A h o L i g e o g r a f I y a s I v a d e m o g r a f I y a a s o s L a r I



Yüklə 1,77 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/67
tarix15.03.2023
ölçüsü1,77 Mb.
#87870
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67
солиев и р . ахоли географияси мажмуа

Gerontologiyatirik organizmlar, jumladan odamning qarish jarayonini o’rganadigan fan 
bo’lib, demografik tadqiqotlar orqali aholi geografiyasiga bog’lanadi. 
Ma’lumki aholi soni, zichligi, shaharlar kontsentrasiyatsining oshib borisbi, tog’–kon sanoati, 
suv transporti kabi tarmcKjlarning rivojlanish jarayonlari atrof–muhitga ta’sir etib, ekologik 
muvozanatni buzilishiga va bir qator ekologik muammolarni kelib chiqishiga sabab bo’lmoqda. 
Mazkur muammolarni hududiy jihatlarini ilmiy tadqiq etishda aholi geografiyasi – ekologiya fani 
natijalariga murojaat etadi. 
Aholi maskanlari shalcUanishini muntazam kuzatib borish, tahlil etish juda murakkab jarayon. 
Lekin tadqiqot natijalari o’rganilayotgan hududdagi aholi maskanlari turlarini (tipologiya),ularning 
rivojlanish qonuniyatlarini aniqlashda juda zarurdir. Aholi geografiyasida aholi maskanlari majmuasi 
mazkur hududning o’zaro mustahkam bog’liqlikda shakllangan maskanlar tizimi sifatida tadqiq etiladi. 
Bunday tizimning yaqqol ko’rinishiga shaharlar aglomerasiyasi misol bo’la oladi. Aholi geografiyasi 
tadqiqotlarida aholi maskanlarining shakh, faohyati va tizimi o’zaro bog’liq holda tahlil etiladi. Aholi 
joylashuvi esa ma’lum bir hudud uchun umumiy, hamda alohida uning shahar va qishloq hududlari 
uchun o’rganiladi. Bunday tadqiqotlar ilmiy manbalarda «geourbanistika» va «georurahstika» deb 
nomlanadi. 
Aholi geografiyasi tadqiqotlarida uning kartografiya bilan aloqasi alobida o’rin tiltadi. 
Kartografiya fani doirasida aholishunoslik masaMarini tadqiq etish ijtimoiy–iqtisodiy rivojlanisrming 
uzoq muddath rejalarini tuzishda, hozirgi mavjud voqe’likni ifodaluvchi demografik jarayonlarni 
tasvirh, xilma–xil ko’rinishda hududiy rivojlanishini ko’rsatib berishda ahamiyati yuqoridir. 
Qolaversa, kartografiya fani usullarini qo’llash aholi geografiyasi fanining mazmun–momyatini 
yanada boyitadi. Demografik jarayonlar rivoji turli mamlakat va rayonlarda bir–biridan keskin farq 
qiladi. Chunonchi, aholining tarqalishi va uning natijasi bo’lmish aholi manzilgohlari joylashishi ham 
bir tekisda emas. Bunday geodemografik o’ziga xosliklarni hududiy baholashda kartografiyaning roU 
juda yuqoridir. Kartografiya aholi rivojknishi va tarkibi, joylanishidagi farqlarni hududiy nuqtai–
nazardan yaqqol, ko’rinarh tarzda ifodalab beradi. Ayniqsa, kartografik usul aholini bir vaqtda ham 
hududiy ham davriy jihatdan tadqiq qihshga imkon beradi. Oqibatda, turli hududiy tashkil usullaridan 
foydalanish orqali, u yoki bu rayon, mintaqa rivojlanish xususiyatlarini geografik taqqoslash uchun 
sharoit yaratiladi. 
Aholi to’g’risidagi to’liq ma’lumotlar mavzuh kartalar orqali beriladi. Aholi joylanishi, mehnat 
resurslari va ularning boshqa makon bo’yicha tavsifi mavzuh kartalarda tavsirlanishi orqali xalq 
xo’jaligining kelajak va joriy rejalarini ishlab cbiqish hamda qayta ishlashda ilmiy–amaliy ahamiyat 
kasb etadi. Hozirgi kunda demografik tadqiqotlarda kartografik usuldan foydalanish natijasida umum 
ilmiy, mayda masshtabli kartalar tuzish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu esa demografik kartalar 
yaratish usullarini tobora takonullashtirish zarurligidan dalolat beradi. 


Ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish va joylashtirishda, aholiga xizmat ko’rsatish 
sohalarini, shart–sharoitini yaratishda, davlat xo’jalik tashkilotlari rejalarini tuzishda aholini hududiy 
o’rganish, ya’ni aholi geografiyasini o’rganish zarurligini ko’rsatib berdi. Shuningdek, xo’jalikni 
kelajakdagi rejalarini ilmiy asosda tuzishda tabiat, ishlab chiqarish kuchlari hududiy xususiyatlari, 
aholiga xizmat ko’rsatish sohalari to’g’risidagi to’liq ma’Iumotlar talab etiladi. Bunday ma’lumotlar 
majmuali kartalar va mavzuli kartalarda aniq ifodalanadi. 
Aholi kartalarida o’rganilayotgan muhim masalalardan biri, aholi zichligi va joylanishidir. 
Agarda, ilgarilari aholining joylanishi kartada faqat ma’lum bir vaqt holatini ifodalagan bo’lsa, 
endilikda esa aholi joylanishi va zichhgini davriy o’zgarishini makonda ko’rsatib bermoqda. 
Aholi mavzuli kartalari ichida ilmiy–amaliy ahamiyatga ega bo’lgan, aholi va mehnat resurslari 
to’g’risidagi to’liq ma’lumotIarni mujassamlashtirgan, asosiy demografik xususiyatlarni, aholi harakati 
va tarkibini qamrab olgan ba’zi, atlaslarni keltirib o’tish o’rinli. 
Aholi geografiyasida hududning o’zlashtirganlik darajasi aholi zichligj kartasidan foydalanish 
orqali o’rganiladi. Bunda kartogramma usulidan foydalanish orqali o’rtacha zichlik ko’rsatkichni har 
bir hududda yaqqol ko’rsatib beriladi. Aholi tarqalishini zichlik ko’rsatkichini kartada tasvirlash 
hamma aholi qatlami uchun qilinadi. Bunda qishloq–shahar aholi manzilgohlari alohida ajratib 
beriladi. 
Aholining tarqalishi kartada yirik regionlar doirasida bo’lib ko’rsatilgan. Agar har bir mintaqa 
aholi kartasi tuzilib tahlil etiladigan bo’lsa, yanada yaqqolroq va to’la ma’lumotlar aks eta boshlaydi. 
Chunki, davlatlarning, aholi kartasida o’sha hudud geografik xususiyatlari, ya’ni aholi bilan tabuy 
muhit ijtimoiy–iqtisodiy shart–sharoit o’rtasidagi bog’liqlik bisobga olinadi. 
Aholi geografiyasi fani yuzasidan qilinayotgan karta turlarini aholishunoslik fanlari tizimi 
belgilaydi. Aholi geografiyasi tuzilishidan kelib chiqib, aholi kartasi bir bo’lim bo’lsa, demografik 
xususiyatlari, soilial–iqtisodiy kartalar (oila, bandlik) va etnografik xususiyatlari alohida–alohida 
bo’Umlari tashkil etadi. Shu nuqtai nazardan yuqorida aholi joylanishi kartasi birinchilaridan bo’lib 
tahlil etildi. 
Aholi soni va tarkibi, aholi manzilgohlarining iqtisodiyot tarmoqlari rivojlanishida roli kattaligi 
bois, ular kartografiyada eng muhim ko’rsatkichlar bo’lib xizmat qiladi. Chunonchi, aholi 
manzilgohlari funktsiyasi aholining xalq xo’jaligi tarmoqlarida bandligi bilan belgilanadi va kartada 
o’z aksini topadi. 
Aholi geografiyasining muhim o’rganish predmetlaridan yana biri aholining yosh–jinsiy va 
oilaviy tarkibidir. Ma’lumki, aholining yosh tarkibi aholi takror barpo bo’lish xususiyatlariga 
bog’liqdir. Aholining takror barpo bo’lishi esa tug’ilish, o’lim, nikoh, ajrim kabi demografik jarayonlar 
asosida sodir bo’ladi. Shuningdek, aholining oilaviy tarkibi ham oilaning jamiatda tutgan o’rni, davlat 
tomonidan qo’llab–quvvatlanishi, demografik rivojlanish xususiyatlariga, urf–odat va qadriyatlarga 
bog’liqdir. Aholi geografiyasi hududning demografik va oilaviy tarkibini aholi takror barpo bo’lishi va 
migratsiyasiga bo’lgan talab va ehtiyojlarni o’rganishda falsafa, psixologiya, etnodemografiya, mehnat 
va oilaviy huquq, demografiya, sotsiologiya kabi fanlar bilan uzviy aloqada bo’ladi. 
Aholi geografiyasining muhim tarmoqlaridan biri aholi salomatligi va tibbiyot geografiyasidir. 
Mazkur tarmoq tadqiqotlarida aholi geografiyasi, ekologiya, sotsial gigiena, sotsial psixologiya fanlari 
tadqiqotlariga murojaat etadi
8

Ma’lum, davlat, shahar va qishloq hududlari, aholisi, aholi maskanlarining o’z shakllanishi 
xususiyatlari va tarixi bordir. Bu borada aholi geografiyasi tarix fani tadqiqotlaridan foydalanadi. 
Aholi geografiyasi o’z tadqiqot ob’ekti va predmetlari doirasida ish olib borar ekan, asosan 
statistik ma’lumotlar, sotsiologik–demografik tadqiqot natijalari demografik koeffitsientlar va ilmiy 
manbalarga asoslanadi. Bu borada statistika va matematika fanlari bilimlariga tayanadi. 

Yüklə 1,77 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin