1 Азярбайъан флорасынын мцасир вязиййяти



Yüklə 30.29 Kb.

tarix22.05.2017
ölçüsü30.29 Kb.

 



1.1. Азярбайъан флорасынын мцасир вязиййяти 

 

Dцnyada 300 mindяn artıq bitki nюvц mяlumdur. Botanikи tяdqi-



qatlar nяticяsindя mяlum olmuшdur ki, bunların 30 mini, yяni 10 nюv-

dяn birinin mяhvolma tяhlцkяsi vardır. Respublikamızda 80-90-cы illя-

rin  mяlum  hadisяlяrindя  225  min  hektar  qiymяtli  meшя  sahяsi  vя  70 

min hektardan чox kol vя kolluqlar mяhv edilmiшdir. Vaxtilя Azяrbay-

can  яrazisinin  25-30%-dяn  чoxunu  meшяlяr  tяшkil  etdiyi  halda,  indi 

onun sahяsi 8-11%-я enmiшdir.  

Son  20  ildя  рespublikamızın  Daьlıq  Qarabaь  vя  onun  яtrafında 

olan  7  rayonun  Ermяnistan  рespublikasının  ordusu  tяrяfindяn  iшьalы 

нятижясиндя щяmin яrazilяrdя хейли flora-fauna нювц mяhv olма тящлц-

кясиндядир.  Буна  бахмайараг  Азярбайжанын  флорасы  бюйцк  нюв  зян-

эинлийиня  маликдир.  Нювлярин  цмуми  мигдары  щал-щазырда  5000-дян 

чохдур.  

Статистик мялуматлара эюря Azяrbaycan florasında 900 nюvdяn чox 

dяrman яhяmiyyяtli, 850 nюv efiryaьlı, 200 kauчukлу, 200-dяn чox aшi 

maddяli, 460 бойаг биткиси, 400 vitaminli, 600 alkаloidli, 150 meyvя vя 

gilяmeyvя  вя  с.  сянайе  ящямиййятли  bitki  нювляри  тябии  вя  йа  мядяни 

шяраитдя бежярилир.  

Nюvlяrin цmumi sayına gюrя Azяrbaycan florası Cяnubi Qafqazın 

baшqa respublikalarına nisbяtяn xeyli zяngindir. Respublikada rast gя-

lиняn bitki nюvlяri Qafqazda bitяn bitki nюvlяrinin цmumi miqdarının 

68%-ini tяшkil edir. Azяrbaycanда floranыn zяngin, rяngarяng olmasы, 

onun fiziki-coьrafi, tяbii-tarixi шяratinin mцxtяlifliyi vя hяmчinin uzaq 

floristik  sahяlяrin  tяsiri  altыnda  formalaшmıш  mцrяkkяb  tarixi  ilя 

яlaqяdardır.  AzяrbaycanRespublikasында  Цчцнжц  dюvrя  aid  olan 

relikt нювляря Talыш zonasы яrazisindя daha чox rast gяlinir. Bunlardan 

dяmiraьac,  Lяnkяran  akasiyas

ı,  шabalыdyarpaq  palыd,  Qafqaz  хурмасы, 



bigяvяr, шцmшad vя s.-ни gюstяrmяk olar.  

Azяrbaycan florasının tяrkиbindя bцтцн areal tiplяrinin nцmunяlя-

rinя,  yяni  qяdim  meшя,  boreal,  bozqыр,  kserofil,  sяhra,  Qafqaz  vя  ad-

ventiv bitki tiplяrinя rast gяlinir. Qяdim meшя tipi nцmunяlяri яn чox 

Talıшda,  boreal  tipляр  Bюйцк  vя  Kiчik  Qafqazın  daь  zonalarında,  az 

miqdarda  isя  aшaьı  qurшaqlarda,  kserofil,  bozqыr  vя  sяhra  tiplяri  isя 

Kцr-Araz ovalıьında, respublikanın dцzяn, daьяtяyi vя bozqыr yayла-

larında yayılmıшdır. Adventiv areal tipляриня isя az tяsadцf edilir. Kцr-

Araz ovalыьы, Xяzяryanы vя b. dцzяnliklяrin gиlли, gиlлижя vя bataqlıq sa-

hяlяrindя zяngin vя rяngarяng bitki юртцйц inkiшaf etmiшdir. 



 

Чay vя supaylayıcı kanalların kяnarında, bataqlıq yerlяrdя, lokal formada isя dцzяnlik 



rayonlarda kosmopolit tяrkibli qamıш cяngяlliklяrinя tez-tez rast gяlinir. Belя bataqlıqlarda 

hцndцrboylu tцlkцquyruьу, жiyяn, suluf, yumшaq sцpцrgя, kalıш vя s. чoxdur.  

Kцr-Araz  ovalıьında  tez-tez  rast  gяlяn  чayır  вя  biyanlıq  cяngяlliyi  nisbяtяn  geniш 

yayılmıшdır.  Qarabaь  dцzцndя  dяvяayaьı,  qırxbuьum,  мoruq,  aьlarotу,  sцsяn  kimi  bitki 

nюvlяriня  rast  gяlinir.  Liman  vя  дайаз  йерлярдя  яn  чox  qamышlıqлар,  жiyяn,  suчiчяyi  vя  s. 

bitkilяrdяn  ibarяt  cяngяlliklяr  mюvcuddur.  Bataqlıqlarda,  sуcaq  yerlяrdя  qovuqca,  sцрвя, 

saчaqotu, sufыndыьы, buynuzyarpaq xцsusi cяngяllik yaradараг vя Kцr-Araz ovalıьında geniш 

сащялярдя  mяskуnлашмышдыр.  Qarьы  cяngяlliyi  dя  dцzяn  rayonlarы  цчцn  sяciйyяvidir.  Talıш 

dцzяnliklяrindяki bataqlыqlarda suчiчяyi, saчaqotu, sцsяn, qurbaьaotu, sarı bataqlıq sцsяni 

xцsusi  formasiyalar  yaradыr.  Qurumuш  bataqlıqlar  цчцн  qaymaqчiчяk,  nanя,  qırxbuьum, 

bigяvяr vя s. kimi bitkilяr sяciyyяvidir. Su-bataqlыq bitkilяrinя ясасян aшaьı, orta, yuxarı vя 

yцksяk  daь  qurшaqlarыnda  da  rast  gяlinir.  Xцsusilя  subalp  qurшaqlarında  su-bataqlıq 

bitkilяri  чox  geniш  sahяlяrdя  yayыlmышdыr.  Bu  qurшaqlarda  100-dяn  artыq  bataqlыq,  gюl  vя 

gюlmячя vardыr.  

Geniш  Kцr-Araz  ovalыьы,  Xяzяryanы  vя  baшqa  dцzяnliklяrdя  sяhra  vя  yarımsяhra  tipli 

bitki  юrtцyц  цstцnlцk  tяшkil  edir.  Sяhralarda  qaraшoranын  (сарсазанын)  yerя  sяrilmiш 

budaqları  tяpяciklяr  yaratmaqla  яn  чox  Lюkbatan  яtrafında,  Muьanda,  Шяrqi  Шirvanda 

yayыlmышdыr. Xırda tяpяcikli sarыbaш sяhralarыna яn чox Xяzяr яtrafыnda, Kцr-Araz ovalыьın-

da rast gяlinir. Gюstяrilяn zonalarda шahsevdilik sяhralarы da geniш yayыlmышdır. Шahsevdilik 

sяhrasыnda  yuxarыda  gюstяrilяn  bitkilяrdяn  fяrqli  olaraq  5-6  nюv  efemer  bitkiyя  дя  tяsadцf 

edilir. Шяrqi Шirvanda vя bir qяdяr dя daьяtяyi rayonlarda чяrяn sяhrası яmяlя gяlir. Шoran-

gяnin 3 nювц Kцr-Araz ovalыьыnda geniш sahяlяrdя чox mяhsludar yarыmsяhralыqlar yaradыr. 

Xцsusilя  daьшorangяsi,  gяngiz  daь  яtяkliklяrindя  hяm  айрыжа  vя  hяm  dя  yovшanla  birlikdя 

шorangяlik-yovшanlыq sяhrasы, bir qяdяr  inkiшaf etmiш torpaqlarda isя yarыmsяhraыq yaradır. 

Aьacvarы  шorangяйя  (qaraьan)  az  шorlaшmыш  torpaqlarda  да  rast  gяlinir;  mювсцми  olaraq 

onlarca mцxtяlif efemer vя efemeroid bitkilяrя rast gяlinir. Aьacvarы шorяngя яn чox yovшan, 

dяvяtikanы  vя  biyanla  birlikdя  xцsusi  yarыmsяhra  cяngяlliyi  yaradыr.  Цmumiyyяtlя, 

respublikada шorяngя cinsinin 20-dян чох nювцня tяsadцf edilir ki, bunun da яksяriyyяti xц-

susi  formasiyalar  yaradыr.  Meyvявермя  zamanы  чox  яlvan  gюrцnяn  шorangя  cяngяlliklяrinя 

Шяki  yaylasыnыn  az  шorанlaшmыш  torpaqlarыnda  tяsadцf  edilir.  Yovшanlыq  яn  geniш  yayыlmыш 

sяhra  tiplяrindяn  biridir;  mцxtяlif  torpaqlarda,  xцsusilя  boz  vя  zяif  шorlaшmыш  torpaqlarda 

rast  gяliниr.  Чox  zaman  yovшan  шorangя  vя  yaxud  чoxillik  taxыl  otlarы  ilя  birlikdя  bitяrяk 

qarышыq  yarыmsяhra  formasiyalarы  yaradыr.  Yovшanlыьыn  бцтцн  variantlarыnda  30-35-я  гядяр 

vя  bяzяn  dя  50-55-я  гядяр  efemer,  efemeroid  bitir.  Mяsяlяn,  soьanaqlы  qыrtыc,  yapon 

toнqalotu,  bяrk  quramit,  шяrq  bozaьы,  durnaotu,  xыrda  qarayonca,  gюy  qarayonca  vя  s. 

yovшanlыьыn daimi  bitkilяrindяn sayыlыr.  Yovшanlыqda  bяzяn kolcuqlar da bitir.  Dяnizkяnarы 

qumsallыqlarda  yovшanыn  baшqa  nюvц  (qumluq  vя  yaxud  dяniz  yovшanы),  gяvяn,  Иran 

sarmaшыьы, Xяzяr xяшяnbцlц vя yцzlяrcя baшqa efemer bitki nюvlяrinя rast gяlinir. Abшeronun 

qumsal  sahяlяrindя  чox  zяngin  vя  nadir  bitkilяr  qыsaюmцrlц  olsa  da,  inkiшafыnы  yazda 

fяallaшdыrыr vя tez dя solurlar. Yarыmbozqыrlar vя bozqыrlarda шiйav, daraqvarы  qiyaqotu vя 

чoxillik  mцxtяlif  otlar  цстцнлцк  tяшkil  edяn  bitkilяrdяndir.  Daь  kserofit  bitkiliyi  чox  vaxt 

bozqыrlara birlяшяrяk xцsusi formasиyalar yaradыr.  

Respublikanыn quru vя континентал иглимя малик rayonlarынda (Naxчыvan MR, Cяbrayыl, 

Zяngilan),  Bюyцk  Qafqazыn  bozqыr  yaylasыnda  kserofit  bitkiliyinя,  yяni  frиqanайа,  шiblяkя, 

tikanlы  gяvяnlik,  tыstыslыq,  bяzяn  vя  cыlыz  ardыclыьa,  ardыc-pцstяliyя  rast  gяlinir.  Friгаnalar 

Naxчыvan  MR-da  1000-1500  m  yцksяkliklяrdя  mцstяqil  formasiyalar  yaradыr.  Bu 

formasiyalarda 300-dяn artыq bitki nюvцnя rast gяlinir. Quraqlыq rayonlarda kяkotu nюvlяri 

tumil-kяkotu  formasiyalarыnы  yaradыr.  Tumil  sahяlяri  цчцn  murdarчa,  чюlnanяsi, 

karvanqыran  vя  s.  чox  sяciyyяvidir.  Bu  tip  sahяlяrdя  sцdlяyяn,  boymadяrяn,  zirinc  kimi 

bitkilяr  dя  olur.  Respublikada  lokal  formada  эюbяlяklяrя,  qaratikanlыьa,  murdarчalыьa, 

dovшanalmalыьыna,  badamlыьa,  toпulqalыьa,  yabanы  armudluьa,  quшarmudluьuna  rast 

gяlmяk  olur;  шaqqыldaq  da  xцsusi  formasiylar  yaradыr  vя  daь-kserofit  bitkiliyinin 



 

formalaшmasыnda bilavasitя iшtirak edir. Saqqыzaьacы, ardыc, daьdaьan, saraьan formasiyalа-



ры юz-юzlцyцndя xцsusi bitki юrtцyц яmяlя gяtirirляр. 

Dяniz sявиййясинdяn 1800-3200 m yцksяklikdя mцxtяlif tяrkibli subalp vя alp чяmяnliyi, 

bozqыr  vя  чяmяn  bitkilяri  цstцnлцк  тяшкил  едир.  Hяqiqi  subalp  чяmяnliyi  yцksяk  daьlarыn 

relyefindяn, xarakteriнdяn asыlы olaraq onlarca variantda yayыlmaqla mцxtяlif formasiyalar 

yaradыr.  Subalp  qurшaьыnda  tяrkibi  olduqca  mцxtяlif  олан  hцndцr  ot  биткиляри  xцsusi 

formasiya яmяlя gяtirir. Hцndцrotluq vя subalp bitkilяrinin яksяriyyяti meшя altыndan чыxmыш 

bitkilяrdяn  ibarяtdir.  Hцndцrotluq  яn  чox  baldыrьan,  qankяsяn,  boymadяrяn, 

чobantoppuzu,  quшqonmaz,  yumшaq  sцpцrgя  nюvlяri,  яvяlik,  xaччiчяyi,  gicitkяn,  xяшяmbцl 

вя эцlчiчяklilяr fяsilяsinin mцxtяlif nцmayяndяlяri ilя zяngindir. Subalp qurшaьыnda mцxtяlif 

tяrkibdя чяmяnliklяr, az nяm vя mezofil чяmяnliklяr, quru kserofitlяr, bozqыrlaшmıш чяmяnlяr 

yayыlmıшdыr.  Subalp  чяmяnliyinin  яsasыnы  aьbыь,  ala  tonqalotu,  Qafqaz  nazikbaldыrы,  arpa, 

Alp  diшяsi,  topal  vя  цчyarpaq  yoncanыn  bir  чox  nюvlяri,  яtirшah,  шehduran,  iriчiчяk,  andыz 

tяшkil  edir;  bura  цчцн  birяotu,  bulaqotu,  qantяpяr,  dilqanadan,  yemlik,  mяrcanotu, 

novruzчiчяyi,  skabioza,  baьayarpaьы,  xaчgцlц  vя  onlarca  baшqa  bitki  nюvляри  сяжиййявидир. 

Subalp чяmяnliyindя 1000-я dяk bitki nюvц yayыlmышdыr. Xыrdaboylu bitki tiplяri Alp чяmяn-

lяriндя,  yцksяk  daьlarыn  zirvяlяrindя,  sяrt  yamaclarda,  daь  aшыrыmlarыnda  geniш  yayыlmaqla 

mцxtяlif subalp чяmяnlяrinя nisbяtяn az olsa da, юзцнцн rяngarяngлийи иля bюyцk яhяmiyyяt 

kяsb edir. Alp xalыlarы iki qrup formasiyadan: xыrda шиmal torpaqlarda hяqiqi Alp xalыsындан 

(zirяlik,  baьayarpaьыlыq,  шеhduranlыq,  zяncirotuluq)  vя  daьlыг  yerlяrdя  ися  Alp  xalыsыndan 

(sibbaldiyaлыг, zыnqыrovotуluq, makrotomiyalыq) ibarяtdir. 



 





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə