Adlandirilmasi


 ; (C) maddəsinin adı - Freon -133



Yüklə 0.86 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/10
tarix01.06.2017
ölçüsü0.86 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

124

 ; (C) maddəsinin adı - Freon -133 olacaqdır . 

 

 

Spirtlər və fenollar 

 

Doymuş karbohidrogenlərdə bir və ya bir neçə hidrogen 

atomunun hidroksil qrupu (OH) ilə əvəzlənməsindən alınan bir-

ləşmələr alifatik spirtlər, doymamış karbohidrogenlərdə analoji 

əvəzləmədən alınan birləşmələr isə  doymamış spirtlər adlanır. 

Latınca  spiritus ruh deməkdir.  Əlkimyaçılar bu adı uçucu 

maddələrə veriblər. Bir çox spirtlərin adalrı tarixən yaranmış-

dır. CH


3

OH - oduncağın quru distilləsindən alındığından ağac 



spirti

, C


2

H

5



OH- üzüm çaxırından ayrıldığından üzüm spirti ad-

landırılmışdır. Aromatik karbohidrogenlərdə bir və ya bir neçə 

hidrogenin hidroksillə  əvəzlənmə  məhsullarına  fenollar  adı 

verilmişdir. Spirtlərin trivial adları hidroksil qrupunun əlaqəli 

olduğu radikalın adının sonuna spirt sözü əlavə etməklə də dü-

zəlir. Bu adlandırmada hidroksil qrupun birləşdiyi karbon ato-

munun digər karbonlarla əvəzlənmə dərəcəsi də nəzərə alınır:  

CH

3



 - CH -CH

2

CH



3

OH

CH



3

CH

2



 - C

CH

3



CH

3

OH



üçlü-Pentil spirti

ikili - Butil spirti

ikili karbon

üçlü karbon

 

 

6-cı  cədvəldə bir- və çoxatomlu spirt və fenolların for-



mulları və trivial adları göstərilmişdir . 

 

 

41 


Cədvəl 6 

Bir- və coxatomlu spirt və fenolların trivial adları

 

S/n Bir- 



və çoxatomlu spirt və 

fenolların formulları 

Trivial 

adları 

1. 


CH

3

-OH



 

Metil spirti 

2. 

CH

3



CH

2

-OH



 

Etil spirti 

3. 

CH

3



CH

2

CH



2

-OH


 

Propil spirti 

4. 

CH

3



CHCH

3

OH



 

İzopropil spirti 

5. 

CH

3



CH

2

CH



2

CH

2



 - OH

 

Butil spirti 



6. 

CH

3



CHCH

2

 - OH



CH

3

 



İzobutil spirti 

 

7. 



CH

3

 - C - OH



CH

3

CH



3

 

 



Üçlü-butil spirti 

8. 


CH

2

 - CH



2

OH OH


 

Etilenqlikol 

9. 

CH

3



CH CH

2

-OH



OH

 

Propilenqlikol 



10. 

HO-CH


2

CH

2



CH

2

-OH



 

Trimetilenqlikol 

11. 

CH

2



-  CH - CH

2

OH



OH

OH

 



Qliserin 

12. 


CH

3

CH



3

CH

3



 - C  -  C - CH

3

OH



HO

 

 



Pinakon 

13. 


CH

2

=CH - CH



2

 -OH


 

Allil spirti 

 

 

14. 



CH

2

OH



 

 

Benzil spirti 



 

42

Cədvəl 6-nın davamı 



S/n Bir- 

və çoxatomlu spirt və 

fenolların formulları 

Trivial 

adları 

 

 



15. 

HOCH


2

C CH


2

OH

CH



2

OH

CH



2

OH

 



 

Pentaeritrit 

16. 

HO

OH



OH

OH

H



H

H

CH



2

OH

CH



2

H

OH



 

Sorbit 


 

 

17. 



OH

OH

OH



HO

OH

HO



 

 

 



İnozit 

 

18. 



OH

 

 



Fenol 

 

 



19. 

OH

OH



 

 

Pirokatexin 



20. 

OH

OH



 

 

Rezorsin 



 

 

21. 



OH

OH

 



 

 

Hidroxinon 



 

43 


Cədvəl 6-nın davamı 

S/n Bir- 

və çoxatomlu spirt və 

fenolların formulları 

Trivial 

adları 

 

22. 



OH

OH

OH



 

 

Piroqallol 



 

23. 


OH

OH

HO



 

 

Oksihidroxinon 



 

24. 


OH

OH

HO



 

 

Floroqlyusin 



 

 

Səmərəli nomenklatura 

ilə biratomlu doymuş spirtlər me-

til spirtinin (CH

3

OH) törəməsi kimi adlandırılır. Bunun üçün 



metil qrupunun hidrogen atomlarını  əvəz edən radikalların sa-

dədən mürəkkəbə doğru adlarının sonuna karbinol  sözü  əlavə 

edilir: 

CH

3



 - CH - OH

CH

2



CH

3

CH - CH



2

CH

2



CH

3

OH



Metiletilkarbinol

Propilfenilkarbinol



 

 

Hidroksil qrupları qonşu karbon atomları ilə əlaqəli olan 



spirtlər etilenqlikolun törəmələri kimi adlandırılır:

  

HC CH



2

OH

HO



H

5

C



2

H

5



C

2

HC CH C



2

H

5



OH

HO

C



2

H

5



C CH

2

HO OH



C

2

H



5

α , α −


α , β −

Etiletilenqlikol

 Dietiletilenqlikol

 Dietiletilenqlikol

α

β

α



 

 

44



Əgər hidroksil qrupları bir-birindən daha uzaq yerləşən 

karbon atomları ilə birləşərsə belə ikiatomlu spirtin adı hidrok-

sil qrupları arasında qalan metilen qruplarının sayının sonuna 

qlikol

 sözü əlavə etməklə düzəldilir; metilen qruplarında əvəz-

ləyici alkil qruplarının vəziyyəti yunan hərfləri ilə göstərilir:  

HO - CH


2

 - CH


2

 - CH


2

 - CH


2

 - OH


CH

3

 - CH -CH



2

 - CH - CH

2

-CH


3

OH

OH



Tetrametilenqlikol

α

β



α

γ

-Metil -



etiltrimetilenqlikol

-

γ



 

Aromatik halqada hidroksil qrupundan üstün qrup olma-

dıqda səmərəli adın  əsasını  fenol sözü təşkil edir, digər  əvəz-

ləyicilər  orto-, meta-, para- sözönləri ilə birlikdə adın  əvvə-

lində göstərilir: 

NH

2



HO

HO

Cl



NO

2

para-Aminofenol



orto-Xlor-para-nitro-

          fenol

 

 

Əgər molekuldakı funksional qruplardan hidroksil qrupu 



daha üstündürsə, İUPAC nomenklaturası ilə birləşmə adlandı-

rıldıqda ilk növbədə maksimal sayda hidroksil qrupu ilə əlaqəli 

karbon zənciri seçilir və nömrələnmə hidroksil qrupuna ən 

yaxın uc karbondan başlanır: 

CH

3

CH CH-CH



2

CH

2



-OH

OH

CH



2

CH

2



CH

3

CH



3

- C-CH


2

CH=CHCH


2

OH

OH



CH

2

CH



2

CH

2



-OH

1

2



3

4

5



3-Propil-1,4-pentandiol

1

2



3

4

5



6

7

8



5-Metil-2-okten-1,5,8-triol

 

OH



HO

`

Bifenil-4,4`-diol



4

4

 



 

45 


Göründüyü kimi, hidroksil qrupun sayından asılı olaraq 

nömrələmə zamanı –ol (biratomlu spirtlər üçün) və ya –diol, -



triol, - tetrol

 (çoxatomlu spirtlər üçün) suffikslərindən istifadə 

olunur. Molekulda hidroksildən üstün qrup olduqda, birləşmə-

nin ümumi adında hidroksil qrupu lokantı ilə birlikdə hidroksi- 

prefiksi ilə göstərilir; eyni prefikslə heterotsiklik birləşmə ilə 

əlaqəli OH qrupu da göstərilir: 

CH

3

-CH-CH



2

CH

2



CH

2

-C=O



OH

COOH


OH

H

1



2

3

4



5

6

5-Hidroksiheptanal



3-Hidroksi-1-naftoy t-su  

N

OH



N

N

O



OH

1

2



3

1

4



4-Hidroksiakridin

2

3



4

5

3-Hidroksifurazan



5

 

 



Sadə efirlər 

 

Sadə efirlər ümumi formulu R- O - R` olan üzvi maddələrdir. 

Onlara spirtlərdə hidroksil hidrogeninin alkil- və ya aril qruplarına 

əvəzlənməsindən alınan birləşmələr kimi baxılır. R- və R`- eyni 



alkil 

və ya aril qrupları olduqda efirlər simmetrik, müxtəlif olduqda 

isə qeyri-simmetrik efirlər kimi fərqlənir.  

Sadə efirlərin, ancaq bəzilərinin  trivial adları çox istifadə 

edilir:  

CH

3



CH

2

 O CH



2

CH

3



CH

3

 O CH



2

CH

2



O CH

3

CH



3

 O CH


2

CH

2



 O CH

2

CH



2

 O CH


3

Sulfat efiri

Diqlim

Qlim


 

 

46



OMe

O

CH



2

CH

3



OH

OMe


OMe

OMe


Anizol

Fenetol


Qvayakol

Veratrol


 

IUPAC 

nomenklaturasının radikal-funksional üsuluna 

görə sadə efirlər R və R` radikallarının əlifba sırası ilə adlarının 

sonuna efiri sözü əlavə edilməklə adlandırılır: 

CH

3

OCH



2

CH

2



CH

3

CH



3

CH

2



OCH

2

CH



3

CH

2



=CH OCH

2

CHCH



3

CH

3



Metilpropil efiri

Dietil efiri

Vinilizobutil efiri

 

Sadə efir radikallarının adları R radikalının adının sonuna 



–oksi 

şəkilçisi əlavə etməklə düzəldilir:  

CH

3

CH



2

O

CH



2

=CH - CH


2

 O

Br



O

NO

2



Etoksi

Alliloksi

2-Brom-6-nitrofenoksi

 

Sadə efir radikallarının adları  əvəzləyici üsulla adlandır-



mada və molekulda üstün digər qrup olduqda söz önündə işlə-

nilir:  


CH

3

OCH



2

CHCH


3

CH

3



CH

3

CCH



2

CH

3



OCH

2

CH



3

CH

3



1

2

3



1-M etoksi-2-metilpropan

2-Etoksi-2-metilbutan

1

2

3



4

 

CH



3

CH

2



CH

2

CCHCH



3

O

O CH



3

Br

Br



O CH

2

COOC



2

H

5



1

2

3



4

5

6



2-Metoksiheksanon-3

(2,4-Dibromfenoksi)etilasetat  



 

47 


Alifatik və tsiklik poliefirlər  əvəzləyici üsulla uyğun 

doymuş karbohidrogenin törəməsi kimi adlandırılır: bu zaman 

əsas zəncirin karbon atomlarının ümumi sayına daxil olan 

oksigen atomların sayı  və lokantları ilə birlikdə  –oksa sözönü 

ilə göstərilir.  Əsas zəncirdə oksigendən başqa kükürd (S)  və 

azot (N) atomları olduqda eyni qayda üzrə onlar uyğun olaraq 



tia

 və -aza sözönləri ilə ifadə edilir:  

HOCH

2

CH



2

 -O- CH


2

CH

2



 -O- CH

2

 -O- CH



2

CH

2



CH

2

 -O- CH



2

CH

2



OH

1

2



4

5

6



7

8

9



10

11

12 13



14

3,6,8,12-Tetraoksatetradekandiol-1,14

3

 

CH



3

-O-CH-CH


2

-CH


2

-S-CH


2

-CH


2

-NH-CH


2

-CH


2

OH

C



3

H

7



9-Propil-10-oksa-6-tia-3-azaundekanol-1

1

2



3

4

5



6

7

8



9

10

11



 

O

O



O

O

O



1

2

4



5

6

7



8

9

10



11

12

13



14

15

         1,4,7,10,13-Pentaoksatsiklo-



                        pentadekan

      q


l

sa ad

l :

 15-kraun-5

3

 

 



Aminlər

 

 



Aminlər

 ammonyakda hidrogen atomlarının alkil və aril 

qrupları ilə  əvəz olunmasından alınan üzvi əsaslardır.  Əvəz 

olunan hidrogen atomlarının sayından asılı olaraq onlar birli

ikili və üçlü aminlər kimi fərqlənir: 

 

48



R NH

2

R NH R`



R

N

R`



R``

NH

3



Ammonyak

Birli amin

Ikili amin

Üçlü amin

 

Aromatik aminlərin bəzi nümayəndələri üçün tarixi adlar-



dan istifadə edilir: 

NH

2



NH

2

H



2

N

NH



2

H

3



C

CH

3



Anilin

Benzidin


Ksilidin

 

Səmərəli nomenklatura

 ilə aminləri adlandırmaq üçün 

azot atomu ilə  əlaqəli radikalların adlarının sonuna amin sözü 

əlavə edilir: 

NH

2



(CH

3

)



3

C N CH


3

CH

3



CH

2

 =CH CH



2

NH

2



NH

2

CH



2

CH CH


3

NH

2



Allilamin

α-Naftilamin

Dimetilüçlübutilamin

Tsikloheksilamin

-Fenilizopropilamin

α

β



β

 

 



İUPAC nomenklaturası

 ilə RNH


2

 birli monoaminlər ra-

dikalın adına amin suffiksini əlavə etməklə adlandırılır:

  

CH



3

CH

2



NH

2

NH



2

CH

2



NH

2

Etilamin



Tsikloheksilamin

Benzilamin

 

 

R radikalı heterotsiklik sistem olduqda amin sözünü 



nömrəsi ilə adın əvvəlində də göstərmək olar:

  


 

49 


N

NH

2



N

H

N



H

2

N - CH



2

4-Aminoxinolin

4-(Aminometil)imidazol

 

 



Simmetrik  əvəzli ikili və üçlü aminlərin adları radikalın 

adından  əvvəl  bis-, tris- söz önləri, sonra isə  amin sözü işlə-

dilməklə düzəldilir. Eyni radikalda əvəzləyicilərin vəziyyəti 

qeyri-simmetrik olduqda ikili və üçlü aminlərin adında bu və-

ziyyətlər adi və ştrixlənmiş rəqəmlərlə göstərirlər:  

HN( CH


2

-CHCl-CH


2

)

2



N(CH

2

CH



2

CH

2



CH

2

Br)



3

CH

3



-CH

2

 -CH - N



Br

CH

2



-CH - CH

3

Br



CH

2

-CH



2

-CH


2

Br

Bis(2-xlorpropil)amin



Tris(4-brombutil)amin

3

1



2`

``

1,2`,3``-Tribromtripropilamin



 

 

İUPAC nomenklaturası ilə müxtəlif radikallı aminlər N-



əvəzli birli amin kimi adlandırılır. Adın əsasını təşkil edən birli 

amin fraqmenti daha mürəkkəb quruluşlu olmalıdır. Belə ki, 

göstərilən misallarda sadə radikallar N atomunda əvəzləyici 

kimi, mürəkkəb radikal isə amin sözü ilə birlikdə işlədilir:  

CH

3

CH



2

CHCH


2

-N(CH


3

)

2



CH

3

CH



3

CH

2



CH - N -CH

2

CH



3

Cl

CH



3

C

6



H

5

 - N - CH



2

CH

2



CH

3

CH



2

CH

3



O

N(C


2

H

5



)

2

N,N-Dimetil-2-metilbutilamin



N-Metil-N-etil-1-xlorpropilamin

N-Etil-N-propilanilin

N,N-Dietil-2-furilamin  

 

50



Birləşmənin tərkibində daha üstün qrup olduqda (məsə-

lən, hidroksil, karbonil, karboksil) amin qrupu maddənin adında 



– amin 

sözönü ilə ifadə olunur:  

H

2

NCH



2

CH

2



CH

2

CH



2

OH

H



2

NCH


2

 - CH - CH - CH

2

CH

2



OH

CH

3



NH

2

4-Aminbutanol



1

4

1



3

3

4



3,5-Diamin-4-metilpentanol

2

5



2

 

H



2

NCH


2

 - CH - C - C - CH - CH

3

OH

CH



3

H

3



C

O

1



3

1-Amin-5-hidroksi-4,4-dimetil-

            -2-fenilheksanon-3

5

6



4

2

 



 

Birli-, ikili- və üçlü aminlərə protonun birləşməsindən alı-

nan ammonium kationlarının adlarının  əvvəlində alkil radikal-

ları, sonra ammonium sözü, sonda isə əks ionun adı göstərilir:  

CH

3

-NH



3

(C

2



H

5

)



3

NH Br


(CH

3

)



4

N OH


[

]

+



J

-

Metilammoniumyodid



+

[

]



-

Trietilammoniumbromid

[

]

+



-

Tetrametilammonium hidroksid

  

 

Əgər kation heterotsikl azotu olarsa, ümumi adda ilk növ-



bədə azotla əlaqəli digər  əvəzləyicinin adı, sonra isə  -ium  şə-

kilçili heterotsiklin adı verilir: 

N CH

3

O



N CH(CH

3

)



2

Cl

+



Br

-

N-Metilpiridiniumbromid



+

N-Izopropil-1,3-oksazoliniumxlorid

-

 


 

51 


İminlər

 

 

Tərkibində >C=NH (imin) qrupu olan birləşmələr iminlər 



adlanır. İminləri aşağıdakı üsullarla adlandırmaq olar: 

1.

 



 İmin qrupu azotunda əvəzləyici olmadıqda uyğun karbohid-

rogenin adına –imin sözü əlavə edilir: 

CH

3

- (CH



2

)

5



-CH=NH

CH

3



-CH=CH-CH=NH

Heptanimin-1

Buten-2-imin-1

 

2.



 

 Əvəzləyici olduqda, ikivalentli karbohidrogen radikalın 

adının sonuna amin sözü əlavə edilir:  

CH

2



=C=N-C

2

H



5

CH

3



-CH

2

-CH=N-CH



2

-CH


3

N-vinilidenetilamin

N-propilidenetilamin

 

3.



 

Molekulda daha üstün qrup olduqda imin qrupu ümumi 

adda -imin sözü ilə göstərilir:  

HN=CH-CH


2

-CH


2

-OH


CH

3

CCH



2

CH=NH-


O

3-Iminopropanol

4-(Fenilamino)butanon-2

1

2



3

4

1



2

3

 



 

 

Aldehid və ketonlar 

 

1835-ci ildə Y.Libix etil spirtinin sirkə turşusuna çev-



rilməsinin aralıq mərhələsində alınan maddəni “alkoqol –spirt” 

və “dehidrogenatus – susuz ” sözlərindən düzəltdiyi aldehid sö-

zü ilə adlandırmışdı. Keton terminini isə adlandırılma üçün 

1838-ci ildə Qmelin təklif etmişdir.  

Alınma mənbələrinə  və oksidləşdikdə çevrildikləri tur-

şuların adına görə aldehidlərə verilən trivial adlar 7-ci cədvəldə 

göstərilmişdir. 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə