Avropa və Amerika ölkələri tarixi fənnindən imtahan suallarının cavabları (az)



Yüklə 0.57 Mb.

səhifə1/7
tarix16.07.2017
ölçüsü0.57 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Avropa və Amerika ölkələri tarixi fənnindən imtahan suallarının  

cavabları (az) 

 

 

1.Yunanıstanda ictimai-siyasi həyat 

Qədim  Yunanıstanda  cəmiyyətdə  insanlar  kölələr  və  azad  insanlara  ayrılırdı. 

nanılan dinə, cinsiyyətə, əhəmiyyətli bir mövqedə olan qohuma sahib olmağa ya 

da  soylu    olmağa  görə  ictimai  vəzifə  və  məsuliyyətlərdə  fərqliliklər  var  idi. 

Afinadakı  ictimai  həyat  Spartadakı  ilə    müqayisədə    Yunan  dünyasına  daha  çox 

nümunə olmuşdur. 

Yunan  şəhər  dövlətlərində  yalnız  azad  insanlar  qanunların  qəti  qorumasına 

malik  idi.  Roma  xaric  digər  heç  bir  şəhərdə  ictimai  sinif  fərqlilikləri  xüsusi 

haqqlara  sahib  olunmasına  icazə  vermirdi.  Məsələn  birinin  hər  hansı  bir  ailəyə 

mənsub olaraq doğulması həmin şəxsə birbaşa bir haqq gətirməzdi. Afinada əhali 

gəlir vəziyyətinə görə dörd təbəqəyə ayrılmışdı. Pul qazanaraq zəngin olan insanlar 

üst sinfə keçə bilərdilər. Spartada bütün kişi vətəndaşlar təhsil təhsillərinə davam 

etdikləri  müddətcə  bərabər  idi.  Kölələr  hər  hansı  bir  haqqa  ya  da  ictimai  statusa 

sahib  deyillərdi.  Evlənib  yuva  qurma  haqqları  olmasına  baxmayaraq  siyasətlə 

məşğul  olma  və  ya  səs  vermə  haqqları  yox  idi.  E.ə  600-cü  illərdə  kənardan  kölə 

gətirmə  adəti  başladı.  E.ə  V  əsrdə  kölələr  artıq  əhalinin  üçdə  birini  təşkil  edirdi.  

Afinada  əhalinin  beşdə  ikisi  (bəzi  yazarlara  görə  beşdə  dördü)  kölə  idi.    Sparta 

xaricində demək olar ki, heç bir yerdə kölələr qiyam qaldırmamışdır, çünki digər 

yerlərdəki kölələr mütəşəkkil ola bilmək üçün çox seyrək və dağınıq idilər. Bir çox 

ailə ev işlərində və insan gücünə ehtiyac duyulan işlər üçün kölədən istifadə edirdi. 

Ə

n  kasıb  ailələrin  belə  kölələri  var  idi.  Sahiblərin  kölələri  döymə  ya  da  öldürme 



kimi bir haqqları yox idi. Sahibləri kölələri daha çox işlətmək üçün zaman zaman 

onları gələcəkdə azad edəcəklərini söyləyirdi. Roma xaric, azad edilən kölələr yenə 

də bir vətəndaş olaraq qəbul edilməzdi, onun yerinə digər şəhərlərdən gəlib rəsmi 

olaraq şəhərdə yaşamalarına icazə verilmiş metik adı verilən  qrupa qarışırlardı. Bu 

qrupdakılar  nə  azad  bir  vətəndaş  kimi  haqqlara  sahib  idilər,  nə  də  bir  kölə  kimi 

çalışdırılırldı 

Bundan  başqa  şəhər  dövlətləri  də  kölələrə  sahib  idi.    Öz  özlərinə  yaşayan  və 

yalnız  müəyyən  vəzifələr  icra  edən  dövlət  kölələri,    xüsusi  kölələrdən  (ayrı-ayrı 

şə

xslərə məxsus kölələr) daha çox haqqa sahib idi. Dövlətə işləyən bu kölələrdən 



Afinada  olanlar  yalnız  bazarda  olan  saxta  pullara  nəzarət  etməklə  vəzifəli  idi. 

Bəziləri isə məbədlərdə təmizlik işlərinə baxırdılar. 

Sparta  bütün  şəhər  dövlətlərindən  daha  fərqli  bir  köləlik  sisteminə  sahib  idi. 

Helot  adı  verilən  hər  bir  kölə  Spartalıların  döyüş  əsirləri  idi.  Bunlar  dövlət 

tərəfindən  tutular  və  ailələrə  təsis  edilərdi.  Sparta  vətəndaşları,  öz  şəhərlərindən 

olanları  kölə    etməzdi.Sahibləri  Spartadakı  kölələrə  çox  sərt  və  incidici 

davrandığından bir çox qiyamlar baş vermişdi. 

 

2. Antik Yunan mədəniyyəti 

Qədim Yunanıstanda yaranan mədəniyyət müasir dövrün sivilizasiyasının təməli 

olmuşdu. Bu dövrdə yaranmış və inkişaf etmiş bir sıra elmlər: riyaziyyat, nücum, 


təbiətşünaslıq,  astronomiya  və  s.müasir  elmdə  çox  hallarda  ehkama  çevrilmişdi. 

Qədim  Yunan  mədəniyyəti  dünya  sivilizasiyasının  inkişafında  güclü  təsir 

göstərmişdir. 

Qədim  Şərq  mədəniyyətləri  –  Mesopotamiya,  Fələstin,  Finikiya,  Suriya,  Hettlər, 

Elam,  ran  ilk  sivilizasiyalarının  təməlini  qoymuş,  sonralar  sönməyə  başlayaraq 

b.e.ə.I minillikdə zəngin Şərq mədəniyyətinin davamı Aralıq dənizinin ərazilərində 

yerləşən  regionlarında  davam  etmişdi.  Qeyd  olunan  regionda  b.e.ə.VII  əsrdən 

başlayaraq  Yunanıstan  mədəniyyət  mərkəzinə  çevrilmişdi.  Yunanıstan  qədim 

dövrlərdə  yaranmış  sivilizasiyalarının  bir  növ  varisi  olmuş,  sonralar  onu  daha  da 

zənginləşdirmişdi.  Qədim  yunan  mədəniyyətinin  yaranmasına  Krit-Miken, 

Finikiyalılar, Misir,  ran sivilizasiyalarının böyük tövhəsi olmuşdu. 

Qədim  Yunanıstan  (Qədim  Ellada)  tarixi  şərti  olaraq  doqquz  inkişaf 

mərhələlərinə bölünür: 

1)Paleolit dövrü 

2)Neolit dövrü 

3) lk və orta tunc dövrü 

4)Tunc dövrünün son mərhələsi 

5)Dəmir dövrü 

6)Polis quruluşunun yaranması və inkişafı 

7)Quldarlıq quruluşunun klassik dövrü 

8)Ellinizm inkişafı və möhkəmlənməsi 

9)Ellenizm  dövlətlərinin  tənəzzülü,  Roma  tərəfindən  Yunanıstanın  işğal 

edilməsi. 

Qədim  Yunanıstan  mədəniyyətinin  keçdiyi  tarixi  yol  adətən  Krit-Miken 

dövründən  başlanır.  Krit-Miken  mədəniyyətinə  aid  Minoy  mədəniyyəti 

(e.ə.təqribən  3-2-ci  minilliklər)  mərkəzi  Knos  olan  Krit  dövlətində  yaranmışdı. 

Kritdə  piktoqrafik  yazı  sistemi  yayılmışdır.  Balkan  yarımadasında  Minoy 

mədəniyyəti  ilə  eyni  dövrdə  yaranan  Ellada  mədəniyyəti  də  Krit-Miken 

mədəniyyətinə  aiddir.  Ellada  mədəniyyətinin  son  mərhələsi  Mikena  mədəniyyəti 

ilə səciyyələnir. Mikenada müdafiə tikililəri, saraylar, hökmdar sərdabası, ticarət-

sənətkarlıq məhəllələrinin qalıqları aşkar edilmişdir. Kiklad mədəniyyəti (Mərkəzi 

Melos)  e.ə.təqribən  1400  ildən  sonra  Minoya  və  Ellada  mədəniyyətinin  təsirinə 

məruz  qaldı.  Avropa  ərazisində  Krit-Miken  mədniyyət  dövründə  ilk  dəfə  sinifli 

cəmiyyət  və  dövlət,  yazı  yaranmış,  memarlıq,  heykəltəraşlıq  və  s.yüksək  inkişaf 

etmişdi. 

B.e.ə.XI-IX əsrlərin Qədim Yunan mədəniyyəti Homer dövrü adlanır. Homerin 

məşhur “ liada” və “Odisseya” əsərləri ilə dünya ədəbiyyatı siyahısına töhfə bəxş 

etmişdir.  

B.e.ə.VIII  əsrin  ortaları  VI  əsrin  axırları  arxaik  dövr  kimi  qiymətləndirilərək 

Yunanıstanda müstəqil polislərin təşəkkül tapdığı çağdır.Arxaik dövrün məbədləri 

ə

sasən dorik üslubla tikilirdi. 



Arxaik  dövr  incəsənətinin  mühüm  sahələrindən  birini  də  heykəltəraşlıq  təşkil 

edirdi.  Arxaik  çağın  xüsusiyyətlərindən  birini  də  elmin  inkişafı  təşkil  edirdi. 

Xüsusilə,  fəlsəfi  sistemin  –  natur  fəlsəfənin  əsasının  qoyulması  ilk  antik  fəlsəfi 

məktəbin yaranmasınan sübutu idi. Pifaqor və onun ardıcılları, mövcud cisimlərin 



mahiyyətini kəmiyyət münasibətlərində görürdü. Dövrün ən nəhəng filosoflarından 

biri  Heraklit  (b.e.ə.554-483)  idi.B.e.ə.VI  əsrə  doğru  yunan  ədəbiyyatında  təmsil 

xüsusi bir janr kmi təşəkkül tapır. Onun görkəmli nümayəndəsi Ezop hesab edilir. 

Qədim  yunan  mədəniyyətinin  çiçəklənmə  dövrlərindən  birini  də  b.e.ə.VI  əsrləri 

ə

hatə  edən  klassik  dövr  təşkil  edir.  Bu  dövr  erkən  klassika  (b.e.ə.VI-V  əsrin  I 



yarısı),  orta  klassika  (b.e.ə.V  əsrin  ortaları)  və  son  klassika  (b.e.ə.V-VI  əsrin 

sonları) çağlarına bölünür. 

Dövrün  ən  məşhur  müdriki  Sokrat  (b.e.ə.470-399),  Demokrit  idi.  Orta  klassik 

dövründə  ədəbiyyatda  irəliləyiş  Esxil,  Sofokl,  Evripid,  Aristofan  kimi  yazarların 

adı  ilə  bağlıdır.  Esxil  klassik  yunan  faciəsinin  banisi  hesab  edilir.  Teatra 

dekorasiya, maskaların daxil edilməsi Esxilin adı ilə bağlıdır. 

Dövrün  digər  faciə  ustadı  Sofokl  hesab  edilir.  Klassik  dövrünün  məşhur 

komediya ustadı Aristofan hesab edilir.  

Son  klassika  dövrünün  məşhur  filosofları  Platon  və  Aristotel  idi.  Beləliklə, 

qədim  yunan  mədəniyyətində  klassika  dövrünün,  onun  ayrı-ayrı  çağların  çox 

böyük rolu vardır. 

Qədim Yunanıstanda şərab tanrısı Dionisin şərəfinə təşkil edilmiş bayram, onun 

barəsində əfsanələrin səhnələşdirilib nümayiş etdirilməsi ilə qədim yunan teatrının 

ə

sası qoyuldu. Qədim Yunanıstanda teatra "böyüklər üçün məktəb" deyirdilər. E.ə. 



VI  əsrin  sonu  V  əsrdə  Afinada  açıq  havada  tamaşa  göstərmək  üçünilk  teatrlar 

tikildi.  Yunan  sözü  olan  "teatr"  "tamaşa  yeri"  deməkdir.  Xorun  çıxış  etdiyi  yer 

"orkestra", aktyorların oynadığı yer "skena" adlanırdı. 

Yunanlar  e.ə.  II  minillikdə  unutduqları  öz  yazılarına  bir  daha  qayıtmadılar. 

Onlar  e.ə.  IX  əsrdə  finikiyalıların  əlifbasına  sait  səsi  bildirən  2  işarə  əlavə  edib 

24hərfdən  ibarət  yunan  əlifbasını  tərtib  etdilər.  Onlar  mətni  papirus,  gil  lövhə, 

üzərinə mum çəkilmiş taxta parçası üzərində stil adlanan metaldan düzəldilmiş ucu 

ş

iş  çubuqla  yazırdılar.  Azad  yunanların  uşaqları  7  yaşından  məktəbə  gedirdi. 



Sənətkar  və  kəndli  uşaqları  ibtidai  məktəbdə,  dövlətli  uşaqları  18  yaşınadək 

gimnaziyada  oxuyurdu.  Onlar  Homerin,  Hesiodun  və  başqa  yazıçıların  əsərlərini 

ə

zbər  bilirdilər.  Şagirdlərə  şəkil  çəkməyi,  rəqs  etməyi,  mahnı  oxumağı  və  lirada 



çalmağı,  valideynlərinə  və  yaşlılara  ehtiramla  yanaşmaq  qaydalarını  öyrədirdilər. 

Qızlar və qullar oxumurdular. 

 

 

3.Pelopennes müharibəsi 

I.  Peloponez  müharibəsi,  e.ə  460  -  446-cı  illər  arasında,  Spartanın  əsas  güc 

olduğu  Peloponnes  Birliyi  ilə  Afina  mperatorluğu  və  bəzi  müttəfiqləri  arasında 

reallaşan  bir  silsilə  bir  müharibədir.  Müharibə    bir  neçə  səbəblə  izah  olunur. 

Bunlar,  Afinanın  şəhər  ilə  liman  arasında  "uzun  divarlar"ı  tikməsi,  Attikadakı 

Megara  şəhərinin  Peloponnes  Birliyindən  ayrılması  və  Afina  mperatorluğunun 

inkişafından Spartanın  narahat olmasıdır. Müharibə e.ə  460-cı ildə  başlamışdır. 

Afina  döyüşün  ilk  mərhələlərində  üstün  donanması  sayəsində  dənizdə  bəzi 

müvəffəqiyyətlər əldə etmişdir. Quru müharibələrində də müvəffəqiyyətli nəticələr 

ə

ldə  etdilər.  Bununla  birlikdə  e.ə  457-ci    ildə  Sparta  və  müttəfiqləri  qarşısında 



məğlubiyyətə  uğradılar.  Ancaq  Afinanın  Misirə  göndərdiyi  donanma  və  ordunun 

e.ə 454-cü ildə məğlubiyyətə uğraması vəziyyəti Afina baxımından pisləşdirmişdir. 

Bunun  üzərinə  Sparta  ilə  beş  illik  bir  atəşkəs  andlaşması  edilmişdir.  Bu  atəşkəs 

müddətinin  sona  çatmasının  ardından  e.ə  448-ci    ildə  müharibə  yenidən 

başlamışdır.I.  Peloponnes  müharibəsi,  Afina  ilə  Sparta  arasında,  Otuz  il  sülhü 

olaraq bilinən bir barış andlaşmasıyla sona çatdırılmışdır. Andlaşma MÖ 446 - 445 

qışında edilmişdir. Bu andlaşmanın hökmlərinə görə hər iki tərəf də öz torpaqlarına 

çəkiləcək.  Afina  dənizdə  hakim  vəziyyətini  davam  etdirərkən  Sparta  da  quruda 

hakim vəziyyətdə qalmışdır. Döyüş sonunda Megara Peloponez Birliyinə qayıtdı. 

Aegina isə  Delos Birliyinin vergisini ödəyən  bir üzv oldu. 

 II  Peloponnes  müharibəsi  (e.ə  431-404),  Antik  Yunanıstanda    böyük  şəhər 

dövlətlərindən  Afina  və  onun  imperatorluğunun,  Sparta  və  Peloponnes  Birliyi 

qarşısında iştirak etdiyi döyüşdür. 

E.ə  431-ci  ildə  Afina  və  Sparta  arasındakı  müharibənin  səbəbi  qaynaqdan 

qaynağa  dəyişir,  amma  bütün  bunların  arasında  ən  tutarlıları  köhnə  Yunan 

tarixçiləri  Fukidid  və  Plutarxının  söylədikləridir.  Yazılanlara  görə  Korinf  və 

koloniyalarından biri olan Korfu, Afinanın təsiri ilə bir-birinə düşmən olur. Daha 

sonra  Afina ilə  Korinf  arasında  Potidaeanın    idarəsi  üzərinə, Afinanın  Potidaeanı 

mühasirəsi  ilə  nəticələnən  bir  rəqabət  başladı.  Sonunda  Afina,  Megoria  Fərmanı 

adı  ilə  iqtisadi  fərmanlar  silsilə  qəbul  etdi  və  bununla  30  illik  Peloponnes  Sülh 

Andlaşmasını  pozmaqla  günahlandırıldı.  Beləcə,  hər  iki  tərəfin  də  əvvəldən 

qərarlaşdırdıqları hökmlərə əsasən  Sparta, Afinaya müharibə elan etdi. 

Afina ilə Sparta arasında uzun zamandan bəri münaqişə mövcud idi. Bunun əsas 

səbəblərindən biri onların fərqli dövlət quruluşlarına malik olmasında idi. Afinada 

demokratiya, Spartada isə oliqarxiya üsul-idarəsi bərqərar idi. Hər iki tərəf onlara 

müttəfiq  olan  polislərdə  eyni  idarə  üsulunu  hakim  etməyə  çalışırdı.  Bunlardan 

ə

lavə  münaqişənin  səbəblərindən  biri  də  bu  şəhərlərin  əhalisinin  fərqli  xalqlara 



mənsub olmasında idi, belə ki, afinalılar (və onların müttəfiqlərinin böyük hissəsi) 

ioniyalı, öz növbəsində spartalılar və onun müttəfiqləri dorilər idi. 

Tarixçilər  ənənvi  olaraq  Peloponnes  müharibəsini  iki  hissəyə  bölür.  Birinci 

mərhələdə  (Arxidam  müharibəsi)  spartalılar  müntəzəm  olaraq  Attikaya  soxulur, 

afinalılar isə Peloponnes ətrafında dəniz reydləri edir və öz mütttəfiqləri arasındakı 

narazılıqları  yatırırdılar.  Bu  mərhələ  e.ə.  421-ci  ildəki  Niki  sülhü  ilə  başa  çatdı. 

Lakin  bu  sülh  Peloponnesdəki  toqquşmalara  görə  uzun  sürmədi.  E.ə.  415-ci  ildə 

afinalılar  Sirakuzaya  hücum  etmək  məqsədilə,  Siciliyaya  ekspedisiya  yolladılar. 

Hücum afinalıların sarsıdıcı məğlubiyyəti ilə bitdi; ekspedisiya qüvvələri tamamilə 

məhv edildi. Bu müharibənin son mərhələsi olan Dekeliya və ya  oniya müharibəsi 

adlanır. Bu dövrdə  randan böyük yardım alan Sparta qüdrətli donanma yaratdı. Bu 

da onlara Egey dənizi və  oniyada yerləşmiş, Afinadan asılı olan dövlətlərə yardım 

göstərməyə,  Afinanın  qüdrətini  tamamilə  yox  etməyə  və  afinalıların  dənizdəki 

ağalığına son verməyə imkan verdi. E.ə. 405-cü ildə Eqospotam döyüşündə Afina 

donanmasının  tamamilə  məhv  edilməsi  nəticəsində  onların  müharibəni  davam 

etdirmək imkanları tamamilə tükəndi və Afina sonrakı il təslim oldu. 

Müharibəni  Sparta  qazanmasına  baxmayaraq,  bu  iqtidar  mübarizəsindən 

zamanla  Afina  qalib  çıxmışdır.  E,ə  480-479  Kserkesin  məğlubiyyətindən  sonra 

Pelopennes  müharibəsinin  başlanğıcına  qədər  olan  müddət  başda  Afina  olmaqla, 


bütün  Yunan  dünyası  üçün  bir  qızıl  çağ  olaraq  görülə  bilər.  Sülh  və  birlik 

gətirməyən bu döyüşlər Antik Yunanıstanın qızıl çağının da sonu olmuşdur. Afina 

müharibə  nəticəsində  Sparta  tərəfdarı  olan  aristokratik  və  otuz  tiranlar  olaraq 

adlandırılan  bir  despot  rəhbərliyin  əlinə  keçdi.  E.ə.    404-cü  il  Afinaya 

oligarxiyanıın  gəldiyi  tarix  hesab  olunur.  Qısa  bir  müddət  sonra  Afinada 

demokratiya  təkrar  qurulmuşdur.  Ancaq  bütün  Aralıq  dənizi  coğrafiyasında  son 

qalib Fars  mperatorluğu olaraq göstərilə bilər. 

 

4.Pun müharibələri 



«

Karfagen»  Finikiya  dilində  «yeni  şəhər»  deməkdir.  Şimali  Afrikada  quldar 

şə

hər  dövləti  olan  Karfagen  şəhəri  dənizə  uzanmış  daşlı  burun  üzərində 



yerləşmişdi, coğrafi mövqeyi əlverişli idi. Dəniz ticarəti aparırdı. Şəhər ətrafındakı 

münbit  torpaqlar  quldarlara  məxsus  idi.  Şimali  Afrikanın  bir  hissəsi,  spaniyanın 

cənubu, Aralıq dənizinin bir sıra adaları Karfagenə tabe idi. E.ə. III əsrdə Karfagen 

və  Roma  Siciliya  adasını  ələ  keçirməyə  çalışırdı.  Bu  hər  iki  dövlət  arasında 

müharibəyə  səbəb oldu.  Romalılar karfagenliləri  «pun»  adlandırdıqlarına görə bu 

müharibəyə  Pun  müharibəsi  deyilir.  E.ə.  264-146-cı  illərdə  fasilələrlə  üç  pun 

müharibəsi olmuşdu. 

Birinci  pun  nıüharibəsinə  səbəb  (e.ə.  264-241)  Roma  və  Karfagenin  Siciliyanı 

işğal etmək cəhdi idi. Müharibə 20 il davam etdi. Romalılar quruda, karfagenlilər 

dənizdə  üstün  idilər.  Romalılar  müharibənin  gedişində  güclü  donanma  yaradaraq 

Siciliyanı  işğal  etdilər.  E.ə.  241-ci  ildəbirinci  Pun  müharibəsi  qurtardı.  Karfagen 

Siciliyanı Romaya güzəştə getdi, təzminat verməyi öhdəsinə götürdü. Çox keçmədi 

Roma Sardiniya və Korsika adalarını da tutdu. 

kinci  pun  müharibəsi  e.ə.  218-201-ci  illərdə  olmuşdu.  Roma  Sardiniya  və 

Korsika  adalarını  tutduğu  bir  vaxtda  e.ə.  219-cu  ildə  karfagenlilər  spaniyada 

Romanın  müttəfiqi  olan  Saqunt  şəhərini  ələ  keçirdilər.  Bu  isə  ikinci  Pun 

müharibəsinin başlanması üçün bəhanə oldu. Hər iki dövlət Aralıq dənizinin qərb 

sahillərinə  sahib  olmaq  istəyirdi.  Karfagen  qoşununa  gənc  sərkərdə  Hannibal 

başçılıq  edirdi.  O,  Romaya  ömürlük  nifrət  edəcəyinə  uşaqlıqda  and  içmişdi. 

Romalılar  müharibəni  spaniya  və  Afrikada  aparmağı  nəzərdə  tutdular.  Lakin 

gözlənilmədən Hannibalın qoşunu Şimali  taliyada göründü. Hannibal  spaniyadan 

hərəkət  edərək,  Alp  dağlarına  gəlib  çıxmış,  döyüş  filləri  və  qoşunları  ilə  Alp 

buzlaqlarından  keçib  Şimali  taliyada  Po  çayı  vadisinə  çıxdı.  Onun  bütün  filləri, 

qoşunun  yarısı  Alp  dağlarında  məhv  olmuşdu.  Hannibal  taliyanın  simalında 

qallarla  birləşmiş,  digər  narazı  xalqları  öz  tərəfinə  çəkmiş,  Roma  üçün  təhlükə 

törətmişdi.  Bir  neçə  vuruşmada  Roma  legionlarını  məhv  etmiş,Roma  dövlətində 

vahimə  yaratmışdı.  E.ə.  216-cı  ildə  Roma  ordusu  ilə  Karfagen  ordusu  arasında 

Kanna kəndi  yaxınlığında  vuruşmabaşlandı.  Hannibal  Romanın  80  min  piyada,  6 

min  süvarisinə  qarşı  özünün  40  min  piyada,  14  min  atlı  döyüşçüsünü  aypara 

şə

klində  düzdü.  Ortada  zəif,  cinahlarda  ən  güclü  hissələri  yerləşdirdi.  Dördbucaq 



şə

klində düzülmüş Roma legionu Hannibalın ordusunun içərisinə yeridi, cinahdan 

güclü zərbə alıb mühasirəyə düşdülər. Karfagenlilər 70 min Roma döyüşçünü qırdı 

və əsir aldılar. 



Kanna vuruşmasından sonra karfagenlilər sülh bağlamaq istədilər. Lakin Roma 

senatı  onların  elçisini  heç dinləmədi.  Karfagenlilər  Romanı  təhlükə  altına  aldılar. 

Hannibal  taliyanın cənubuna gəldi, orada yaşayan xalqları Romaya qarşı qaldırdı, 

Siciliyadakı  Sirakuz  şəhərindən  və  Makedoniyadan  kömək  istədi.  Roma  onların 

hər  ikisinə  müharibə  elan  etdi.  Sirakuz  şəhərini  tutdu.  Məşhur  alim-riyaziyyatçı 

Arximed burada öldürüldü. Romalılar Hannibalın qoşunu ilə üzbəüz vuruşmayaraq 

karfagenlilər  tərəfinə  keçmiş  şəhərləri  mühasirəyə  alır,  karfagenlilərin  kiçik 

dəstələrinə  hücum  edir,  böyük  döyüşlərdən  çəkinir,  beləliklə,  «qüvvə  tükədən» 

müharibə  aparırdılar.  Onların  qoşununda  vuruşan  gənclər  inadla  döyüşür, 

Hannibalın  qoşunu  azalır,  romalıların  qoşunu  artırdı.  Bu  müharibə  Hannibalın 

qüvvəsini tükəndirdi. 

Kanna  vuruşmasından  12  il  sonra  e.ə.  204-cü  ildə  Roma  sərkərdəsi  Ssipionun 

başçılığı ilə Afrikaya qoşun çıxarıldı. Bunu eşidən Hannibal Karfagenə qayıtmağa 

məcbur  oldu.  E.ə.  202-ci  ildə  Zama  şəhəri  yaxınlığında  vuruşmada  romalılar 

Hannibala  qalib  gəldilər.  Bir  il  sonra  kinci  Pun  müharibəsi  qurtardı.  Karfagen 

hərbi  donanmasını  Romaya  təslim  etdi,  çoxlu  miqdarda  pul  verməyə,  bütün 

torpaqlarından əl çəkməyə məcbur oldu. Afrikadakı ərazisi ilə kifayətləndi. Senat 

Hannibalı  tələb  etdi.  O,  Kiçik  Asiyaya  qaçdı.  Buradakı  evi  tapılıb  mühasirəyə 

alındı.  Hannibal  ələ  keçməmək  üçün  özü  həyatına  qəsd  etdi.  kinci  Pun 

müharibəsində qələbədən sonra Roma həm Aralıq dənizinin Qərb sahillərinə sahib 

oldu, həm də başqa əraziləri işğal etmək üçün yeni imkan əldə etdi. 

Üçüncü  Pun  müharibəsi  e.ə.  149-146-cı  illərdə  oldu.Karfagen  dəniz  ticarəti 

aparır  və  varlanırdı.  Roma  aristokratları  və  tacirləri  Karfageni  yer  üzərindən 

silməyi  tələb  edirdilər.  Roma  Karfagenin  Numidiya  dövləti  ilə  müharibə 

aparmasını  bəhanə  edərək,  Afrikaya  qoşun  çıxartdı.  Şəhər  üç  il  qəhrəmancasına 

müdafiə olundu. Xəstəlik və aclıq əhalinin taqətdən saldı. Gənc Roma döyüşçüsü 

Tiberi  Qrakx  qala  divarları  üzərinə  birinci  çıxdı  və  qızıl  çələnglə  mükafatlandı. 

E.ə.  146-cı  ildə  şəhər  tamamilə  dağıdıldı,  sakinləri  qul  kimi  satıldı,  şəhərin  yeri 

ş

umlandı. Karfagen Romanın Afrika əyaləti elan edildi.Roma Aralıq dənizində ən 



güclü dövlətə çevrildi. 

 

5. Romanın Şərqdə işğalları 

II Pun müharibəsi  Romaya çox böyük itkilər hesabına başa gəldi. Roma Aralıq 

dənizi hövzəsində ən güclü dövlətə çevrildi. II Pun müharibəsi bitən kimi Romanın 

ə

sas  işğalçılıq  obyekti  Balkan  yarımadası  oldu.  Romalılar  yunanlara  istiqlaliyyət 



vəd  edib    Makedoniya  ilə  mübarizədə  öz  tərəflərinə  çəkdilər.  Makedoniya  ilə 

birinci müharibə e.ə. 216-205-ci illərdə olmuşdur. Romalılar bu müharibədə qələbə 

çalsalar da Karfagenlə müharibə hələ başa çatmadığından Makedoniya üçün çox da 

ağır  olmayan  şərtlərlə  sülh  müqaviləsi  bağlamışdılar.  Romalılar    Balkanlardakı 

mürəkkəb  siyasi  vəziyyətdən  istifadə  edib  yenə  Makedoniyaya  qarşı  koalisiya 

yaratdılar (Perqam, Rodos, Axey və Etoliya daxil olmaqla). E.ə. 201-ci ildə Rodos 

və  Perqam  Makedoniya  ekspansiyasının  qarşısını  almaq  üçün onunla  müahribəyə 

başlamışlar. Lakin üstünlük V Filipin tərəfində idi. Rodos və Perqam yardım üçün 

Romaya müraci etdi. E.ə. 200-cü ildə V Filipə qarşı yeni müharibə elan olundu (II 

Makedoniya  müharibəsi).  E.ə.  197-ci  ildə  Fessaliyada  V  Filio  məğlub  edildi.  O, 



Makedoniaydan  kənardakı  bütün  mülklərini  itirdi  və  hərbi  donanmasını  Romaya 

verdi. 


Roma  Yunanıstanda  keçmiş  müttəfiqlərinin  mənafeləri  ilə  hesablaşmadan 

hərəkət  edirdi  ;  dövlətlərin  sərhədlərini  özbaşına  müəyyənləşdirirdi.  Korinf, 

Demitriada,  Xalkidada  öz  qarnizonlarını  yerləşdirirdi.  Romalılar  müttəfiqlərindən 

Romaya boyun əyməyən Spartaya qarşı müharibəyə girməyi tələb etdi. E.ə. 192-ci 

ildə Sparta öz müstəqilliyini itirdi və Axey  ttifaqına daxil edildi. 

Aralıq dənizinin şərq sahilində Romanın hakimiyyətinin yayılması onu Selevki 

çarlığı ilə üz-üzə qoydu. Suriya çarı III Antiox  şərqdə bir sıra yeni əraziləri özünə 

tabe  etmişdi.  Antiox  Roma  ilə  müharibənin  labüdlüynü  anlayır  və  hazırlaşırdı. 

Hannibal onun ən yaxın məsləhətçisi olmuşdu. 

Hannibal Antioxa Karfagen-Makedoniya-Suriya üçlüyünü yaratmağı təklif etdi. 

Ancaq Antiox bu planı qəbul etmədi və Yunanıstanda uzun sürən müharibə yolunu 

seçdi. E.ə 190-cı ildə Maqneziyada Antiox qəti məğlub oldu. Roma ilə imzalanan 

müqaviləyə  görə  Antiox  Avropadakı  bütün  mülklərindən,  Asiyada  isə  Tavr 

çayından  şimaldakı  torpaqlardan  əl  çəkdi.  Romanın  Selevkilər  üzərində 

qələbəsindən  sonra  ellin  dövlətlərindən  heç  biri  daha  Aralıq  dənizinin  Şərq 

hövzəsində  hegemonluğa iddia edə bilməzdi. 

Makedoniya  çarı  V  Filip  yenidən  öz  gücünü  bərpa  etməyə,  yeni  ərazilər  ələ 

keçirməyə çalışırdı. V Filipin varisi Persey də Balkanlarda Roma hegemonluğuna 

son qoymaq istəyirdi.  

E.ə. 171-ci ildə III Makedoniya müharibəsi başlandı. E.ə. 168-ci ildə Perseyi və 

onun müttəfiqlərini darmadaöın edən romalılar Makedoniya şahlığını ləğv etdilər. 

Makedoniya və Yunanıstanı itaətə məcbur edən Roma Kiçik Asiya dövlətlərinə 

hücuma başladı. 

E.ə  168-ci  ildə  Roma  diplomatiyası  Suriya  çarı  IV  Antiox  üzərində  parlaq 

qələbə çaldı. E.ə. 64-cü ildə Pompey onu Suriya əyaləti kimi Romaya birləşdirdi. 

Beləliklə,  e.ə.  II  əsrdə  Roma  işğalçı  müharibələr    nəticəsində  nəhəng  dövlətə 

çevridi və bütün Aralıq dənizi sahillərində hegemonluöu ələ keçirdi.  

 


: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


  1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə