Aloqa korxonalarda yoritish tizimlari


Sanoat korxonalari uchun “t.yo.”koeffitsienti me’yor ari



Yüklə 164,19 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/2
tarix12.04.2022
ölçüsü164,19 Kb.
#55223
1   2
Reja Sanoat korxonalarini yoritish usullari

Sanoat korxonalari uchun “t.yo.”koeffitsienti me’yor ari 

Bajarilayotgan ishlar xarakteristikalari  Ob’ektning eng 

kichik 

o‘lchami, mm 

Ish 

razryadi 



T.YO.K.ning 

ko‘rsatkichi, % 

yuqoridan 

va 


qo‘shma 

yon 


tomondan 

Bajarilayotgan ish eng yuqori 

aniqlikdagi 

0,15 dan kichik 

10 


3,5 

Juda yuqori aniqlikdagi 

0,15 dan 0,3 

gacha 


II 

2,5 



YUqori aniqlikdagi 

0,3-0,5 


III 



O‘rtacha aniqlikdagi 

0,5-1,0 


IV 

1,5 



Kichik aniqlikdagi 

1,0-5,0 




Qo‘pol aniqlik (dag‘al) 

5,0 dan katta 

VI 



0,5 



Ayrim detallarni ajratmasdan ishlatish   

VII 


Ishlab chiqarish (sanoat) jarayoni 



yo‘nalishini umumiy kuzatish 

 

VIII 



0,3 


Doimiy kuzatish jixozlar xolatini vaqti 

vaqti bilan kuzatish 

 

VIII 


0,7 

0,2 


Mexanizatsiyalashtirilgan va 

mexanizatsiya- lashtirilmgan 

omborlardagi ish 

 

IX 



0,5 

0,1 



 

 

foydalaniladi.  Uyg‘unlashma  yoritishdan  ish  joylarida  yoritilishning 



yuqori darajalarini yoritish zarur bo‘lganda foydalaniladi. 

Vazifasiga  ko‘ra  sun’iy  yoritish  ishchi,  avariyaviy  va  maxsus 

(navbatchi va evakuatsiya) bo‘lishi mumkin. Ishchi yoritishdan normal 

ish rejimini ta’minlash maksadida tabiiy yoritish bulmagan yoki etarli 

darajada emas joylarda foydalaniladi. 

Avariya  yoritish  asosiy  yoritish  uchib  kolgan  vaktlarda  yongin, 

portlash,  ishchilarni  zaxarlanishi,  jaroxatlanish  xavfi,  kasallarni 

operatsiya  maxalida,  texnologik  jarayonni  uzok  tuxtab  kolishi  yoki 

buzilishi,  alokani  uzilishi,  aholini  suv  bilan  ta’minlash  nasos 

stansiyalarining to‘xtab qolishiga sabab bo‘ladigan zonalarda ko‘zda 

tutiladi. Ishni davom ettirish uchun avariya yoritilish avariya rejimida 

xizmat  talab  etuvchi  ish  yuzalarida  1  gina  umumiy  cho‘g‘lanish 

lampalari yordamida yoritilish tizimida belgilangan me’yorlardan 20 

foiz kam bo‘lmagan yorug‘likni ta’minlashi lozim. Avariya yoritilishi 

umumiy  yoritilishning  5%-dan  kam  bo‘lmagan  yorug‘lik  bilan 

ta’minlashi  va  bu  yorug‘lik,  yorug‘likning  umumiy  sistemalariga 

nisbatan  sanoat  xonalarida  2  lk  dan  kam  bo‘lmagan  yorug‘likni 

ta’minlashi  kerak  (bunda  yoritilish  normalarga  asosan  olinadi). 

Avariyali  yoritilish  avtomatik  tarzda  yoqiladi  va  ishchi  yoritgichlar 

bilan bog‘lanmagan mustaqil manbalarga ulanishi kerak. 

Evakuatsion  yoritish  0,5  lk  50  kishidan  ortiq  odam  ishlaydigan 

joylarda  va  ishchi  yoritish  tusatdan  o‘chganda  xonadan  odamlarni 

chiqarish, jarohatlanish xavfi bilan bog‘liq bo‘ladigan ishlab chiqarish 

binolarining o‘tish joylarida o‘rnatiladi. Insonlar evakuatsiyasi uchun 

avariyali  yoritishni  qo‘l  yordamida  yoqishga  ruxsat  beriladi.  Pol 

sathida va zinapoyalar pog‘onalarida asosiy o‘tish liniyalari bo‘yicha 

yoritish kamida 0,3 lk bo‘lishi, ochiq joylarda-kamida 0,2 lk 

bo‘lishi zarur. Jamoatchilik binolarining chiqish eshiklarida (1 vaqtning 

o‘zida 50 dan ortiq kishi bo‘lishi mumkin). chiqish joylarida yorug‘lik 

signallari (ko‘rsatkich signallar) bo‘lishi lozim. Avariyali yoritish uchun 




 

 

ishchi yoritgichlardan yoritish tipi, xajmi yoki maxsus belgilari bilan 



farqlanadigan yoritgichlar qo‘llaniladi. 

Navbatchi  yoritilish  0,5  lk  dan  kam  bo‘lmasligi  zarur.  Ba’zi  bir  hollarda 

ishlab  chiqarish  xonalari  havosiga  ishlov  berish  va  ichimlik  suvlarining 

hamda  oziq-ovqat  mahsulotlarining  sifatini  saqlash  maqsadida  bakteritsid 

yoritilishlardan  foydalaniladi.  Bunda  maxsus  lampalar  yordamida  hosil 

qilingan  ultrabinafsha  nurlarinig 0,254-0,257 mkm uzunlikdagi to‘lqinlarga 

ega bo‘lgan yorug‘lik nurlari yaxshi natija beradi. 

Sanoat korxonalarini yoritish sistemalariga qo‘yiladigan asosiy talablar: 

1.Ish 

joylarini 



yoritish 

sanitariya-gigienik 

normalar 

asosida 


ish 

kategoriyalariga moslashgan bo‘lishi kerak. Ish joylarini maksimal yoritish, 

albatta,  ish  sharoitini  yaxshilashga  olib  keladi.  Ba’zi  bir  aniq  ishlarni 

bajarganda  yoritilishni  50  lk  dan  1000  lk  gacha  oshirish  bilan  ish  unumini 

25%  ga  oshganligi  ma’lum.  Ammo  yoritilish  ma’lum  miqdorga  etgandan 

keyin  undan  keyingi  yoritilishning  oshirilishi  yaxshi  natija  bermaydi. 

SHuning  uchun  ham  iqtisodiy  samara  beradigan  yoritilishning  oqilona 

variantini tanlash zarur. 

2.Ish  olib  borilayotgan  yuzaga  va  ko‘zga  ko‘rinadigan  atrof-  muhitga 

yorug‘lik  bir  tekis  tushadigan  bo‘lishi  kerak.  CHunki  agar  ish  olib 

borilayotgan  yuzada  va  atrof-muhitda  yaltiroq  uchastkalar  mavjud  bo‘lsa, 

unda  ko‘zning  ularga  tushishi  va  qaytib  ish  zonasiga  qaraganda  ko‘zning 

jimirlashishi va ma’lum vaqt ko‘nikishi kerak bo‘ladi. Bu esa ko‘zning tez 

charchashiga olib keladi. 

3.Ishchi  yuzalarda  keskin  soyalar  bo‘masligi  kerak.  CHunki  ish  yuzasida 

keskin  soyalarning  bo‘lishi,  ayniqsa,  u  soyalar  harakatlanuvchi  bo‘lsa, 

bajarilayotgan obektni ko‘rinishini yomonlashtiradi, obekt ko‘zga noto‘g‘ri 

boiib ko‘rinadi va bu ishning sifatini hamda unumdorligini pasayishiga olib 

keladi.  SHuning  uchun  ham  sanoat  korxonalari  to‘g‘ri  tushayotgan  oftob 

nurlarini soyabonlar va boshqa oftobga qarshi vositalar bilan to‘sishi kerak; 

chunki quyosh nurlari keskin soyalar paydo bo‘lishiga olib keladi. 

4.Ishchi  zonalarda  to‘g‘ri  yoki  nur  qaytishi  ta’sirida  hosil  bo‘layotgan 




 

 

yaltirash  bo‘lmasligi  kerak.  CHunki  ish  zonalaridagi  yaltirash  ko‘zning 



ko‘rish  qobiliyatini  pasaytirib,  ko‘zni  qamashtirishi  -  mumkin.  YAltiroq 

yuzalar  yoritish  asboblarining  yuzalarida,  nur  qaytarish  ta’sirida  hosil 

bo‘ladigan  yaltirashlar  nur  qaytarish  koeffitsienti  katta  bo‘lgan  yuzalarda 

vujudga keladi. YAltirashni kamaytirish yoritish asboblarining nur tarqatish 

burchaklarini tanlash va nur qaytarish ta’sirida hosil bo‘ladigan yaltirashlarni 

nur to‘sish yo‘nalishlarini o‘zgartirish hisobiga erishish mumkii. 

4

 

YOritilish  miqdori vaqt bo‘yicha o‘zgarmas bo‘lishi kerak. YOritilishning 



ko‘payib-kamayishi, agar u o‘qtin-o‘qtin ro‘y beradigan bo‘lsa, ko‘zga zarar 

keltiradi, chunki ko‘z yorug‘lik o‘zgarishlariga ko‘nikishiga to‘g‘ri keladi. 

Bu esa ko‘zning tez charchashiga olib keladi. YOritilishning 

o‘zgarmasligiga muhim o‘zgarmas kuchlanishli manbalardan foydalanish 

yo‘li bilan erishilishi mumkin. 

5

 



YOrug‘lik nurlarini optimal yo‘nalish bilan yo‘naltirish kerak; bunda ma’lum 

holatlarda  detalning  ichki  yuzalarini  ko‘rish  va  boshqa  hollarda  detal 

yuzasidagi kamchiliklarni yaxshiroq ko‘rish imkoniyati tug‘iladi. 

6

 



YOrug‘likning 

lozim bo‘lgan spektr sostavini tanlash zarur. Bu talab 

materiallarning rangini aniq belgilash zarur bo‘lgan hollarda muhim rol 

o‘ynaydi. 

7

 

YOrug‘lik 



qurilmalari qo‘shimcha xavf va zararliklar manbai 

bo‘lmasligi kerak. SHuuning uchun yoritish manbalari ajratadigan issiqlikni, 

tovush chiqarishini maksimal kamaytirish kerak. 

8

 



YOritish  qurilmasi  ishlatish  uchun  qulay,  o‘rnatish  oson  va  iqtisodiy 

samarador bo‘lishi kerak. Sun’iy yoritilishning sanitariya normalari QMQ 2. 

01.  05  -  98  bilan  belgilangan.  YOritilganlikni  me’yorlashni  engillatish 

maksadida barcha ishlar aniqlik darajasiga ko‘ra 6 razryadga bo‘lingan: o‘ta 

yuqori  aniqlikdagi  ishlar-  I-razryad;  juda  yukori  aniqliqdagi  ishlar-  II-

razryad;  yuqori  aniqliqdagi  ishlar-III-razryad;  o‘ta  aniqlikdagi  ishlar-  IV-

razryad; kam aniqliqdagi ishlar- V- razryad; dag‘al ishlar-VI razryad. 

Eng  yukori  yoritilganlik  I  razryaddagi  ishlar  uchun  belgilangan  bulib  5000 

Lk.ni tashkil etadi, kichik yoritilganlik esa - V razryaddagi ishlar uchun- 75 



 

 

Lk.  kilib  belgilangan.  VIII  razryad  50  lk  gacha  bo‘lgan  yoritilganlik 



miqdorlari tayinlanadi. Tashki muxitda bajariladigan ishlarda ish razryadiga 

boglik  xolda  yoritilganlik  2  dan  50  Lk.gacha  buladi.  Binodan  tashqarida 

bajariladigan ishlarda ko‘rish ishlarining razryadiga bog‘liq ravishda ishchi 

yuzalarni yoritilganligi 2 dan 50 lk gacha qilib belgilangan. 

Sun’iy yoritilishni hisoblash 

Sun’iy  yoritilishni  hisoblashdan  asosiy  maqsad  sanoat  korxonalarida 

ishlatilayotgan  yoritish  lampalarini  sonini  aniqlash,  ularni  oqilona 

joylashtirish  va  elektr  energiyasi  iqtisodini  ta’minlagan  holda  sanoat 

korxonalari  xonalaridagi  normalangan  yorug‘likdagi  ish  joylarini 

ta’minlashdan  iborat.  Bu  masalalarni  hal  qilishda  qyidagilarni  hal  qilishga 

to‘g‘ri keladi. 

d) 


YOritish manbalarini tanlash. 

e) 


YOritish  sistemasini 

tanlash. 

YOritish 

sistemasini 

tanlaganda 

kombinatsiyali  yoritilish  iqtisodiy  samarador,  ammo  umumiy  yoritilish  esa 

sanitar-gigienik  tomondan  ancha  mukammal  hisoblanadi,  chunki  umumiy 

yoritilish  zonani  bir tekis  yoritadi.  YOrug‘lik  nurlarini  ma’lum  uchastkaga 

to‘plab  yo‘naltirish  yo‘li  bilan  ish  joylarida  iqtisodiy  tomondan  samarador 

bo‘lgan holda umumiy yoritilishning yuqori darajalarini hosil .qilish mumkin. 

I-  IV,  Va  va  Vb  razryaddagi  ishlarni  bajarishda  kombinatsiyali  yoritish 

sistemasidan  foydalanish  tavsiya  etiladi.  CHunki  ish  joylarini  yoritadigan 

lampalardagi  nurlarni  istalgan  ish  bajarish  zonalariga  yo‘naltirish 

imkoniyatini  tug‘diradi,  ish  joylarida  yarqirash  bo‘lmaydi  va  aniq  ishlarni 

bajarish imkoniyati tug‘iladi. 

3.Ish zonasidagi havoning toza-iflosligi va havo muhitidagi gaz va portlovchi 

moddalarning bug‘lari mavjudligiga qarab lampalarning turlarini tanlash. 

1) 


Lampalarning sonini aniqlash va ularni ish zonasiga joylashtirish. Lampalar 

bir  tekisda,  shaxmat  tartibida,  romb  ko‘rinishda  va  boshqacha  usullarda 

joylashtirilishi  mumkin.  Ba’zi  hollarda  jihozlarning  joylashish  tartibiga 

qarab,  texnologik  jarayon  harakat  yo‘nalishi  bo‘ylab  lampalarni 

joylashtirishga to‘g‘ri keladi. 



 

 

5.Ish zonasidagi bir tekis yoritilish lampalar orasidagi oraliq lampalarni ish 



joylariga nisbatan, balandliklariga nisbatan amalga oshadi. 

6.Ish  joylarida  normalangan  yoritilish  miqdorini  aniqlash.  Buning  uchun 

fonga  nisbatan  kontrastligini  belgilash  va  ish  joylari  fonini  hisobga  olgan 

holda  jadvalga  asosan  tanlangan  yoritilish  sistemasi  va  lampaning  turiga 

qarab  ish  joylaridagi  minimal  normalangan  yoritilishni  aniqlash  kerak 

bo‘ladi. 

Faqat  maxalliy  yoritishdan  foydalanish  ruxsat  etilmaydi.  Albatta  umumiy 

yoritilish bo‘lishi kerak. Umumiy yoritish uchun yoritgichlar soni xonaning 

maydoniga bog‘liq. 

YOrug‘lik manbalari 

Sun’iy yoritish elektr yorug‘lik manbalari yordamida amalga oshiriladi. Ular 

-  elektr  chug‘lanish  lampalari  yoki  lyuminessent  nurlanish  tamoyiliga  - 

simob,  natriy  va  lyuminessent  lampalarga  asoslanadi.  CHo‘g‘lanish 

lampalarida quvvat asosan (80 foiz) issiqlik nurlari va faqat 10 foiz spektrning 

ko‘rinadigan  qismidagi  nurlanishga  sarflanadi.  CHo‘g‘lanish lampalarining 

asosiy  xarakteristikasi:  nominal  kuchlanish,  quvvat,  yorug‘lik  oqimi, 

yorug‘lik  berish  va  xizmat  muddati.  Volframdan  keluvchi  ip  yorug‘lik 

manbai  sanaladi.  Kichik  quvvatli  (60  Vt  gacha)  cho‘g‘lanish  lampalarini 

vakuumli, katta quvvatli gaz-to‘ldirilgan qilib tayyorlanadi. Lampa kolbalari 

neytral gaz argon yoki azot bilan to‘ldiriladi;yangi shakldagi lampalar kripton 

yoki  ksenon  bilan;  cho‘g‘lanma  iplar  2  tali,  zig-zagli  yoki  ikkitali  spiral 

bo‘ladi.  Normal  cho‘g‘lanish  lampalarining  o‘rtacha  yonish  davomiyligi 

amaldagi  standart  bo‘yicha  1000  soatgachani  tashkil  qiladi.  Lampaning 

yorug‘lik berishi 20 lm/Vt ning oshmaydi. 

Lyuminessent lampa - bu shisha trubka, ichida lyuminoformli qoplov mavjud. 

Trubka nihoyasida volfram bispiral ko‘rinishida metall elektrodlar ulangan. 

Lampa  ichida  simob va  argon juftliklari aralashmasi bor. Aralashma  orqali 

elektr tokining o‘tishi lyuminofor yonishini hosil qiluvchi ko‘zga qo‘rinmas 

ultrabinafsha  nurlar  chiqishi  bilan  uyg‘un  hamohang  bo‘ladi.  SHu  tariqa, 

quvvat  avval  ultrabinafsha  nurlarga  aylanadi,  so‘ng  lyuminofor  yordamida 




 

 

ko‘rinuvchan yorug‘likka aylanadi. Turli lyuminoforlar (magniy volfromati, 



kalsiy, ruh silikat, kadmiy borat va boshqa materiallar) dan foydalangan holda 

lampalarga turli rang berish mumkin. Trubkasimon lyuminessent lampalar bu 

-  past  bosimli  simob  lampalari  hisoblanadi.  Trubkasimon  lyuminessent 

lampalarning  kamchiligi  va  nuqsonlari:  yoqish  va  yonish  rejimini 

barqarorlashtirish  uchun  maxsus  izga  soluvchi  apparatura  zarur,  bu  esa 

ularning  ekspluatatsiyasini  murakkablashtiradi  va  ishlab  chiqarish 

mahsuldorligi 

koeffitsientini 

pasaytiradi. 

Lyuminessent 

lampadan 

taralayotgan  yorug‘lik  stroboskopik  bo‘lmagani  bois  mashinalarning 

aylanayotgan  qismlari  lampa  bilan  yoritilganda  harakatsiz  yoki  ko‘p 

ko‘rinishi mumkin.Bu effektni o‘zgaruvchan tok tarmog‘ining turli fazalariga 

qushni lampalarning yoqilishi bilan kamaytirish mumkin. Hozirgi paytda turli 

rangdagi 5 turdagi lyuminessent lampalar chiqarilmoqda: kunduzgi lampalar 

-  KL,  sovuq-oq  -  SOL,  oq  -  OL,  iliq  -  oq  -  IOL,  rang  uzatish  yo‘nalishli 

lampalar - RUL; rangi bo‘yicha KL va RUL qaysidir darajada kunduzgi tabiiy 

yorug‘likka  yaqin.  IOL  rangi  bo‘yicha  cho‘g‘lanish  lampalariga  yaqinroq. 

SOL  va  OL  lampalar  rangi  bo‘yicha  kunduzgi  yorug‘lik  va  cho‘g‘lanish 

lampalari  yorug‘ligi  o‘rtasidagi  oraliq  holatga  o‘xshash.  Oq  lampalar  o‘ta 

tejamli,  ularning  yorug‘lik  berish  quvvati  RUL  lampalariga  qaraganda  60 

foizdan ortadi va KL lampalarga nisbatan 30%ga ortiqni tashkil qiladi. YOyli 

simobli  lyuminissent  lampalar  jumlasiga  kiruvchi,  yuqori  bosimli  lampalar 

(DRL) elektr energiyasining tejashi bilan ajralib turadi va yoritishning yuqori 

darajasini  ta’minlaydi.  Ular  havosida  chang,  tutun  va  is  bo‘lishi  mumkin 

bo‘lgan  prokat,  po‘lat  quyish  va  boshqa  mexanika  sexlarining  baland 

binolarini  yoritishda  keng  foydalaniladi.  Agar  ranglar  o‘zgarishiga  yo‘l 

qo‘yib bo‘lmaydigan sexlar bo‘lsa. Ularning o‘rniga rangi to‘g‘rilangan yoyli 

simobli lampalar - DRP dan foydalanish tavsiya qilinadi. 

Sun’iy yoritish manbalari gazorazryadli va kizarish lampochkalari 127 va 220 

volt kuchlanishga muljallangan bulib, kuvvati 15 dan 1500 Vt gacha buladi. 

Kanchalik kuvvati katta bulsa, shunchalik yoritish yukori buladi. 

Maxalliy yoritishlar uchun  kuchlanishi 12 va  36 volt kuvvati 50 Vt ga  ega 




 

 

bulgan  lampochkalar  foydalaniladi.  Sanoat  xar  xil  turdagi  yoritgichlarni 



ishlab chikadi va 60-1000 Vt ga buladi. Lyumenessent lampalar kuvvati 40, 

80 Vt ga teng buladi. 

Ishlab  chikarishda  kuyidagi  nurlanish  turlari  mavjud:  infra  kizil, 

ultrabinafsha, va elektromagait va radioaktiv, infrakizil nurlanish- issik sexda, 

ultrabinafsha  nurlarga  kuyosh nuri, simob-kvars lampa,  eritel lampa  nur va 

lazer qurilmalari, elektr yoyi, elektr-gazpayvandlash ishlari kiradi. Infrakizil 

nurlar  bilan  inson  organizmnii  kizdiradi,  issiq  urishi  xolatlari  kuzatiladi, 

ultrabinafsha  nurlar  esa  teri  osti  xujayralarni  biologik  rivojlanishini 

ta’minlaydi,  yuqori  intensivlikda  teri,  ko‘z  pardasi  kuyishini  keltirib 

chiqaradi.  UB  nurlanishdan  ximoya  kiyim  va  ko‘zoynaklar.  IK 

nurlanishlarning  sanoatdagi  manbalari  -  issiqlik  agregatlari.  Ulardan 

ximoyalanish: 

1. 

issiqlik manbaini yo‘qotish; 



2. 

ekranlashtirish (g‘isht, alyuminiy, asbest ekranlari); is 

3. 

yutuvchi ekranbi (suvli to‘siqlar); 



4. 

shaxsiy ximoya (maxsus kiyim, bosh kiyim, ko‘zoynaklar). 

YOrug‘lik  manbalari  yoritish  armaturasida  joylashadi  va  ular  birgalikda 

yoritgichlar  yoki  chiroqlar  deb  ataladi.  YOritgichlar  konstruksiyalariga 

quyidagi talablar qo‘yiladi: 

d) 


nur  oqimining  yo‘nalishini  ishchi  yuzalar  tomonga  qayta  taqsimlanishini 

ta’minlash; 

e) 

lampaning nur tarqatayotgan yuzalarining yaraqlab ko‘zga ta’sir ko‘rsatishini 



muhofaza qilish; 

f) 


lampani 

har xil sanoat iflosliklari, nalikdan va changdan himoya qilish; 



g) 

lampani  portlash, o‘t olish xavflaridan muhofaza qilish. 



 

Yüklə 164,19 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin