70 Kİmya problemləRİ №1 2014



Yüklə 78.09 Kb.
PDF просмотр
tarix27.06.2017
ölçüsü78.09 Kb.

70                                  

KİMYA PROBLEMLƏRİ № 1 2014                                                

 

 



UOT  537.17; 537.245.  

Dİ-AKVA-BİS-(PARA-XLOR-ORTO-NİTROBENZOATO) Fe(II) DİHİDRAT 

KOM

PLEKSİNİN SİNTEZİ VƏ QURULUŞ-KİMYƏVİ TƏDQİQİ 

A.T.Məmmədova 

Gəncə Dövlət Universiteti 

Gəncə ş. Şah İsmayıl Xətai pr., 187; e-mail: info@ qsu.az 

 

 

Para-xlor-orto-nitrobenzoy 

turşusunun (p-Cl,o-NO

2

-C

6

H

3

-COOH) 

yeni dəmir(II) akva kompleksi 

sintez  edilərək  kristal  quruluşu  açılmışdır.  Məlum  olmuşdur  ki,  mərkəzi  atom  Fe(II)  liqandın 

karboksil  qrupunun  oksigenləri  ilə  bidentant  tipində  koordinasiya  yaradır.  İki  su  molekulu 

oksigen 

atomları  vasitəsilə  Fe(II)  kationuna  birləşərək  kvadrat-piramidal  koordinasiya  əmələ 

gətirir.  Digər iki su molekulu ilə  liqandın nitro qrupu arasında  güclü  hidrogen  rabitəsi  əmələ 

gəlir. 

Açar  sözlər:  para-xlor-orto-nitrobenzoy  turşusu,  Fe(II) kationu, bidentant koordinasiya, akva 

kompleks, liqand, 

birinci və ikinci cins əvəzedici. 

 

          Tərkibində  halogen  saxlayan  benzoy 



turşusu  törəmələrindən  müxtəlif  sahələrdə, 

xüsusilə  kənd  təsərrüfatında  pestisidlərin, 

tibbidə 

rentgenokontrast, radiotexnikada 

radiodiaqnostik  preparatların  hazırlanmasında 

istifadə  edilir [1].  Odur  ki,  aromatik  həlqədə 

halogen atomu ilə yanaşı digər funksional qrup 

saxlayan  benzoy  turşusu  törəmələrinin  keçid 

metalları  ilə  kompleks  birləşmələrinin  alın- 

ması,  onların  quruluş-kimyəvi  tədqiqinin 

aparılması  və  aromatik  həlqəyə  yeni 

funksional  qrupların  daxil  edilməsi  ilə  yeni 

xassələrin  meydana  gəlməsi, kompleks 

əmələgəlmə 

prosesinin mexanizminin 

 

araşdırılması  olduqca  aktual  məsələdir.  Hal-



hazıra kimi para-xlor-orto-nitrobenzoy  turşu- 

sunun  digər  keçid  metalları  ilə  kompleksləri 

sintez  edilmiş  və  İQ  spektr  tədqiqatı  aparılıb 

[2,3].  Lakin  iki  valentli  dəmir  kationu  ilə 

kompleks  birləşməsi  alınaraq  kristal  quruluşu 

açılmamış,  mühüm  tətbiq  sahələri  araşdırıl- 

mamışdır.  Bu  səbəbdən  işin  məqsədi  para-

xlor-orto-nitrobenzoy  turşusunun  ikivalentli 

dəmir 

kompleksini 



almaq 

və 


kristal 

quruluşunu açmaq olmuşdur. 

 

EKSPERİMENTAL  HİSSƏ 



 

          İkivalentli  dəmir  metalının  nəzərdə 

tutulmuş  benzoy  turşusu  törəməsi  ilə  akva 

kompleksini  sintez  etmək üçün  turşu  kimyəvi 

təmiz  olmalıdır.  Bunun üçün para-xlor-orto-

nitrobenzoy  turşusu  qaynar  etil  spirtində  həll 

edilərək,  soyudulur  və  məhlul  süzülür.  Spirt 

buxarlandıqdan  sonra  kimyəvi  təmiz  liqand 

alınır.  İlkin  birləşmə  kimi  alınan  kimyəvi 

təmiz  liqandın  50-60

0

C temperaturlu  natrium 



hidrokarbonatın  sulu  məhlulu  ilə  1:1 

nisbətində 

qarışdırılmasından 

aşağıdakı 

reaksiya vasitəsilə natrium duzu alınır. 

 

            4-Cl, 2-NO



2

-C

6



H

3

COOH + NaHCO



3                      

4-Cl, 2-NO

2

-C

6



H

3

COONa +H



2

O +CO


2

 

 



Liqandın  natrium  duzunun  60

0

C  qızdırılmış 



sulu  məhlulu  üzərinə  ekvivalent  çəki  gözlə-

nilməklə  (2:1)  FeSO

4

•7H


2

O duzunun qaynar 

məhlulu  əlavə  edilir  və  süzülür.  Otaq tempe-

raturunda  saxlanılan  ana  məhluldan  bir  neçə 

gün  sonra  aşağıdakı  reaksiya  üzrə  şabalıdı 

rəngli çöküntü alınır. 

 

 

     2(4-Cl, 2-NO



2

-C

6



H

3

COONa) + FeSO



4                

(4-Cl, 2-NO

2

-C

6



H

3

COO)



2

Fe + Na


2

SO

4



 

KİMYA PROBLEMLƏRİ № 1 

 

2014

 

 

 



                                                        

A.T.MƏMMƏDOVA                                                           71 

 

           Çöküntü soyuq distillə suyu vasitəsilə 



yuyulur.  Alınmış  akva  kompleks  eksikatorda 

susuz CaCl

2

 üzərində qurudulur. 



 

Sintez  zamanı  liqandda  karboksil 

qrupuna  nəzərən  orto  vəziyyətdə  yerləşən 

güclü elektroakseptor 

xassəli  nitroqrup 

yaratdığı  bir  tərəfli  orto  və  sterik  effektlər 

nəticəsində  kompleksin  alınmasını  müəyyən 

qədər çətinləşdirsədə xlor atomunun güclü +M 

effekti  hesabına  liqanddakı  aromatik  nüvənin 

əsaslığı  yüksəlir.  Həm  bu,  həmdə  karboksil 

qrupunun orto əvəzli aromatik nüvəyə fəzadan 

perpendikulyar  yerləşməsi  kompleksin  əmələ 

gəlməsinə səbəb olur. 

 

Kompleks 



birləşmənin 

element 


analizinin 

nəticələrinə 

əsasən 

kimyəvi 


tərkibinin  (4-Cl, 2-NO

2

-C



6

H

3



COO)

2

Fe•4H



2

kimi  olduğu  müəyyənləşdirilib.  Element 



analizinin nəticələri cədvəl 1-də verilmişdir. 

 

                              



Cədvəl 1.  Akva kompleksin element  analizinin nəticələri 

Kompleksin 

formulu 



Me 


Cl 

 

L



2

Fe•4H


2

Hesab



lan

m

ış



 

Ta

pılm



ış

 

Hesab



lan

m

ış



 

Ta

pılm



ış

 

Hesab



lan

m

ış



 

Ta

pılm



ış

 

Hesab


lan

m

ış



 

Ta

pılm



ış

 

Hesab



lan

m

ş 



Ta

pılm


ış

 

31.76 



31.06  2.65 

2.07 


5.29 

4.98 


10.59 

10.03  13.42 

13.21 

L=4-Cl,2-NO



2

-C

6



H

3

COO



            Sintez  olunmuş  kompleksin    UR-20 

spekrtofotometrində  400-4000 sm

-1

  interval 



sahəsində KBr həbində və vazelin yağında İQ 

spektr  tədqiqatı  aparılıb.  Akva  kompleksdə 

yeni  Me-O  rabitəsinin  əmələ  gəlməsi  ilə 

liqandda  olan  rabitələrə  məxsus  udulma 

zolaqlarının müəyyən sahəsində  sürüşməsinin 

aydın  görünməsi  üçün  cədvəl  2-də  turşu  və 

kompleksdəki  eyni  rabitələrin  İQ  spektr 

məlumatları müqayisəli şəkildə verilmişdir. 

 

Cədvəl  2.  Di-akva-bis-para-xlor-orto-nitrobenzoato  dəmir-(II)-dihidrat  kompleksinin  İQ  spektr 

məlumatları 

p-Cl, o-NO

2

-C



6

H

3



COOH 

FeL


2

•4H


2

Əlaqələr 



2170 

1228 


3075 

1535 


1370 

2175 


1235 

3065 


1520 

1360 


870 

C—C 


Fenil—C 

C—H 


ν

as

(COO) 



ν

s

(COO) 



Me—COO 

 

          Akva  kompleks  həmçinin  termoqrafik 



üsulla  tədqiq  edilmişdir.  Bunun  üçün  100 mq 

maddə 


nümunəsi  çəkilərək  götürülmüş. 

1000


0

C-yə 


qədər 

qızdırılaraq 

termiki 

destruksiya prosesinin  baş  vermə  mexanizmi 

tədqiq edilmişdir. 

 

Şəkil  1-də  yeni  akva  kompleksin 



termoqrafik  və  termoqravimetrik analizinin 

sxemindən göründüyü kimi  kristallaşma  suyu 

quruluşu  120-130

0

C-də  tərk  edir.  Mərkəzi 



atomla koordinasiyaya daxil 

olmuş  su 

molekulları  isə  mərkəzi  atomun  nüvəsinin 

yükündən  asılı  olaraq 175-190

0

C-də  ayrılaraq 



uyğun  çəki  itkisi  ilə  müşahidə  olunur. Bütün 

su  molekulları  ayrıldıqdan  sonra  davamlı 

dimer quruluş yaranır. 

 

Liqandın  benzol  həlqəsindəki  birinci 



(Cl)  və  ikinci  (NO

2

)  cins  əvəzedicilərin 



                                                                                            

KİMYA PROBLEMLƏRİ № 1 

 

2014

  

 


72                     

Dİ-AKVA-BİS-(PARA-XLOR-ORTO-NİTROBENZOATO

          



 

 

karboksil qrupu ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində 



dimerin  dağılması  və  üzvi  hissənin  yanması 

yuxarı  temperaturda  (300-430

0

C)  baş  verir. 



Para  vəziyyətdə  yerləşən  Cl  atomunun güclü 

müsbət  mezomer  effekti  hesabına  benzol 

nüvəsindəki  π  elektron  sisteminin  əvəz 

olunmamış turşuya nisbətən karboksil qrupuna 

doğru  sıxlaşması  daha  yüksəkdir.  Nəticədə 

fenil-C  əlaqəsi  güclü  polyarlaşaraq karboksil 

qrupunun  mənfi  induktiv  effektinin  artmasına 

səbəb  olur.  Buna  görədə  liqanddakı  karboksil 

oksigenləri  Fe

+2

  ionu  ilə  asan  və  güclü 



koordinasiyaya daxil olaraq davamlı kompleks 

birləşmə əmələ gətirir.  

 

Benzoy turşusunun digər törəmələrinin 



əmələ gətirdiyi metal kompleksləri kimi para-

xlor-orto-nitrobenzoy  turşusunun  yeni  akva 

kompleksinində  termiki  analizininn  son 

məhsulu  metal  karbonatın  parçalanmasından 

(800-890

0

C) alınan uyğun metal oksididir. 



 

 

                



 

              

Şəkil 1. (4-Cl, 2-NO

2

-C



6

H

3



COO)

2

Fe• 4H



2

O kompleksinin derivatoqramı. 

 

          Sintez  olunan  akva  kompleks  həmçinin 



rentgen  faza  analizi  ilə  tədqiq  edilmişdir 

Analiz  zamanı  əldə  olunmuş  difraktoqramdan 

göründüyü kimi  kompleksin  kristal  quruluşu 

mürəkkəb  olub  böyük  həcmlidir.  Müşahidə 

olunan  güclü  reflekslər  kiçik  bucaq  altında 

(2θ=5-18


0

)  meydana gəlir. 

 

 

                   

Şəkil 2. (4-Cl, 2-NO

2

-C



6

H

3



COO)

2

Fe• 4H



2

O kompleksinin difraktoqramı. 

          Fe(II)  metalının  sintez  olunmuş  yeni 

akva  kompleksinin  quruluşu  İQ-spektr, 

termoqrafik və rentgenoqrafik üsullarla tədqiq 

edilmişdir. Əldə olunan  nəticələrə və kristalın 

quruluşuna 

uyğun 


gələn 

ədəbiyyat 

məlumatlarına  [4,5,6]  əsasən  akva  kompleksə 

aşağıdakı quruluş uyğun gəlir.  

 

KİMYA PROBLEMLƏRİ № 1 2014

 

 



 

                                                      

A.T.MƏMMƏDOVA                                                             73

 

 



          H

2



                      NO

2

                    H



2

                                        O              O 



   Cl                         C              Fe            C                      Cl 

                                        O               O      

                                            H

2

O                  NO



2

       H


2

ƏDƏBİYYAT 



1.

 

Reyeneke M., Eddaoudi D., Moler M. 



İnvestiqation  the  halogen  derivates  in 

tentgeno-qraphi.  // J. Amer. Chem. soc., 

2000.  p. 4843 – 4848. 

2.

 



Məmmədova A.T. Para-xlor  benzoy 

turşusunun 

Cu(II), 

Ag(I),Au(III) 

kompleksinin  və  pirazin  adduktlarının 

sintezi  və  tədqiqi. // Kimya  problemləri. 

2009. №2. s. 273-278. 

3.

 



Wilhelm F.C., Pau-Kowic S.F. // İnorq.and 

Nucl.Chem., 1975. 37.№1. P.303. 



4.

 

Рзаева  М.Ф.,  Мамедова  А.Т.,  Мов- 

сумов  Э.М.  //Синтез    и  исследование 

пиразиновых  аддуктов  п-хлорбензоатов 

Mn(II), Co(II),Cu(II), Fe(II).  // Kimya 

problemləri. 

2010. 

№2 s.300-303.  



//

Рзаева 

М.Ф., 

Мамедова 

А.Т., 

Мовсумов  Э.М.  //Синтез    и  исследование 

пиразиновikh  аддуктов  п-khлорбензоатов 

Mn(II),  Co(II),  Cu(II),  Fe(II).  // 

Kimya problemleri. 2010. №2 s.300-303. 

5.

 



Nawaz Tahir M, D.Ülkü,   E.M.Mov- 

sumov and T.Hökelek.    Tetraaqua-  bis(p-

nitro-salicylato)  Complexes of Zinc(II) 

and Cobalt(II). // Acta. Crist. 1997. C57. 

p.176-179. 

6.

 



Амирасланов  И.Р.,  Мовсумов  Э.М.Над- 

жафов Г.Н., МамедовХ.С. // Ж.структур. 

химии. 1979. №6. С. 1075-1079. 

//Амирасланов И.Р., Мовсумов Э.М.Над- 

жафов  Г.Н.,  МамедовХ.С.  //  Ж.структур. 

khимии. 1979. №6. С. 1075-1079. 

 

СИНТЕЗ И ХИМИКО-СТРУКТУРНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ   ДИ-АКВА-БИС-ПАРА-ХЛОР-

ОРТО-НИТРОБЕНЗОАТ Fe(II) ДИГИДРАТA 

А.Т.Мамедова 

Синтезирован и исследован методами рентгенографии, термографии и ИК-спектроскопии  

новый аквакомплекс Fe(II) с пара-хлор-орто-нитробензойной кислотой  (p-Cl,o-NO

2

-C

6

H

3

-

COOH).  

Установлено, что центральный ион   Fe

2+

  

бидентатно координирован с кислородами 

карбоксильных  групп  лиганда.  Две молекулы воды, присоединяясь к  катиону Fe(II) с помощью 

кислородных атомов, образуют квадратно-пирамидальную координацию. Две другие молекулы 

воды образуют с нитрогруппой лиганда сильную водородную связь. 

Ключевые слова:  пара-хлор-орто-нитробензойная кислота, катион железа (II), бидентатная 

координация лиганд, аквакомплекс. 

 

SYNTHESİS AND CHEMICAL-STRUCTURAL RESEARCH INTO Dİ-AQUA-BİS-PARA-

CHLORİDE-ORTHO-NİTROBENZOAT Fe(II) DЕHУDRATE 

A.T.Mamedova 

A new aqua-complex Fe(II) with para-chloride-ortho-nitrobenzoat acid (p-Cl,o-NO

2

-C

6

H

3

-COOH) has 

been synthesized and studied by means of roentgenography, thermography and IC-spectrography. It 

revealed that the central ion Fe

2+ 

is bidentatly adjusted to oxygen of ligand carboxyl groups. Two water 

molecules join cation Fe (II) and form, with the help of oxygen atoms, quadratic-pyramidal coordination. 

Two other water molecules form a strong hydrogen bond with ligand. 

Keywords: para-chloride-ortho-nitrobenzoat acid, cation of iron (II), bidentat coordination of ligands, 

aqua-complex. 

                                                                                                           

Redaksiyaya daxil olub 29.11.2013. 

 

 



                                                                                            

KİMYA PROBLEMLƏRİ № 1 

 

2014



  

 

Document Outline

  • Титул-аз
  • Титул-рус
  • KİMYA PROBLEMLƏRİ
  • СОДЕРЖАНИЕ
  • CONTENTS
  • Бахгери-5
  • Гасанлы-7
  • Гурбанов-Бабаева-7
  • Салимова-7 (Восстановлен)
    • UOT 54354.544.72.661.183
    • Azərbaycan Milli EA akad. N.F.Nağıyev adına Kimya Problemləri İnstitutu
    • TƏCRÜBİ HİSSƏ
    • ƏDƏBİYYAT
    • Т.А.Салимова, А.И.Ягубов, А.Н.Нуриев, Г.Т.Кахраманова,
  • Мамедгасанзаде-8
  • Бадалова-6
  • Рзаев-7
  • Гаджиев-5
  • Мамедов-Мехтиева-4
  • Гаджиев-Гюльмамедов-5
  • Мамедова-4
  • Агаев-4
  • Ягубов-5
  • Будагов-4
  • Керимли-3
  • Мухтарова-7
  • Кулиев-Юнусова-5
  • Сафарова-4
  • Байрамова-3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə