Adlandirilmasi



Yüklə 0.86 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/10
tarix01.06.2017
ölçüsü0.86 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

 

52



Cədvəl 7 

Aldehidlərin quruluş formulları və trivial adları 

S/n Aldehidin 

quruluş formulu 

Trivial adı 

1. 


H - C = O

H

 



Qarışqa aldehidi və ya 

formaldehid 

2. 


CH

3

 - C = O



H

 

Sirkə aldehidi və ya 



asetaldehid 

3. 


CH

3

 CH



2

 - C = O


H

 

Propion aldehidi 



 4. 

CH

3



CH

2

CH



2

 C = O


H

 

Yağ aldehidi 



5. 

CH

3



 - CH -  C = O

H

CH



3

 

İzoyağ aldehidi 



6. 

O

C - H



O

 

 



Furfurol 

 

7. 



N

C - H


O

 

 



Nikotin aldehidi 

8. 


CH

2

 = CH   C = O



H

 

Akril aldehidi və ya 



akrolein

 

9. 



HOCH

2

 -CH - C = O



H

HO

 



Qliserin aldehidi 

 

10. 



C = O

H

 



Benzaldehid 

 

11. 



CH = CH    C = O

H

 



Darçın aldehidi 

 

53 


Cədvəl 7-nin davamı 

S/n Aldehidin 

quruluş formulu 

Trivial adı 

 

12. 



O

H

CH



3

O

C =O



H

 

 



 

Vanilin 


 

13. 


C =O

H

C =O



H

 

 



 

Ftal aldehidi 

14. 

H

C =O



H

O =C


 

 

Tereftal aldehidi 



 

15. 


O = C - ( CH

2

)



2

  - C  = O

H

H

 



Kəhraba aldehidi 

16. 


O = C -  CH

2

 - C  = O



H

H

 



Malon aldehidi 

 

Bəzi ketonların trivial adları daha çox işlənilir:  



CH

3

 - C - CH



3

O

CH



3

 - C - C - CH

3

O O


O

CH

3



 - C = CH - C - CH

3

CH



3

Aseton


Diasetil

Mezitil oksidi

 

C - CH


3

O

C



O

Asetofenon

Benzofenon

 

 



Səmərəli

 nomenklatura ilə aldehidlər sirkə aldehidinin 

metil qrupu hidrogenlərinin radikallarla əvəzlənmə  məhsulları 

kimi adlandırılır: 

 

54

CH



3

CH

3



CH - CH

2

-C =O



H

CH

2



-C =O

H

CH



3

-C =O


H

Izopropilasetaldehid

Fenilasetaldehid

Asetaldehid

 

 

Ketonların Səmərəli nomenklatura ilə adları karbonil qru-



pu ilə  əlaqəli radikalların sadədən mürəkkəbə doğru adlarının 

sonuna keton sözü əlavə edilməklə düzəldilir:  

CH

3

-CH



2

 - C - CH

2

CH

2



CH

3

O



CH

3

CHCH



2

 - C - CH

3

CH

3



O

Cl

N



Br

C

O



Etilpropilketon

1

2



3

4

5



6

4-Brompiridinil-3- 

-(2-xlorfenil)keton

Metilizobutilketon

1

2

3



4

5

6



 

 

Əgər radikalların tərkibində əvəzləyici olarsa onun karbo-



nil qrupuna nəzərən yeri yunan hərfləri ilə göstərilir: 

Cl  CH


2

 CH


2

C - H


O

CH

3



CH

2

CH



2

  C - CHCH

3

O NO


2

β

β



-Xlorpropion aldehidi

β

α



-Nitroetilpropilketon

α

α



 

 

Atsiklik aldehidlərin  İUPAC adları  əsas karbohidrogen 



zəncirinin adının sonuna –al şəkilşisi əlavə etməklə düzəldilir. 

Əsas zəncir karbonil karbonundan başlanılmaqla nömrələnir, 

lakin adda həmin karbonun nömrəsi göstərilmir.  İki aldehid 

qruplu birləşmənin adı –dial şəkilçisi ilə düzəldilir: 

CH

3

CH



2

C = CHCH


2

CH

2



 -C - H

O

CH



3

O =C


H

CH -CH=CH

CH

3

C - H



O

1

2



4

5

6



3

5-Metil-4-heptenal

4-Metil-2-pentendial

1

2



3

4

5



7

 


 

55 


Aldehid qrupun karbon atomu əsas zəncirə daxil olma-

dıqda və ya molekulda ondan üstün digər qrup olduqda, aldehid 

qrupu birləşmənin adının önündə formil sözü ilə ifadə edilir:  

O=C


COOH

H

CH



2

CH

2



COOH

O =C


H

3-Formiltsikloheksankarbon t-su

3- (4-Formilfenil)propion t-su

1

2



3

 

 



Əgər aldehid qrupu bilavasitə tsiklin karbon atomu ilə bir-

ləşibsə, onda tsiklin adından sonra karbaldehid sözü işlənilir: 

C =O

H

H



3

C

C=O



H

C=O


H

C=O


H

NH

S



C =O

H

Tsikloheksen-2-karbaldehid



1,2-Naftalindikarbaldehid

2-Tiazolidinkarbaldehid

3-Metiltsiklobutankarbaldehid

 

 



Əgər aldehid qrupu tsiklik sistemdən heç olmasa bir kar-

bon atomu ilə ayrılarsa, onda tsiklə əvəzləyici qrup kimi baxı-

lır:  

C=O


H

CH

2



C

2

H



5

H

3



C - CH - C =O

H

(1-Naftil)asetaldehid



1

2

3



2-(4-Etilfenil)propanal 

 

56



Atsiklik ketonları  İUPAC nomenklaturası ilə adlandır-

dıqda uyğun karbohidrogenin adının sonuna –on və ya –dion 

iki keton qrupu olduqda) şəkilçiləri  əlavə olunur. Nömrələmə 

keton qrupuna yaxın olan tərəfdən başlanır:  

CH

3

CH



2

- C - CH


3

O

CH



2

=C - C - CH

2

 - C - CH



3

O

O



CH

3

CH



2

CH

2



- C - CH

3

O



Br

Butanon-2

1

2

3



4

1

3



5

5-Etil-5-heksen-2,4-dion

2

4

6



(3-Bromtsiklopentil)-

        propan-2-on

1

2

3



 

Tsiklik birləşmədəki CH

2

 qrupu >C=O qrupu ilə əvəzlən-



dikdə tsiklik sistemin adının sonuna –on  və ya –dion  şəkilçisi 

əlavə olunur:  

O

O

O



O

H

3



C

CH

3



O

O

Tsiklopentanon



1-Indenon

5,5-Dimetiltsikloheksan-

              -1,3-dion

Indandion

 

Ketenlər 

 

Səmərəli

 nomeklatura ilə keten CH

2

=C=O törəmələrinin 



adlandırılmasına baxaq:

 

CH

3



CH

2

CH



2

C =C =O


CH

3

CH



2

CH=C=O


O=C=HC

Etilpropilketen

Naftilenbis(keten)-1,5

1

2



3

4

5



6

7

8



 

 


 

57 


Molekulda üstün qrup olmadıqda, İUPAC qaydası ilə ke-

ten karbonu əsas zəncirə daxil edlir, nömrələnmə ondan baş-

lanır. Digər üstün qrup olduqda isə keten karbonilli birləşmənin 

adında 


–okso sözü ilə bildirilir; C=C və C=O fraqmentlərinin 

aldıqları nömrələr birləşmənin adında ayrılıqda göstərilir:

 

CH

3



CH

2

C =C =O



CH

2

Cl



CH

2

=CH CH - C - CH



2

CH=C=O


O

CH

3



2

3

4



1

2-Xlormetilbuten-1-on-1

1

2

3



4

5

6



7

5-Metilheptadien-1,6-dion-1,4

  

 

H



2

N- C - CH - CH - CH=C=O

O CH

3

C N



1

2

3



4

5

2-Metil-3-siano-5-okso-4-pentenamid



 

 

Ketenlərin >CH



2

 qrupu tsiklik sistemin tərkibinə daxil 

olduqda C=O qrupu əvəzləyici qrup kimi

 nömrəsi ilə karbonil- 

prefiksi ilə göstərilir: 

C=O

1

2



3

4

5



6

7

8



9

10

9(10)-Karbonilantrasen



 

 

 

Asetallar (ketallar) 

 

Asetallar və ketalların molekulunda  C (OR)



2

 qrupu 


olduğun-dan onlar dialkoksi  birləşmə kimi (1) və ya uyğun 

aldehid və ketonun törəməsi kimi (2) adlandırılır:  

 

58

CH



2

=CH- CH


OC

2

H



5

OC

2



H

5

CH



3

CH

2



O

O  CH


3

1)    1,1-Dietoksipropen-2

2)     Akrolein dietilasetal

2) 


1) 1-Metoksi-1-etositsikloheksan

Tsikloheksanon metiletilasetal

 

 

 

Karbon turşuları 

 

Karbon turşuları (latınca  acidum carbonicum) insanlara 



qədim dövrlərdən tanış olan üzvi birləşmələrdir. Bu birləşmə-

lərin ümumi formulu R – COOH, funksional qrupu karboksil 

qrupudur: 

C

O



OH

-karboksil qrupu

  

 

 



Karbon turşuları karboksil qrupun sayı və onun birləşdiyi 

R radikalının quruluşuna görə  təsnif edilir. Karboksil qrupun 

sayına görə onlar birəsaslı, ikiəsaslı, üçəsaslı  və  s., R radika-

lının quruluşuna görə isə  doymuş, doymamış, aromatik və he-



terotsiklik

 karbon turşuları kimi fərqləndirilir. 

Karbon turşularının adları tarixən alınma mənbələrinin 

adı ilə bağlı olmuşdur. Məsələn, qarışqa turşusu qırmızı qarış-

qalardan, sirkə turşusu üzüm sirkəsindən, propion (yunanca 

proto

-ilk, pion- yağ deməkdir) və yağ turşuları kərə yağlarından 

alındıqları üçün belə adlandırılmışlar. 

Turşuların bu tip adlandırılması qeyri-sistematik xarakter 

daşısa da, bu adlar elmi ədəbiyyatda geniş istifadə olunur. Tur-

şuların təsnifatı əsasında tərtib edilən 8 və 10-cu cədvəllərdə ən 

çox işlənən turşu və uyğun radikalların formulları və adları gös-

tərilmişdir. 

İUPAC nomenklaturası ilə turşuları adlandırıldıqda kar-


 

59 


boksil qrupun karbonu əsas zəncirə daxil edilir və nömrələnmə 

ondan başlanır.  Əsas zəncirin adının sonuna karboksil qrupun 

sayından asılı olaraq -turşusu və ya –diturşu sözləri əlavə edilir: 

CH

2



=C - CH=CH -COOH

CH

2



CH

3

HOOC -CH



2

CHCH


2

CH-COOH


CH

3

CH



2

CH

3



4-Etil-2,4-pentadien t-su

1

2



3

4

5



6

1

2



3

4

5



2-Metil-4-etilheksandutursu

 

 

Cədvəl 8 

Doymuş və doymamış birəsaslı turşular 

Turşuların quruluş 

formulları 

Turşuların trivial 

adı 

Turşuların İUPAC 

adı 

HCOOH


 

Qarışqa 


t-su 

Metan 


t-su 

CH

3



COOH

 

Sirkə 



t-su 

Etan 


t-su 

CH

3



CH

2

COOH



 

Propion 


t-su 

Propan 


t-su 

CH

3



(CH

2

)



2

COOH


 

Yağ 


t-su 

Butan 


t-su 

(CH


3

)

2



CHCOOH

 

İzoyağ 



t-su 

2-Metilpropan 

t-su 

(CH


3

)

3



C - COOH

 

Pivalon 



t-su 

2,2-Dimetil-propan t-

su 

 

CH



3

(CH


2

)

3



COOH

 

Valerian 



t-su 

Pentan 


t-su 

(CH


3

)

2



CHCH

2

COOH



 

İzovalerian 

t-su 

3-Metilbutan 



t-su 

CH

3



(CH

2

)



4

COOH


 

Kapron t-su 

Heksan t-su 

CH

3



(CH

2

)



5

COOH


 

Enant t-su 

Heptan t-su 

CH

3



(CH

2

)



6

COOH


 

Kapril t-su 

Oktan t-su 

CH

3



(CH

2

)



8

COOH


 

Kaprin t-su 

Dekan t-su 

CH

3



(CH

2

)



10

COOH


 

Laurin t-su 

Dodekan t-su 

 

60



Cədvəl 8 -in davamı 

CH

3



(CH

2

)



12

COOH


 

Miristin 

t-su 

Tetradekan 



t-su 

CH

3



(CH

2

)



14

COOH


 

Palmitin 

t-su 

Heksadekan 



t-su 

CH

3



(CH

2

)



16

COOH


 

Stearin t-su 

Oktadekan t-su 

H

2



C = CH -COOH

 

Akril t-su 



Propen t-su 

H

2



C = C -COOH

CH

3



 

Metakril 

t-su 

2-Metilpropen 

t-su 

HC

C - COOH



 

Propiol t-su 

Propin t-su 

HC = CH - COOH



 

 

Darçın t-su 



 

3-Fenilpropion  

t-su 

CH

3



 (CH

2

)



7

(CH


2

)

7



-COOH

C = C


H

H

 

 

Elaidin t-su 



 

 

sis-9-Oktadekan t-



su 

CH

3



 (CH

2

)



7

(CH


2

)

7



-COOH

C = C


H

H

 



 

Olein t-su 

 

trans-9-Oktadekan 



t-su 

 

Cədvəl 9 

Doymuş və doymamış ikiəsaslı turşular 

Turşuların quruluş 

formulları 

Turşuların trivial adları  

HOOC - COOH

 

Turşəng 


HOOC CH

2

 COOH



 

Malon 


HOOC - (CH

2

)



2

 - COOH


 

Kəhraba  

HOOC - (CH

2

)



3

 - COOH


 

Qlutar 


HOOC - (CH

2

)



4

 - COOH


 

Adipin 


HOOC - (CH

2

)



5

 - COOH


 

Pimelin 


HOOC - (CH

2

)



6

 - COOH


 

Suberin 


 

61 


Cədvəl 9-un davamı 

Turşuların quruluş 

formullları 

Turşuların trivial adları  

HOOC - (CH

2

)

7



 - COOH

 

Azelain 



C = C

COOH


H

H

HOOC



 

 

Malein 



C = C

COOH


H

H

HOOC



 

Fumar 


C = C

COOH


H

HOOC


H

3

C



 

Sitrakon 

C = C

COOH


H

H

3



C

HOOC


 

Mezakon 


 

Cədvəl 10 

Aromatik və heterotsiklik birəsaslı turşular 

Turşuların 

trivial adları 

Turşuların quruluş 

formullları 

Uyğun 

radikalın 

trivial adı 

Uyğun radikalın 

formulu 

Benzoy 


turşusu 

C

6



H

5

 - COOH



 

Benzoil 


C

6

H



5

 - C = O


 

 

Naftoy 



turşusu 

COOH


 

 

Naftoil 



C = O

 

Furan 



turşusu 

O

COOH



 

 

Furoil 



O

C = O


 

 

Nikotin 



N

COOH


 

 

Nikotinoil 



N

C = O


 

 

62



Molekulda ikidən artıq karboksil qrupu olduqda karboksil 

qrupları adətən əvəzləyici kimi qəbul olunub adın sonuna -tri-, 



tetra 

və s. ilə birlikdə karbon turşusu ifadəsi əlavə olunur. Mo-

lekulda karboksil qrupundan üstün qrup olarsa, onda karboksil 

qrupu karboksi sözönü ilə ifadə edilir:  

CH

3

 CH CH CH



2

 CH


2

 CH CH COOH

CH

2

CH



2

COOH


COOH

COOH


COOH

CH

3



 CH CH

2

 CH  CH CH



3

COOH


COOH

COOH


N

CH

3



Cl

COOH


1

2

3



4

5

6



7

      2-( 2-karboksietil)-1,1,5,6-heptantetrakarbon t-su

1

2

3



4

5

6



2,3,5-Heksantrikarbon  t-su

+

3-Karboksi-1-metilpiridinium xlorid



 

Karboksil qrupun tsiklik sistemlərə birbaşa birləşməsin-

dən alınan turşuların adları da tsiklik sistemin adının sonuna 

karbon turşusu

 ifadəsi əlavə edilməklə düzəldilir:  

COOH

COOH


COOH

N

H



COOH

Tsikloheksan karbon t-su

1,3-Naftalindikarbon t-su

2-Pirrolkarbon t-su



 

Karbon turşularının törəmələri 

halogenanhidridlər (asilhalogenidlər) 

 

Karbon turşularında karboksil qrupu 

hidroksilinin halogenlə  əvəzlənmə  məhsul-

ları  asilhalogenidlər  və ya halogenanhid-



ridlər 

adlanır.  

R - C

O

Hal



Hal = F, Br, Cl, J

 

63 


Bu birləşmələrin adları karbon turşusu radikalının adına 

halogenin adı və -id şəkilçisi əlavə edilməklə düzəldilir:  

C

O

Cl



C - Br

O

O



Cl

C

Benzoilxlorid



2-Naftoilbromid

Tsikloheksankarbonil-

            xlorid

Cl - C - CH

2

 - C - Cl



O

O

Br-C-CH



2

CH

2



CH

2

CH



2

-C-Br


O

O

CH



3

CH

2



CH

2

C - F



O

Malonoildixlorid

Suksinoildibromid

Butirilflüorid

 

 

Mürəkkəb efirlər 

 

Mürəkkəb efirlər spirt və ya fenolların karbon turşuları ilə 



reaksiyalarından alınan maddələrdir: 

R - C - OH

O

R`-OH


R - C - O - R`

O



2

 O

+



+

 

 



R radikalı turşu qalığına, R` isə spirtə aid radikaldır.  

CH

3



CH

2

CH



2

 C   OCH


2

CH

3



O

CH

3



C   OCH

2

CH



2

CH

3



O

CH

3



CHCH

2

 C  OCH



2

CH

2



Cl

O

SCH



3

Etilbutonoat

1

2

3



4

Propilasetat

1

2

3



4

2-Xloretil-3-metiltiobutanoat

 

 

Molekulda üstün qrup olduqda, maddənin adında -



COOR` qrupu alkoksikarbonil sözönü kimi göstərilir:  

 

64



HOOC - CH

2

- CH



2

  - COOCH

3

CH

3



 - N      CH

2

 - C - OCH - CH



3

CH

3



CH

3

O



Br

CH

3



3-Metoksikarbonilpropan t-su

1

2



3

+

(Izopropiloksikarbonilmetil) 



trimetilammoniumbromid

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə