1. Ayrı-ayrı enerji məhsullarının (əmtəələrin) balanslarının tərtibinə dair Müqəddimə



Yüklə 3.21 Mb.
səhifə14/29
tarix23.06.2017
ölçüsü3.21 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   29

Bərk parafinlər zənginləşdirilmiş alifatik karbohidrogenlərdən ibarət, sürtgü yağlarının parafinsizləşdirilməsi prosesində əmələ gələn qalıq maddədir. Növündən asılı olaraq çox və ya az dərəcədə nazik kristallik struktura malikdir. Parafinlərin əsas səciyyəvi xüsusiyyətləri - rəngsiz, iysiz, yarışəffaf olmasından və 45 dərəcədən yuxarı temperaturda əriməsindən ibarətdir.

Etan - təbii və neft-zavod qazlarının axınlarından ayrılan qazabənzər təbii karbohidrogendir (C2H6).

Təbii qaz kondensatları - separatorlarda və ya qaz emalı zavodunda təbii qazdan çıxarılmış maye və ya mayeləşdirilmiş karbohidrogenlərdir. Bu kondensatların tərkibinə etan, propan, butan (normal və izobutan), (izo) pentan və pentanlar və daha ağır karbohidrogenlər daxildir. Təbii qaz kondensatlarını mayedən ayrılan buxarın yaratdığı buxarlanma təzyiqinə görə aşağıdakı kimi təsnifləşdirmək olar. Aşağı buxarlanma təzyiqi olan təbii qaz kondensatı kondensat, orta buxarlanma təzyiqli qaz benzini, yüksək buxarlanma təzyiqi olan təbii qaz kondensatı isə mayeləşdirilmiş neft qazı (7-ci sütunda göstərilir) adlandırılır.



Bundan əlavə, digər neft məhsulları qrupuna qudron, qatran, kükürd, habelə benzol, toluol və ksilol kimi ətirli birləşmələr və neft emalı zavodlarında istehsal edilən olefinlər (məsələn, propilen) və sair neft məhsulları aiddir.

Digər neft məhsullarının balansı aşağıdakı maketə uyğun tərtib edilir:
Digər neft məhsulları üzrə əmtəə balansının maketi

min ton

A X I N L A R

Sətrin

№-si


Digər neft məhsulları

A

B

C

1

Təchizatın mənbə-ləri sektoru

İlkin enerji məhsullarının istehsalı

1



İdxal

2

 

İxrac (rəqəm « – » işarəsi ilə qeyd edilir)

3

 

Beynəlxalq reyslər üzrə üzən gəmilərin yanacaq çənlərinə yanacaq doldurulmuşdur (« – » ilə)

4

X

Ehtiyatların (qalıqların) dəyişməsi

5

 

Ü M U M İ D A X İ L İ İ S T E H L A K (1-5-ci sətir. cəmi)

6

 

Transformasiya (çevirmə) sektoru

Transformasiya sektorunun məsrəfləri

7

 X

İctimai ehtiyacların ödənilməsi üçün fəaliyyət göstərən istilik elektrik stansiyaları

7.1

X

Müəssisələrin daxili ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət edən istilik elektrik stansiyaları (generatorlar daxil olmaqla)

7.2

X

Domna sobaları

7.3

X

Qaz emalı zavodları

7.4

X

Neft emalı zavodları

7.5

X

İstilik mərkəzləri (qazanxanalar)

7.6

X

Transformasiya sektorunun buraxılışı

8

 

İctimai ehtiyacların ödənilməsi üçün fəaliyyət göstərən istilik elektrik stansiyaları

8.1

X

Müəssisələrin daxili ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət edən istilik elektrik stansiyaları (generatorlar daxil olmaqla)

8.2

X

Domna sobaları

8.3

X

Qaz emalı zavodları

8.4

X

Neft emalı zavodları

8.5




İstilik mərkəzləri (qazanxanalar)

8.6

X

Enerji məhsullarının məhsullararası yerdəyişmələri, qayıtmalar

9

 

Məhsullararası yerdəyişmələr

9.1

X

Məhsulların yerdəyişmələri 

9.2

X

Neft-kimya sənayesindən enerji məhsulu qayıtmışdır

9.3

 

Daxili və xüsusi istehlak, itkilər

Energetika sektorunun daxili istehlakı və xüsusi sərfiyyatı

10

 

Neft-qaz çıxarma müəssisələri

10.1



Neft və qaz emalı zavodları

10.2




Elektrik stansiyaları

10.3

X

Bölüşdürmə zamanı itkilər və digər itkilər

11




SON İSTEHLAK ÜÇÜN YARARLIDIR (sət.13 + sət.14)

12

 

S O N İ S T E H L A K S E K T O R U

Qeyri-enerji məqsədli son istehlak

13

 

Kimya sənayesi

13.1




Sənayenin digər sahələri

13.2




Nəqliyyat

13.3




Enerji məqsədli son istehlak

14

 

Sənaye (14.01 – 14.11-ci sətirlərinin cəmi)

14.1

 

Qara metallurgiya

14.01




Əlvan metallurgiya

14.02




Kimya sənayesi (rezin, plastik kütlə məmulatları istehsalı daxil olmaqla)

14.03




Digər qeyri-metal mineral maddələrin istehsalı

14.04




Mədənçıxarma sənayesi

14.05




Qida məhsullarının istehsalı

14.06




Toxuculuq, tikiş sənayesi, dəri, dəridən məmulatlar və ayaqqabı sənayesi

14.07




Oduncaqların emalı və ağac məmulatı istehsalı

14.08




Sellüloz-kağız sənayesi, nəşriyyat işi

14.09




Maşın, avadanlıq, nəqliyyat vasitələri istehsalı

14.1




Sənayenin digər sahələri

14.11




Nəqliyyat (14.21, 14.22, 14.23, 14.24, 14.25 s. cəmi)

14.2

 

Dəmir yolu və elektrik nəqliyyatı

14.21




Avtomobil nəqliyyatı

14.22




Hava nəqliyyatı

14.23




beynəlxalq mülki aviasiya

14.231




ölkədaxili aviadaşımalar

14.232




Boru kəməri nəqliyyatı

14.24




Nəqliyyatın digər növləri

14.25




Kənd və meşə təsərrüfatı, balıqçılıq

14.3




Ticarət, mehmanxana və restoranlar

14.4




İqtisadiyyatın digər sahələri

14.5




Ev təsərrüfatları

14.6




S t a t i s t i k f ə r q (12-ci sət. - (s.13 + s.14)

15

 



1.12.Təbii qaz

Göstəricinin qısa tərifi. Təbii qaz yeraltı yataqlarda maye və qaz halında və əsasən metan qazından (CH4) ibarət olan qazları əhatə edir. Ona yalnız qazşəkilli karbohidrogenlərdən ibarət olan yataqlardan hasil edilən “qeyri-səmt” qazı və xam neftlə birgə hasil edilən “səmt” qazı daxildir. Mayeləşdirilmiş təbii qaz - normal atmosfer təzyiqində təqribən -1600 C-dək soyudularaq maye halına kondensasiya olunmuş təbii qazdır. Mayeləşdirilmiş təbii qaz rəngi və iyi olmayan qeyri-toksik mayedir.

Təbii qazı həcminə və ya enerji tərkibinə görə ölçmək olar. Enerji coul, kalori və s. vahidlərlə, həcm isə, bir qayda olaraq kubmetrlə ölçülür. Təbii qazın ölçülməsi zamanı onun temperaturunu və hansı təzyiq altında olduğunu bilmək vacibdir. 150 C və 760 mm civə sütunu ölçmənin standart şərtləri hesab olunur. Təbii qaz istilik vermək qabiliyyətinə görə hasil olunduğuna və ya idxal olunduğuna görə onun istiliktörətmə qabiliyyəti göstəricilərindən tez-tez istifadə olunur. İstiliktörətmə qabiliyyəti – müəyyən şərtlərdə (kKal /m3 və ya Mcoul /m3) təbii qazın bir vahidinin tam yanması nəticəsində əmələ gələn istiliyin miqdarıdır. İstiliktörətmə qabiliyyəti yüksək və ya aşağı ola bilər. Onlar arasında 1 Aşağı istilik törətmə qabiliyyəti = 0.9 Yüksək istiliktörətmə qabiliyyəti nisbəti mövcuddur. Yüksək istilik törətmə qabiliyyəti 37.5 – 40.5 Mcoul /m3 arasında dəyişir.

Təbii qazın saxlanması üçün istifadə olunan qaz anbarları iki kateqoriyaya bölünür. Mövsümi və ya maksimal yüklənmə. Mövsümi anbarlar istehlakın az olduğu müddətdə yığılan və istehlakın artdığı zaman tədricən istifadə olunan iri qaz həcmlərinin saxlanması üçündür.

Göstəricinin hesablanma metodologiyası. Təbii qazın hasilatı 11-hasilat (neft, qaz), 1-TİG (qaz), 1-TİG (neft) və 1-energetika hesabatlarında, onun idxalı, ixracı və istehlakı 4-yanacaq, 2-qaz, bölüşdürülməsi isə 4-energetika rəsmi statistika hesabatlarında əhatə olunur.

Təbii qaz Sənaye Məhsullarının Statistik Təsnifatı üzrə 11.10.20.00.0 kodu ilə, onun idxalı və ixracı isə HS/CN beynəlxalq ticarət nomenklaturasının 2711(.11+.21) kodu ilə gömrük orqanlarında kodlaşdırılır.



Məlumatların əhatəliliyi. Təbii qazın hasilatı haqqında statistik məlumatlar tam və müfəssəldir, başdan-başa statistika müşahidəsi metodu əsasında formalaşdırıldığından, mülkiyyət növündən asılı olmayaraq, ölkə ərazisində bu fəaliyyət növü ilə məşğul olan bütün təsərrüfat subyektlərindən toplanır. İdxal-ixrac, ehtiyatlar haqqında məlumatlar rəsmi statistika hesabatları ilə yanaşı Dövlət Gömrük Komitəsinin və “Azəriqaz” SC-nin məlumatları əsasında formalaşdırılır.

Təbii qaz məhsulu üzrə əmtəə balansı aşağıdakı kimi tərtib edilir:



1-ci sətir “İlkin enerji məhsullarının istehsalı (hasilatı)”. Təbii qazın istehsal həcmi, bir qayda olaraq, onun yataqlardan hasili yerində ölçülür. İstehsalın səviyyəsi xam neftdə olduğu kimi, təbii qazın bazara yararlılıq meyarı ilə ölçülür, satış və ya istifadə üçün hazır olmayan qazın miqdarı istehsal həcminə daxil edilmir. Misal üçün, qaz və ya neft yataqlarından hasil edilən qazın bir qismi təzyiqin saxlanılması üçün yatağa vurula, məşəllərdə yandırıla və ya atmosferə atıla bilər. Qalan qaz daha ağır qazların (qaz kondensatlarının) ayrılması məqsədilə sonra emal oluna bilər. Beləliklə, satış üçün hazır olan qazın həcminin müəyyənləşdirilməsində laylara təkrar vurulan, atmosferə atılan və yandırılan qazın, habelə qaz kondensatının həcmi nəzərə alınmır.

2-ci və 3-cü sətirlər “İdxal” və “İxrac”. Bu sətirlərdə fiziki və ya hüquqi şəxslər tərəfindən ölkəyə gətirilən və ölkədən çıxarılan təbii qazın həcmi göstərilir. Beynəlxalq metodologiyaya əsasən yüklərin gömrük rəsmiləşdirilmə-sinin baş verib-verməməsindən asılı olmayaraq, məhsulun ölkənin milli sərhədlərini keçmə anında idxal-ixrac əməliyyatları baş vermiş hesab edilir.

Təbii qazın nəqlinin iki əsas növü var: qaz şəklində qaz kəməri, maye şəklində xüsusi nəqliyyat vasitələri ilə daşınır. İdxal qazına yalnız Azərbaycanda daxili istehlak üçün nəzərdə tutulmuş qaz daxil edilir. Ölkə ərazisindən tranzitlə keçən və ya təkrar ixrac (reeksport) qazı idxal-ixrac göstəricilərində nəzərə alınmır.



4-сü sətir “Beynəlxalq reyslər üzrə üzən gəmilərin yanacaq çənlərinə yanacaq doldurulmuşdur”. Gəmilərdə təbii qazdan yanacaq kimi istifadə olunmadığı üçün bu sətir boş saxlanılır.

5-ci sətir “Ehtiyatların (qalıqların) dəyişməsi”. Ehtiyatların səviyyəsi müəyyən vaxt anına ölçülür. Ehtiyatların dəyişməsi hesabat dövrünün əvvəlinə olan ehtiyatlardan hesabat dövrünün sonuna olan ehtiyatları çıxmaqla hesablanır. Hesabat dövrünün sonuna ehtiyatlar artdıqda rəqəm « - » işarəsi, azaldıqda isə rəqəm « + » işarəsi ilə yazılır. Qaz anbarlarında olan qazı qazın geoloji ehtiyatlarından fərqləndirmək lazımdır. Qaz anbarlarında olan qaz artıq istehsal olunmuş, lakin hələlik istifadə olunmayan qazdır, geoloji ehtiyatlar dedikdə isə, yerin təkində miqdarı bəlli olan, lakin hasil olunmayan qaz nəzərdə tutulur.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   29


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə