7-mavzu: jamiyat va oila falsafasi reja



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/14
tarix20.11.2023
ölçüsü0,54 Mb.
#165803
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
7-mavzu jamiyat va oila falsafasi reja



7-MAVZU: JAMIYAT VA OILA FALSAFASI 
REJA: 
 
1. Jamiyat va tarixning uzgaruvchanligining falsafiy jixatlari. Tarix 
falsafasining tuzilishi va funksiyalari. Tarixga formatsion va 
sivilizatsion yondashuvlar.
2. Jamiyat rivojlanuvchi tizim sifatida. Ijtimoiy xayot sferalari. Jamiyatning 
siyosiy xayotida davlatning urni va roli. Demokratik davlat va fukarolik jamiyatida 
nodavlat tashkilotlarning tutgan urni. 
3. Sivilizatsiya tushunchasining taxlili va turli yondashuvlar tasnifi 
Sivilizatsiya rivojining asosiy boskichlari. “Madaniyat” tushunchasi, uning 
moxiyati, strukturasi va funksiyalari
4. Sharq va Garb madaniyatlarining uzaro bir-biriga ta’siri. Jaxon 
sivilizatsiyasi tarixida Sharq madaniyatining urni va uni urganishning axamiyati 
5. Qadriyat tushunchasining tavsifi va moxiyati. Moddiy va ma’naviy 
qadriyatlarning uzaro aloqadorligi. 
6. Extiyojlar va qadriyatlar mutanosibligi. Qadrlilik va qadrsizlanish, 
ularning ijtimoiy xarakteri. 
 
1-MASALA
. Insoniyat azal-azaldan jamoa bo’lib yashaydi. Yer sayyorasi 
uning abadiy makoni, umumiy Vatanidir. Quyosh tizimidagi ana shu mitti 
sayyorada yashayotgan odamlar oilasini jamiyat deb atash odat tusiga kirgan. 
Demak, umumbashariy ma’noda jamiyat odamzodning umri, hayoti o’tgan hamma 
davri, joy va hududi bilan bog’liq barcha o’zgarish va jarayonlarni ifoda etadi. Shu 
bilan birga, biror davlat xududidagi odamlar hayoti, sivilizasiyaning muayyan 
davrlaridagi turmushga nisbatan ham ushbu tushuncha qo’llanadi. Har qanday 
holda ham, u umumiy tushuncha bo’lib, ayrim odam va alohida shaxs jamiyat 
a’zosi deb ataladi.
Tilimizdagi jam, jamoat va jamiyat degan so’zlar bor. Barchasining o’zaro 
yig’ilgan, to’plangan degan ma’noni bildiruvchi jam iborasidir. Masalan: jamoat 
jam. Odamlar jam bo’lishdi. Jami – o’n nafar. Shuningdek, jam so’zi qo’shuv 
ma’nosida ham ishlatiladi. Jamoa iborasi biror mahalla yoki qishloq aholisini, biror 
muassasa, tashkilot yoki korxona ahlini bildiradi, ya’ni bir joyning bir guruh 
kishilari deganidir. 
Jamoa atamasi ma’nosi jihatidan jamoatdan farqlanadi. Jamoatda turli 
qarashdagi kishilar bo’lsa, jamoada esa bir maqsad, bir xil manfaat yo’lida jam 
bo’lgan kishilar tushuniladi. Masalan, jamoat deganda bir masjidda namoz 
o’quvchi hammahalla, hamqishloq kishilar nazarda tutiladi. Jamoat so’zining 
jamoatchilik, adabiy jamoatchilik, talabalar jamoatchiligi va hokazo. 
Jamiyat insoniyat tarixiy taraqqiyotining ma’lum bosqichida shakklanadigan 
ijtimoiy munosabatlar majmuidir. Ijtimoiy munosabatlar ichida eng asosiysi
siyosiy va huquqiy ustqurma uchun haqiqiy bazis bo’ladigan, ijtimoiy ong 


shakllarini belgilaydigan munosabatlar – iqtisodiy munosabatlardir. To’g’ri, 
jamiyat taraqqiyoti tabiiy-tarixiy, qonuniy taraqqiyotdir.
1
Jamiyat ijtimoiy mehnat taqsimoti asosida shuurga-ongga til va nutqqa ega 
bo’lgan, bir-birlarining ijtimoiy yordami, ko’magiga ehtiyoj sezuvchi insonlar 
ijtimoiy uyushmasining eng umumiy ilmiy-falsafiy atamasidir.
Jamiyat – tabiatning bir qismi, ya’ni ijtimoiy borliqg’ bo’lib, odamlar 
uyushmasining maxsus shakli, kishilar o’rtasida amal qiladigan juda ko’plab 
munosabatlar yig’indisi, degan turlicha ta’riflar ham bor. Jamiyat muttasil ravishda 
rivojlanuvchi takomillashib boruvchi murakkab tizimdir. Har bir yangi davrda 
jamiyat mohiyatini bilish zarurati vujudga keldadi. Milliy mustaqillik tufayli 
jamiyat mohiyatini yangicha idrok etish ehtiyoji paydo bo’ldi. Birinchi prezident 
Islom Karimovning qator asarlarida jamiyat mohiyatini yangicha tushunishning 
uslubiy asoslari yaratildi. Jamiyat moddiy va ma’naviy omillar birligidan iborat. 
Hozirga qadar adabiyotlarda moddiy va ma’naviy hayot bir-biridan keskin 
farqlanar edi. Holbuki, jamiyatning tub mohiyati uni tashkil etuvchi inson mohiyati 
bilan uzviy bog’liq. Xuddi inson tanasini uning ruhidan ajratib bo’lmagani singari, 
jamiyatning moddiy va ma’naviy jihatlarini ham bir-biridan ajratish va ularning 
birini ikkinchisidan ustun qo’yish mantiqqa ziddir. Insonning moddiy ehtiyojlari 
oziq-ovqatlar, kiyim-kechak, uy-joy, transport vositalari, o’zini himoyalash, 
zurriyot qoldirish kabilardan iboratdir. Ma’naviy ehtiyojlarga olamni bilish, o’zlini 
angalsh, dunyoqarash, donishmandlikka intilish, bilim, san’at, g’oya, mafkura, 
go’zallik bilan, ma’naviy kamolot yo’lidagi intilishlar kiradi. Insonning asl 
mohiyati moddiy ehtiyojlarni madaniy shakllarda qondirishida yaqqol namoyon 
bo’ladi. Inson aqlli mavjudot sifatida moddiy ehtiyojlarini madaniy shakllarda 
qondirish uchun tabiat va jamiyat mohiyatini bilishga, moddiy va ma’naviy olamni 
uyg’unlashtirishga, tabiat va jamiyatni o’z maqsadlariga mos ravishda 
o’zgartirishga harakat qiladi. Ilm – fan va texnika insonning ma’naviy va moddiy 
ehtiyojlarini qondirish quroli, muhim vositasi bo’lib xizmat qiladi. Inson yuksak 
ma’naviyat tufayligina o’z ehtiyojlarini madaniy shakllarda oqilona va to’liqona 
qondirish imkoniga ega bo’ladi.
Mamlakatimizda ma’naviyat masalalariga alohida e’tibor berilayotganining 
sababi ham ana shunda. Jamiyatning moddiy va ma’naviy 
hayoti kishilarning 
moddiy va ma’naviy ehtiyojlari bilan uzviy bog’liq holda vujudga keldi. 
Jamiyat ham makro va mikro jismlar kabi o’z-o’zini tashkillovchi va 
boshqaruvchi tizimdir. Binobarin, bu tizim muayyan qonunlar asosida mavjud 
bo’ladi va takomillashib boradi.
Ikki jins yakka nikohlikka asoslangan oila shaklida yashashga o’tishi, urug’, 
qabila, elat (xalq, millatlarning vujudga kelishi va shu birliklarda o’z moddiy va 
ma’naviy ehtiyojlarini qondirishlari qonuniy jarayonlardir. Jamiyat taraqqiyotining 
muayyan bosqichida davlatlarning kelib chiqishi, mulkiy munosabatlar, ishlab 
chiqarish munosabatlari, har bir jamiyatning o’z bazis va ustqurmasi bo’lishi, 
bozor iqtisodi munosabatlari, (bularning iqtisod nazariyasi va sosiologiya fanlari 
1
Қаранг: Иброҳимов А., Султонов Х.,Жњраев Н. Ватан туйғуси. Т., 1996 й., 94-бет.


batafsil o’rganadi) – ana shu ijtimoiy hodisalar albatta ijtimoiy qonunlar ta’sirida 
tarixan o’z-o’zidan shakllangan.
Jamiyat qonunlarining amal qilishi odamlar va ular uyushmalarining ongli 
faoliyati bilan bog’lanib ketadi. Jamiyat qonunlarini ham eng umumiy, umumiy va 
xususiy (juz’iy) qonunlar tipologiyasiga ajratish mumkin. Falsafa qonunlar va 
kategoriyalarida o’z ifodasini topgan o’zaro aloqadorliklar, bog’lanishlar ijtimoiy 
hayotda ham namoyon bo’ladi. Binobarin, bu eng umumiy qonunlar, kategoriyalar, 
tamoyillarni bilish jamiyatni ilmiy boshqarish imkoniyatini tug’diradi. Insoniyat 
tarixiy takomilida, sosial, ealtlar, millatlar hayotida o’xshash shart-sharoitlarda 
birdek amal qiladigan qonunlarni umumiy qonunlar deb atash mumkin. Masalan, 
moddiy ishlab chiqarish bilan ma’naviy boyliklar yaratish o’rtasidagi mutanosiblik 
qonuni bozor munosabatlarining ikki tomni o’rtasidagi yoki ehtiyojlar bilan 
manfaatlar o’rtasidagi munosabatlarni anglatadi.
Muayyan jamiyat taraqqiyoti va tanazzulining aniq bir bosqichlari, holati 
to’g’risida ravshan tasavvurga ega bo’lish uchun xususiy (juz’iy) ijtimoiy 
qonunlarni ham anglab olish zarur. Bunday qonunlarning amal qilish darajasi 
malum bir makon va zamonda cheklanganligi va ular jamiyat taraqqiyotining faqat 
ayrim bosqichlarigagina xos aloqadorliklarni ifodasi bilan farqlanadi. Masalan, 
sobiq Sho’rolar davrida amal qilgan planli proporsional deb atalgan qonunning 
harakati yo’li shu davlat tugashi bilan to’sib qo’yildi. Yoki talab va taklif 
o’rtasidagi mutanosiblik qonuni, raqobatga asoslangan munosabatlar kabi umumiy 
qonunlar O’zbekiston sharoitida o’ziga xos, betakror amal qilishi u qonunlarga 
xususiylik baxsh etadi. Prezident Islom Karimov asos solgan O’zbekistonda bozor 
iqtisodiga o’tishning besh tamoyili barcha qonunlarning amal qilishiga o’ziga 
xoslik baxsh etadi. Umuman olganda, eng umumiy, umumiy, xususiy qonunlar bir-
biri bilan dialektik aloqadorlikda bo’lib, ular bir-birini ham iqror qiladi, ham 
istisno etadi.
2
Falsafiy tafakkur tarixida jamiyatning mohiyati va rivojlanishiga oid turli 
nazariyalar mavjud. Bizlarga ma’lumki, jamiyat hayotidagi qarashlar juda qadimgi 
davrlardayoq maydonga kelgan qadimgi Markaziy Osiyoda zardushtiylik dinining 
muqaddas kitobi «Avesto» da, Mazdakning qarashlarida mu’tadil jamiyatni barpo 
etishni olg’a surgan, shunday jamiyatdagi davlat ideal davlat deb ta’kidlangan. 
Qadimgi turk mifologiyasida ham adolatli, faravon jamiyat va davlat haqida 
e’tiborga sazavor qarashlar mavjud. Qadimgi yunon faylasufi Aflotun 
takomillashgan kishilik jamiyatini, ideal davlatni barpo qilish, lozim deb 
hisoblagan. Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan Abu Nasr Forobiy o’zining 
«Fozil odamlar shahri» asarida jamiyatning vujudga kelishi, maqsadi va vazifalari 
haqida ta’limot yaratgan. Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino kabi 
mutafakkirlar kishilik jamiyati paydo bo’lishi sabablarini insonning boshqa 
mavjudotlarga nisbatan ojizligi birdamlik hissining rivojlanganligi bilan 
izohlaganlar. 
Falsafiy tafakkur tarixida jamiyatning mohiyati va rivojlanishiga oid turli 
nazariyalar mavjud. Xususan, nemis faylasufi I.Kant jamiyatning vujudga kelishini 
2
Қаранг: Каримов И. Фалсафа фанидан ваъз (лекция) матнлари. Тошкент, 2003 йил, 115-116-бетлар.


axloqning shakllanishi bilan izohlagan. G.Gegel esa jamiyatning shakllanishi va 
rivojlanishi sabablarini mutlaq ruhning rivojlanishi bilan, L.Feserbax din bilan 
bog’langan, ijtimoiy taraqqiyot sabablarini diniy ong taraqqiyotidan izlagan. 
Fransuz mutafakkiri O.Kant jamiyatning rivojlanish sabablarini insoniyat ma’naviy 
taraqqiyotining uch bosqichi (geologiya, metafizik, pozitiv bosqichlar) bilan 
izohlagan. K.Markas jamiyatning rivojlanish sabablarini sinfiy kurash va inqilobiy 
o’zgarishlar bilan bog’lagan, barcha ijtimoiy hodisa va jarayonlarni sinfiy nuqtai 
nazardan tushuntirgan. Ijtimoiy ziddiyatlarni sun’iy ravishda mutlaqlashtirgan va 
ziddiyatlarni hal etishning asosiy usuli sifatida ijtimoiy inqilobni amalga 
oshirishni, mulkdorlar sinfini tugatishni taklif etgan. Ijtimoiy amaliyot bunday 
nazariyaning bir yoqlama ekanini ko’rsatadi.
Jamiyat taraqqiyoti ko’p bosqichli jarayon ekani to’g’risidagi qarashlar 
AQSh faylasufi O.Toffler tomonidan ilgari surilgan. Bunday qarashga ko’ra, 
jamiyatlar taraqqiyotiga binoan agrar jamiyat, industrial jamiyat, postindustrial 
jamiyatga ajratilgan. Adabiyotlarda jamiyat taraqqiyoti borasida sivilizasiyali 
yondashuv g’oyasi ilgari surilmoqda. Bunday yondashuvga ko’ra, har bir xalq 
o’zining betakror, noyob, o’ziga xos va o’ziga mos turmush tarzini saqlab qolgan 
holda, boshqa xalqlar tajribalaridan ijodiy foydalanish orqali ijtimoiy 
taraqqiyotning o’ziga xos modelini yaratadi.
Jamiyat hayotiga barqarorlik va beqarorlik ham xos. Har bir inson o’z oldiga 
qo’ygan maqsadlariga erishish uchun osoyishtalik va tinchlikka muhtoj bo’lgani 
kabi jamiyat ham o’z oldiga qo’ygan vazifalarni ado etishi uchun ijtimoiy-siyosiy 
barqarorlikka ehtiyoj sezadi. Barqarorlik – jamiyat taraqqiyotining tadrijiy 
rivojlanishi, ijtimoiy tizimning muayyan darajadagi bir tekis faoliyat ko’rsatish 
imkoniyatidir. U turg’unlik tushunchasidan keskin farqlanadi. Ijtimoiy-siyosiy 
turg’unlik tushunchasi jamiyatdagi mavjud siyosiy, ma’naviy tizimning tanazzuli 
alomatidir.
Jamiyatda barqarorlik beqarorlik bilan, inqiroz gullab-yashnash bilan 
almashib turishi ham mumkin. Jamiyatning ma’naviy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy 
sohalarida muayyan yutuqlarga erishilgach,ijtimoiy imkoniyatlar ro’yobga 
chiqarilib bo’lgach bundan keyingi taraqqiyoti yo’lida yangi muammolar tug’iladi 
va ularni hal etish vazifasi paydo bo’ladi. 
Beqarorlik ichki va tashqi jarayon va tahdidlar natijasida vujudga keladi. 
Beqarorlik bir ijtimoiy-siyosiy tuzumdan boshqa ijtimoiy-siyosiy tuzumga o’tish 
davrida keskinlashish mumkin. Jamiyat beqarorlikning izdan chiqishi kishilar 
psixologiyasidagi salbiy o’zgarishlarda, qonunlarning ishlamasligida, ijtimoiy 
burchning ado etilmasligida, ijtimoiy ideallarning yo’qolishida, g’oya va 
mafkuraga loqaydlikning kuchayishida, turli jinoiy guruhlarning paydo bo’lishida, 
ijtimoiy adolat mezonlarining buzulishida, davlat idoralarining aholini boshqarish 
qobiliyati kuchsizlanishida, turli ziddiyatlarning keskinlashuvida o’z ifodasini 
topadi.

Yüklə 0,54 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin