1. nsan inki afı Orqanizmin qurulu u 3


Orqanizm v  pozuntuların funksiya v  strukturları



Yüklə 2.08 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/39
tarix19.12.2016
ölçüsü2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39

4.1. Orqanizm v  pozuntuların funksiya v  strukturları
T rif: Orqanizmin funksiyaları - Orqanizm sisteml rinin fizioloji funksiyalarıdır (ruhi 
funksiyalar daxil edilm kl ). 
Orqanizm strukturları - orqanizmin, orqan,  traflar v  onların komponentl ri  
 kimi, anatomik hiss l ridir.
Pozuntular –  h miyy tli normadan k nara çıxma v  ya itki kimi funksiya v
 strukturlarda yaranan probleml rdir.
1) Orqanizm funksiyaları v  orqanizm strukturları paralel istifad  üçün i l nib hazırlanmı  iki 
müxt lif seksiyalarda t snif edilirl r. M s l n orqanizm funksiyaları özünd  “görm
funksiyası ” kimi insanın
sas hissiyyat v  ya funksiyalarını daxil edir, onların struktur 
korrelyatı is  “göz v  onunla ba lı strukturlar”  klind dir. 

FBT
Giri
12
2) “Orqanizm” termini insan orqanizminin tam vahid formasını ifad  edir: Buradan bel  alınır
ki, o beyin v  onun funksiyalarını özünd   c ml dirir. A ıl (v  ya psixiki) funksiyalar bu 
c h td n orqanizm funksiyalarının kateqoriyalarına aid edilir.
3) Orqanizm funksiyaları v  orqanizm strukturları orqanizm sisteml ri üzr  t snif olunurlar. Bu 
s b bd n orqanizm strukturlarına orqan
12
 kimi baxılmır.
4) Strukturların pozulması özünd  anomaliya, qüsur, itki v  ya orqanizm strukturlarında ba qa
h miyy tli normadan k narla malar yarada bil r. Pozuntu konseptual olaraq toxuma, 
hüceyr , subhüceyr   v  ya molekullar s viyy sind  bioloji bilikl r  uy un g lir. Buna 
baxmayaraq, praktiklik nöqteyi-n z rind n bu s viyy l r siyahıya
13
 daxil edilm yib.
Pozuntuların bioloji  sasları t snifatda aparıcı rol oynayır v
lav  olaraq t snifatın hüceyr
v  ya molekulyar s viyy y   q d r geni l nm si n z rd  tutulur. T snifatla i  zamanı tibb 
i çil rin  onu yadda saxlamaq lazımdır ki, pozuntu v  onun  sasını t kil ed n patologiya - 
eyni bir  ey deyil, pozuntular onun t zahürl ridir.  
5) Pozulmalar orqanizmin v  onun funksiyalarının biotibbi statusunun mü yy n ümumi q bul
olunmu  geni  yayılmı  standartlarından k nara çıxmaları t svir edir, onları t kil ed nl rin 
d qiqliyi sas n fiziki v  ruhi f aliyy ti bu standartlarla uy un qiym tl ndir n müt x ssisl r
t r find n h yata keçirilir.
6) Pozulmalar qısa müdd tli v  ya daimi; inki af ed n, yenid n inki af ed n v  ya stabil; 
d yi k n v  ya aramsız ola bil r. Geni  yayılmı  normadan k nara çıxma  h miyy tsiz v  ya 
k skin ola bil r. Bu xüsusiyy tl r bundan sonra bölm d n nöqt sind n sonra yerl
n
mü yy nl dirici kod  klind  t qdim olunacaq.  
7) Pozulmalar etiologiyadan v  ya onların nec  inki af etm sind n asılı deyill r; m s l n,
görm  f aliyy tin v  ya  trafların itirilm si genetik anomaliya v  ya z d  n tic si ola bil r.
Pozulmanın mövcudlu unun mütl q s b bi var. Halbuki s b b, ondan sonrakı pozulmaları
anlatmaq üçün kifay t olmaya bil r. Analoji olaraq, pozulmaların mövcudlu u h mi
orqanizmin funksional v  ya struktur pozulmasını göst rir. O, h r hansı bir x st liyin
pozulmanın v  ya fizioloji v ziyy tin n tic si ola bil r.
8) Pozulmalar sa lamlıqda d yi k nliyinin bir hiss si v  ya d yi ikliyin üz  çıxması ola bil r, 
ancaq bunlar x st liyin d qiq lam tl ri sayılmır v  f rdin x st  olması hesab edilmir.  
12
 Orqan d yi iklik s viyy si 1980-cı ild  PBT-d  qeyd edilm sin  baxmayaraq, “orqan” sözü t yinedici kimi 
i l dilmir. Göz v  qulaq  n n vi olaraq orqan hesab edilirl r; bununla bel  onların s rh dl rini mü yy n etm k
ç tindir; ox ar v ziyy t
traflara v  daxili orqanlara da aiddir. FBT orqanizm  aid vahid hiss ni v  ya t rkib 
elementini bildir n “orqan” terminini “orqanizmin strukturu” termini il
v z edib. 
13
 Bel likl , FBT-nin tam versiyasının istifad si zamanı kodla dırılan “pozulma” hiss edil n v  ya görül n olmalıdır, 
bel  ki, dig r
xsl r v  ya f rdin özü t r find n bilavasit  mü ahid   v  ya mü ahid nin n tic si kimi a kar 
edilm lidir. 

FBT
Giri
13
9) X st lik v  m yusluqdan geni  v  miqyaslı pozulmalar: m s l n, trafların itirilm si x st lik
deyil, orqanizmin strukturunun pozulmasıdır.
10) Bir pozulma ba qa bir pozulmaya g tirib çıxara bil r; m s l n,
z l  gücünün itirilm si
h r k t funksiyalarını m hdudla dıra bil r. Ür k funksiyasının n f s funksiyasına
d yi ilm sin  aidiyy ti var, qavramada qabiliyy tind  poz unluq d rrak nin pozulması
funksiyası il  ba lı ola bil r.
11) Görünür ki, orqanizmin funksiyası v  strukturlarını t kil ed n b zi kateqoriyaları hiss -hiss
XBT-10 kateqoriyaları il  uy un g lir (bura  sas n simptom v
lam tl r  aiddir). Bununla 
bel  h r iki t snifatın m qs dl ri müxt lifdir. X st lik v  xidm t üçün müraci ti qeydiyyata 
götür rk n FBT simptomları orqanizm funksiyalarının bir hiss si kimi göst rildiyi zaman 
XBT-10 xüsusi bölm l rd  simptomları t snif edir, budakı pasiyentl rin t l batının
profilaktikası v  ya mü yy n edilm si üçün istifad  oluna bil r. FBT-nin orqanizmin 
funksiya v  strukturların t snifatından f allıq v   i tirak kateqoriyalarla uy un istifad sini 
n z rd  tutulması daha vacibdir.
12) Pozulmalar mü yy n identifikasiya kriteriyalarının y ni k nar d r c li uy unluqda olan v
ya mövcud olmayan kriteriyaların istifad si il  uy un kateqoriyalarda t snif edilir. Bu 
kriteriyalar orqanizmin funksiya v  strukturu üçün eynidir. Bunlar a a ıdakılardır: a) itki v
ya mövcud olmamaq; b) azaldılma; c)  lav  edilm   v  ya artıqlıq; d) pozulma. Pozulmalar 
olan zaman, FBT-nin ümumi t yinin istifad si il  k skinlik d r c si qiym tl ndiril  bil r.
13) Havanın keyfiyy ti v   t n ffüs, i ıq v  görm  qabiliyy ti, s s v   e im , yayındırıcı
qıcıqlanmalar v  diqq t, torpa ın relyefi v  tarazlıq, atmosfer temperaturu v   b d n
temperaturunun idar  olunması qar ılıqlı
laq dar oldu u kimi  traf mühit faktorları da 
orqanizmin funksiyaları il  qar ılıqlı laq d  olur. 
4.2. Aktivlik v  i tirak / üzvi aktivlikl r v  i tirak mümkünlüyünün 
m hdudla dırılması.
T rifl r: Aktivlik – f rdin m s l ni v  ya h r k ti yerin  yetirm sidir.
tirak – f rdin h yat v ziyy tin  c lb edilm sidir.
Aktivlikd   m hdudiyy t  – f rdin aktivlikl rin h yata keçirilm sind  hiss ed c yi
ç tinlikl rdir. 
tirak imkanında m hdudiyy t – h yat
raitin  c lb olunma zamanı f rdin hiss ed c yi
problemdir.
1)
T rkib üçün domenl r: aktivlik v   i tirak h yatın bütün sah l rini hat  ed n bir siyahıda
verilib (baxı   t dris, görm  qabiliyy tind n istifad   t crüb l rind n
xsiyy tl r arası
qar ılıqlı laq  v  ya  m k m
uliyy t kimi daha mür kk b sah l r  q d r). T rkib aktivliyi 
(a) v  ya i tirakı (p) t yin etm k üçün istifad  olundu u kimi, o v  dig ri birg  istifad  oluna 
bil r. Bu t rkib domenl ri iki t yinedici il   t snif edilir: realladırmaq v  potensial bacarıq
(kapasitet). Buna gör  alınan informasiya t rcüm  olunmur (bax: c dv l 2).

FBT
Giri
14
C dv l 2. Aktivlik v  i tirak: m lumat  paneli. 
T yinedicil r
Domenl r
Realla dırma Potensial 
bacarıq
d1 Bilikl rin ld  eilm si v  t tbiqi  
 
 
d2 Ümumi 
m s l l r v  t l bl r  
 
d3 Ünsiyy t  
 
 
d4 H r k tlilik (mobillik) 
 
 
d5 Özün  xidm t  
 
d6 M i t h yatı  
 
d7
xsiyy tl r arasında qar ılıqlı laq  v  ünsiyy t  
 
d8
sas h yat sah l ri  
 
d9 Birg  c miyy td  h yat, ictimai v  v t nda  h yatı  
 
2)
Realla dırmanın t yini, f rdin real  traf mühit  raitind   n  etm sini t yin edir. real  traf 
mühit sosial kontekst daxil etdiyi üçün realla dırma insanın ya adı ı aktual  raitd  “h yati
v ziyy t c lb edilm ” v  ya “h yat t crüb si” kimi anla ılır
14
. Bu  raitl r traf faktorları - 
“ traf mühit faktorları” t kilinin istifad si il  kodla dırılmalı olan fiziki, ictimai mühitin, 
ünsiyy ti v  quruculuq dünyasının bütün aspektl rini daxil edir. 
3)
Potensial bacarıq (kapasitet) t yini f rdin h r hansı bir m s l   v  ya h r k tin öhd sind n
g lm si v  ya h ll etm k bacarı ını t yin edir. Bu parametr f rdin bu domend  v  bu an  ld
ed c yi f aliyy tin n yüks k d r c sini ks etdirm k üçün t yin olunub. F rdin bacarı ının
qiym tl ndirilm si üçün, onun bacarı ına müxt lif
trafların b rab r olmayan t sirini 
neytralla dırmaq üçün “standart”  trafın olması vacibdir. Bel  standart  traf a a ıdakılarda 
ola bil r: a) ad t n potensial bacarı ın testl dirilm si; ba  ver n aktual  traf; v  ya b) bu 
mümkün olmayan halda bel , eyni t sir göst r n traf hesab edilir. Bu cür  traf “tipik” v  ya 
“standart”
traf adlandırıla bil r. Bel likl , potensial bacarıq f rdin mü yy n
raitind
bacarı ını
ks etdirir. Bu mü yy n olunmu
raitl r müxt lif ölk   v  insanlar üçün bir 
birind n f rql nm m lidirl r, bu da ki, Beyn lxalq müsabiq l r keçirm y  imkan yaradacaq. 
traf mühit  raitinin tipik v  ya standart xüsusiyy tl ri t snifatda t qdim olunan  traf mühit 
faktorlarında kodla dırıla bil r. Potensial bacarıq v  realla dırma arasında f rqlilik real tipik 
traf mühit faktorlarının müxt lif t sirini
ks etdirir v  bununla da f rdin daha çox 
realla ması m qs dil  bu  traf mühit d yi k nlikl rin istiqam tini göst rir.
4)
Potensial bacarı ın v  realla dırmanın h r iki t yinedicil ri g l c kd  köm kçi vasit l r v
k nar yardım hesabından, el c d  onlarsız istifad  oluna bil r. Halbuki köm kçi vasit l r v
14
  “ tirak” anlamı c lb edilm  fikrin  daxildir. “C lb edilm ” anlamının b zi t qdim edilmi  variantları “i tirak 
etm k”, “qo ulma” v  ya “h yat sferalarında m
ulluq”, “ehtiyatlara  lyet rliyin olması v  ya  ld  edilm si” kimi 
s sl nir. C dv l 2-nin informasiya paneli ç rçiv l rind   i tirakın yegan   v  mümkün indikatoru realla dırma 
göst ricisidir. Bu, i tirak avtomatik olaraq realla dırmaya b rab rdir dem k deyil. C lb edilm  fikri subyektiv c lb 
edilm  anlamından f rql ndirilm lidir. C lb edilm ni ayrıca kodla dırmaq ist y nl r
lav  2-d ki kodla dırma üzr
r hb rlikd n istifad  etm lidirl r.

FBT
Giri
15
k nar yardım pozulmaları aradan qaldırmır, onlar b zi domenl rd   f aliyy tin
m hdudla dırılmasını aradan qaldırırlar. Bel  olan halda kodla dırma daha çox faydalı
olacaq, çünki f rdin köm kçi vasit l rsiz f aliyy ti n   q d r m hdud oldu unu
mü yy nl dirm y  imkan yaradacaq (kodla dırma üzr  r hb rlik, lav  2 bax).
5)
Bu domenl rd  mür kk blik v  probleml r, f rdin veril n domen  aid funksiyaların yerin
yetirilm si üsullarında keyfiyy t v  ya miqdar çatı mamazlıqları oldu u halda büruz  verilir. 
M hdudiyy tl r v  ya mümkünlüyün m hdudiyy tl ri ümumi q bul olunmu  geni  yayılmı
standartlarla müqayis d  qiym tl ndirilirl r. F rdin potensial bacarı ı v  ya realla dırılması
standart v  ya normalar – sa lamlı ın analoji d yi k nsizliyi f rdin f aliyy ti il  (x st lik, 
pozulmalar v  ya z d   v  s.) müqayis  edilir. M hdudiyy tl r mümkün m hdudiyy tl rl
gözl nil n m hdudiyy tl r arasında uy unsuzlu u göst rir. Gözl nil n realla ma
sa lamlı ında spesifik d yi iklik olmayan insanlara aid olan geni  yayılmı  normalara uy un
g lir. Potensial bacarı ın t yinedicisi üçün  traf mühit  nec   t sir etm k haqqında n tic
çıxartmaq mümkün olan h m n normadan istifad  olunur.
6)
Realla dırma probleml ri h tta f rd  pozulmalar olmadıqda bilavasit
traf mühitd n yarana 
bil r. M s l n, simptomsuz v  x st liksiz infeksiya –  ÇV müsb t reaksiyalı v  ya i l m k
üçün kifay t q d r potensial bacarı ı olan v  pozulma  lam tl rsiz h r hansı bir x st liy
genetik meylli f rd  xidm t göst rilm sind n imtina edil  bil r, o, iskriminasiyaya m ruz 
qala bil r v  ya özünü anormal hiss ed  bil r.
7)
“Aktivlik v   i tirak” t kil ed n domenl r
sasında “aktivlik” v  “i tirakı” ayırmaq çox 
ç tindir. Domenl r sasında “f rdi” v  “ictimai” arasında differensasiya müxt lif ölk l rd
n z riyy çil r v  praktikl r arasında variasiyalar v  müxt lif yana malar yaradaraq 
mümkünsüz olmu dur. Buna gör  d  FBT-d  faydalanan az ist yi il
lav  3-d  anla dırılan 
aktivlik v  i tirakın differensasiyası üçün istifad  ed c yi bir siyahı göst rilir. Bu m s l nin 
h lli üçün dörd  sas yana ma var: 
a) Bir domenl ri aktivlik kimi dig rl rini i tirak kimi t yin etm k, bu zaman onlar 
uy un g lm y c kl r;
b) Hamısını a) variantındakı kimi etm k, ancaq domenl rin hiss  - hiss  uy unlu u
olduqda.
c) Bütün detalla dırılmı  domenl r : aktivlik kimi t yin etm k, geni  kateqoriyaları
is  i tirak kimi adlandırmaq; 
d) cBütün domenl ri aktivlik v  i tirak kimi eyni zaman istifad  etm k.
4.3. Kontekst faktorlar 
Kontekst faktorlar – f rd ya ayan tam  raiti t svir edir. Onlar, sa lamlı ında d yi iklik olan 
f rd , sa lamlıq göst ricil rin   v  bu f rdin sa lamlı ı il  ba lı göst ricil r   t sir ed n traf 
mühit v
xsi faktorları daxil edirl r. 
traf mühit faktorları – insanlar ya ayan v  öz vaxtlarını keçirtdikl ri fiziki v  ictimai  raiti, 
münasib t v  quruculuq mühitini yaradırlar. Bu faktorlar f rdin münasib td  zahiri hesab edilirl r

FBT
Giri
16
v   f rdin c miyy td  realla masına, f rdin potensial bacarı ına v  ya f rdin orqanizminin 
funksiya v  strukturuna müsb t v  m nfi t sir göst r  bil r.
1)
traf mühit faktorları t snifatda el  formada t qdim olunub ki, diqq ti iki müxt lif s viyy d
c ml m k olsun; 
a) F rdin – ev  raitini, i  yerini, m kt bi hat  ed n f rdin bilavasit
trafını bu 
d r c   f rdin toqqu du u traf mühitin fiziki material xüsusiyy tl rini, h mçinin 
ba qa insanlarla y ni ail d , tanı larla, ya ıdlarla k nar
xsl rl  bilavasit
laq ni 
daxil edir.
b) C miyy tin – c miyy t , m d niyy t sah l rind , insanlara t sir ed n formal, qeyri 
formal ictimai strukturlar, idar , ümumi quruculuq v  sisteml r. Bu d r c
m y
ad t kilat v  mü ssis l r, c miyy td   f aliyy t, hökum t idar l ri, n qliyyat v
rabit
laq l r; öz l ictimai strukturlar, o, cüml d n qanun, q tnam , r smi v
qeyri-r smi qaydalar  laq  v  ideologiyalar daxil edir. 
2)
traf mühit faktorları a a ıdakı t kil ed nl rl  qar ılıqlı laq d dir: orqanizmi unksiyası v
strukturu, akivlik v   i tirak. H r bir t kil ed n üçün bu qar ılıqlı laq nin mahiyy ti v
d r c si g l c kd  aparılan elmi t dqiqatlarda hazırlana bil r. H yat f aliyy tinin 
m hdudiyy ti f rdin sa lamlı ının d yi ilm si,
xsi faktorlar v   f rdin ya adı ı
raiti  ks
etdir n xaric faktorlar arasında mür kk b qar ılıqlı laq  n tic si kimi xarakteriz  olunur. Bu 
qar ılıqlı laq   n tic sind  müxt lif  traf mühit faktorları sa lamlı ında mü yy n d yi ikli 
olan eyni f rd  müxt lif t sir göst r  bil r. Baryerl rl  dolu v  yumu aldıcı faktorlarsız traf
mühit f rdin realla ması mümkünlüyünü m hdudla dıracaq, yum aldıcı faktorlarla  traf 
mühit is
ksin  bu realla maya köm klik göst r c k. C miyy t mane l r (m s l n, lçatmaz 
binalar) yaratdı ına gör   v  ya yüngüll dirici faktorlarla (m s l n, köm kçi vasit l r
l
çatmazlıq) t min etm si n tic sind  f rdin h yatda realla masını l ngid  bil r.
xsi faktorlar - f rdin, sa lamlı ı v  ya sa lamlıq göst ricil rinin d yi il n bir hiss si olmayan 
xüsusiyy tind n ibar t olan f rdin onunla ya adı ı v  mövcud oldu u f rdi xüsusiyy tl rdir. 
Onlar, cinsi, irqi, ya ı, sa lamlı ın d yi ilm sini, möhk mliyi, h yat t rzini, ad tl ri, t rbiy ni,
ictimai  trafı, t hsili, pe ni, keçmi  v  indiki h yat t crüb sini (keçmi d ki v  hal-hazırda olan 
raitl r)
xsiy t v  xarakter formsını, meyyilliyi v   b zisinin v  ya hamısının h r hansı bir 
s viyy d  h yat f aliyy tinin m hdudiyy tin  t sir göst r n ba qa xüsusiyy tl r daxil ed  bil r. 
FBT-da
xsi faktorlar t snif olunmurlar. Buna baxmayaraq onlar, müxt lif müdaxil l rin son 
n tic sin  t sir ed  bil c k o,  m yi qeyd etm k üçün  kil 1-in sxemin  daxil edilibl r.

FBT
Giri
17
5. Funksionallıq v  h yat f aliyy tinin m hdudla masının modeli
5.1. Funksionallıq v  h yat f aliyy tinin m hdudla ması prossesi. 
T snifat kimi FBT funksionallıq v   h yat f aliyy tinin m hdudla ması “prossesini” 
modell dirmir. Ancaq o, müxt lif parametr v  domenl ri ks etdir n v saitl ri t qdim ed r k bu 
prossesl rin t svir edilm si üçün istifad  oluna bil r. FBT qar ılıqlı laq d  olan v  inki af ed n
prosses kimi funksionallıq v   h yat f aliyy tinin m hdudla ması t snifatına çox m qs dli
yana maları t min edir. O, bu prossesl rin modelini yaratmaq v  müxt lif aspektl rini öyr nm k
i l y n istifad çil ri tikinti blokları il  t min edir. Bu m nada, FBT dil kimi müzakir  oluna bil r: 
onun köm yi il  yaranan m tnl r istifad çil rind n, onların yaradıcılı ından v  elmi 
istiqam tind n asılıdır. Müxt lif komponentl rin qar ılıqlı laq sini ba a dü m k üçün  kil 1-
d
15
t qdim olunan diaqram faydalı ola bil r.
kil 1. FBT t kil edicil r arasında qar ılıqlı laq
Bu diaqramda f rdin xüsusi domend   f aliyy ti sa lamlı ında d yi iklik v  kontekst faktorları
( traf mühit v
xsi faktorlar) arasında qar ılıqlı laq  v  ya mür kk b münasib tl r kimi t qdim 
olunur. Bu elementl r arasında dinamik qar ılıqlı laq  var: bir element s viyy sind  müdaxil
etm  ba qasını v  ba qa elementl ri potensial olaraq d yi  bil r. Bu qar ılıqlı
laq l r
15
 FBT funksionallıq v  h yat f aliyy ti m hdudiyy tinin t rkib hiss l ri arasındakı qar ılıqlı laq nin t svirind
1980-cı il PBT-d n hiss olunacaq d r c d  f rql nir. Qeyd etm k lazımdır ki, çoxkomponentli modeld  qar ılıqlı
laq l rin mür kk bliyi n tic sind  h r hansı bir diaqram çox ehtimal ki, v ziyy ti natamam v  t hrif  meylli  ks
etdir c k. Hazırki model çox saylı qar ılıqlı laq ni t svir etm k üçün istifad  edilib. Prosesl rin dig r vacib 
t r fl rini göst r n ba qa t svirl r d  h mçinin mümkündür. Müxt lif komponentl r v  t rkib hiss l ri arasındakı
qar ılıqlı laq l rin interpretasiyası h mçinin d yi  bil r (m s l n, traf mühit amill rinin orqanizm funksiyalarına 
t siri, übh siz, onların i tiraka olan t sirind n f rql nir).  
AKT VL K
SA LAMLI IN 
D Y LM S
ORQAN ZM N FUNKS YA 
V  STRUKTURLARI 
T RAK
TRAF MÜH T
AM LL R
XS
AM LL R

FBT
Giri
18
xüsusidirl r v  h r zaman bir birin  bit r f deyill r. Qar ılıqlı laq  iki istiqam td  ifad  olunur; 
h yat f aliyy tin   m hdudiyy t oldu u halda h tta özü özünd n sa lamlıqda d yi ikliyi 
modell dirir. Potensial bacarı ın bir v  ya daha çox pozulmalar n tic sind  azalması v  ya 
realla dırma mümkünlüyün   m hdudiyy t potensial bacarı ın bir v  daha çox domenl rd
azalması n tic sind  olma ı haqda n tic  faydalı v
saslandırılmı  ola bil r. Ancaq bu 
parametrl r üzr   m lumatları bir birind n asılı olmayaraq yı maq v   g l c kd  onlar arasında
t sadüf v   s b bi olan  laq l ri mü yy nl dirm k vacibdir. Sa lamlı ı bütün t kil ed nl rin 
istifad si il  t svir etm k m qs d  uy undur. M s l n, f rd a a ıdakıları bacarır:
potensial bacarıq azalmadan pozulmanın olması (m s l n, yaramazlıq ed r k eyb c r
kl  dü m  f rdin potensial bacarı ına t sir etmir) ; 
aydın pozuntular olmadan realla ma probleml ri v  ya potensial bacarı ının azalması ola 
bil r (m s. çox x st likl rl  ba lı günd lik f aliyy t d  a a ı realizasiya); 
pozuntularsız v  potensial bacarıq a a ı dü m d n realla dırma probleml ri ola bil r
(m s l n,
ÇV - infeksiyasına müsb t reaksiyası olan f rd, sa almı  ruhi x st
xsi
münasib tl rd  v  ya i  yerind  dam alanmaqla v  ya diskriminasiya il  qar ıla ır);
k nardan köm klik olmadan potensial bacarı ın azalması v  real  traf mühitd  realla ma 
problemini hiss etm y  bil r (m s l n, h r k t etdikd  m hdudiyy ti olan f rd c miyy t
t r find n h r k t etm k üçün köm kçi texniki vasit  il  t min oluna bil r);
ks istiqam td   t siri hiss etm k (m s l n, trafların h r k tsizliyi  z l  atofobiyasını
m l  g tir  bil r; xeyriyy  c miyy tind  olma ictimai bilikl rin itirilm sin  g tir  bil r).
lav  4-d  göst ril n misallar t kil ed nl r arasında mümkün qar ılıqlı t siri t svir edirl r.
kil 1-in sxemi, kontekst faktorları, y ni bu prosesl rd
traf mühit faktorları v  ya  xsi
faktorlar, oynayan rolu nümayi  etdirirl r. Bu faktorlar sa lamlı ında d yi iklik olan f rdl
qar ılıqlı
laq d  olur v   f rdi f aliyy tin d r c   v   s viyy sini mü yy n edir.  traf mühit 
faktorları f rd  aid xarici (zahiri) olurlar (m s., c miyy t münasib ti, memarlıq xüsusiyy tl ri, 
mühafiz  sistemi), v  onlar  traf mühit faktorları t snifatında sisteml mi l r. Dig r t r fd n,
xsi faktorların FBT-nin hazırkı versiyasında t snifatı yoxdur.  stifad çiy  lazım olduqda, 
onların qiym ti onun öz ist yind n asılıdır. Onlar cinsi, irqi, ya ı, sa lamlı ın ba qa
v ziyy tl rini, möhk mliyi, h yat t rzini, v rdi l ri, t rbiy ni, ictimai  rti, t hsili, pe ni, keçmi
v  g l c k t crüb ni (keçmi  h yat hadis l rini v  eyni zamanda mövcud olan hadis l ri), ümumi 
davranı  modelini v  xarakter formasını, f rdi psixoloji keyfiyy tl r v  h r hansı s viyy d  h yat
f aliyy tinin m hdudiyy tl rind  rolu olan bütün v  ya onlardan h r hansının dig r
xüsusiyy tl rini daxil edir.

FBT
Giri
19
5.2. Tibbi v  sosial model 
H yat f aliyy tinin m hdudiyy tl ri v   f aliyy t anlamaq v  anlatmaq üçün bir çox konseptual 
modell r
16
 t qdim olunub. Bu “tibbi modelin” “ictimai model  ” qar ı polemikasında ks olunub. 
Tibbi model  h yat f aliyy tinin m hdudiyy tl rini, müt x ssisl rin apardı ı f rdi müalic
klind  tibbi yardım t l b ed n x st lik, travma v  ya sa lamlıqda ba qa d yi iklikl rl
bilavasit
m l   g l n personal problem kimi qiym tl ndirir. H yat f aliyy tinin 
m hdudiyy tl rin   n zar t f rdin müalic   m qs di v  ya uy unla ması v  davranı ının
d yi m sidir. Tibbi yardım v ziyy td n sas çıxı  kimi qiym tl ndirilir, siyas t sah sind  is
prinsipial reaksiya s hiyy nin d yi m si v  islahatıdır. Ba qa t r fd n, h yat f aliyy tinin 
m hdudiyy tl rinin ictimai modeli m s l y  ictimai problem kimi yana ır v
sas etibarı il
f rdin c miyy t  tam inteqrasiyası m s l si kimi. H yat f aliyy tinin m hdudiyy tl ri – f rdin
atributu deyil, ictimai  trafla formala an
raitin kompleks uy unlu udur. Bunun n tic si olaraq 
v ziyy tin idar  edilm si sosial h llini t l b edir, v  bir çox m s l l rd   c miyy tin, ictimai 
h yatın bütün sah l rind   h yat f aliyy ti m hdudiyy tli
xsl rin yararlı i tirakı üçün vacib 
olan, traf mühitd  d yi iklik aparmaq üçün, kollektiv m suliyy tini n z rd  tutur. Buna gör  d
bu pozisiyanın v  ya ideologiyanın n tic si siyasi s viyy d  insan hüquqları m s l si olan, sosial 
d yi iklikl r olacaqlar. Bu model  uy un olaraq h yat f aliyy tinin m hdudiyy tl ri siyasi m na
alırlar.
FBT bu iki zidd modell rin inteqrasiyasına  saslanır. F aliyy tin müxt lif t r fl rinin birl m si
üçün biopsixisosial yana madan istifad  olunur. Ona gör   d  FBT, bioloji,  xsi v  ictimai 
pozisiyadan sa lamlı ın müxt lif t r fl rin  razıla dırılmı   n z r nöqt sini t min etm k üçün, 
sintez  çatma a çalı ır
17
.
16
 “Model” termini burada konstruksiya v  ya paraqdiqma anlamını verir v  bu terminin buradakı istifad si vv lki 
bölm l rd kind n f rql nir. 
17
 H mçinin bax:  lav  5. “FBT v  h yat f aliyy ti m hdudiyy tli  xsl r” 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə