Aydın Talıbzadə



Yüklə 2.33 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/39
tarix27.06.2017
ölçüsü2.33 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI 

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi 

 

 

                             



Aydın Talıbzadə 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MİN  MASKA  VƏ  BİR  MƏN 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



               

BAKI  2015 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

AYDIN  TALIBZADƏ.  MİN  MASKA  VƏ  BİR  MƏN...  YAXUD 

İSLAM 

MƏDƏNİYYƏTİNİN 

SEMİOLOJİSİ

MƏQALƏLƏR 

TOPLUSU, - Bakı, Təhsil, 2015. – 376 s. 

       


 

 

 



 

 

 



   “Min 

maska 

və 

bir 

mən... 

yaxud 

islam 

mədəniyyətinin 

semiolojisi: 

tanrı 

maskalarının 

tirajı”  adlı  risalə  kulturoloji,  etnoqrafik,  elmi-

nəzəri  məqalələr,  fəlsəfi  esselər  toplusudur,  islam 

mədəniyyətinə,  dünyaya,    sənətə  maraqlı  yanaşma 

yönüdür, düşüncə spektridir.  

     Kitab harada oxucu varsa, ona ünvanlanıb. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



MİN  MASKA  VƏ  BİR  MƏN 

(sonor) 

                                                                       

                      “Məni məndə demə, məndə deyiləm...” 

                                          Yunus İmrə 

 

     SUFİSAYAQ  MƏNTİQ  VƏ  YA  MÖVZUNUN  PREAMBULASI. 

“Bir  mən  vardır  məndə  məndən  içəri...”  Maskalı  bir 

kimsədir bu, yoxsa olduğu kimi görünməyi bacarmayan 

qeyri-səmimi  bir  adam?  Bəlkə  saxtakarlıq,  bəlkə 

intellektual  blef?  Ancaq  hər  bir  halda  “məndən 

içəridə 

mən”, 


yəni 

“gizli 


mən” 

maskanın 

mövcudluğunu  eyhamlaşdırır.  Yunus  İmrənin  maskaları 

və 


“mən”i. 

Cəlaləddin 

Ruminin 

maskasızlaşmaq 

ehtirası  və  öz  “mən”iylə  harmoniyada  bulunmaq 

xoşbəxtliyi.  Sufi  Yunus  İmrənin  bu  misralarını 

neçə-neçə  azəri  yazarı  bəh-bəhlə,  fərqinə  varmadan 

öz  məqaləsinə,  şeirinə,  hekayəsinə  epiqraf  götürüb. 

Qoy  min  birincisi  də  mən  olum.  Çünki  məqamıdır, 

yeridir.  Bir  də  ki  “mən”siz  nə  maska?  Maska  içində 

isə “mən” həmişə mütləq. 

     MÖVZU  VƏ  SÜKUT.  Hələliyə  “mən”  bir  yana 

dursun.  Maskalanmaq  şakəri  təbiətin  özünə  xas  bir 

əlamət. 

Təbiət 


Allahın 

müxtəlif 

formalarda 

təzahürü.  Hər  bir  zühur  isə  tanrı  maskası.  Allahın 

min 

bir 


adı, 

yəni 


əsma-ül-hüsna 

onun 


keyfiyyətlərinin  fonoloji  şifrəsi  kimi  qavranıla 

bilər.  Şifrə  maskanın  simulyakrıdır

1

.  Təbiətdə 



görünən və görünməyən hər bir özgür forma bənzərsiz 

və  təkrarsız.  Amma  di  gəl  ki,  hamısının  məğzində 

bir məna - Allah. Deməli, tanrının maskaları çeşid-

çeşid.  “Təbiət  don  geyir”  ifadəsi  elə  “təbiət 

maskalanır”  kimi  anlaşılır.  Bu  “don”lar  isə  hər  an 

dəyişir,  başqalaşır.  Məhz  bu  yerdə  mövzu  sükut 

vadisinə  düşür.  Nədən  ki,  maskalanmaq  aktuallığını 

toplum,  toplumun  mədəniyyəti  yox,  təbiətin  özü 



 

insana  diktə  edir.  Busa  problemi  analiz,  müzakirə 



və nəzəri differensasiya dışına çıxarır. 

     Amma və lakin... 

     MÖVZU  BURULĞANI.  Əgər  təbiətdə  maskalanma 

müəyyən  bir  ritmə,  ahəngə  və  qanuna  tabedirsə, 

cəmiyyətdə  maskalanma  qaydasız  şəkildə  gerçəkləşir. 

Çünki toplum içrə maska fərdin psixosof oyunlarının 

sosial-ideoloji 

və 


bədii-kulturoloji 

konkretliyidir. 

Maska 

insan 


psixologiyasının 

fenomenidir. 

Sosial 

maska 


fərdin 

yaşayış 

variantının kompromis obrazıdır. 

     Ona  görə  də...  BİR  “MƏN”  MİN  MASKANIN 



MÜƏLLİFİDİR,  yaradıcısıdır.  Min  maska  isə  bir 

“mən”in  nağılıdır.  “Mən”  təsəvvürdə  özünü  bir  cür 

görür,  gerçəklikdə  isə  başqa  cür.  Özünü  qəhrəman 

kimi  düşünən  bir  kimsə  real  həyatda  sıravi 

məmurdur,  vəzifə  quludur,  adi  müəllimdir,  ya  da 

günəmuzd  işləyən  fəhlə.  Fərq  böyükdür.  Məhz  maska 

bu  fərqin  ağrısını  neytrallaşdırır,  təsəvvürün 

nağılları  ilə  gerçəkliyi  uzlaşdırır,  yəni  kompromis 

variantına  çevrilir.  Maska  fərdin  sosial  dünyaya 

uyuşmaq 


qabiliyyətinin 

göstəricisidir; 

fərdin 

psixologiyası 



ilə 

real 


ictimai 

münasibətlər 

sərhədində  dayanıb  tənzimləyici  funksiya  daşıyır. 

“İndivid”  və  “sosium”  deyilən  nəsnələri  bir-birinə 

qarşı  dözümlü  edən,  tolerant  edən  məhz  maskadır. 

Bütün 


variantlarda 

maska 


fərdin 

dünya 


ilə, 

toplumla,  özgələrlə  kompromisini  gündəmə  gətirir. 

Maska  kompromisin  ləyaqət  üzüdür.  Kompromisə  getmək 

istəməyən və ya bunu bacarmayan adamlar maskalarını 

itirirlər:  yalnız  səmimiyyətə  güvənirlər  və  sonucda 

onlara 


qarşı 

yönəlmiş 

aqressiyadan 

permanent 

əziyyət çıkirlər.  

     PROBLEM. 

“Maska” 

anlayışı 

hansı 

mənaları 



özündə  qapsayır  və  necə  çözülür?  Oyun  zamanı, 

ritualda,  mərasimdə,  ayində  maska  nəyi  bildirir? 

Niyə  cəlladların,  şahların  və  bir  də  müqəddəslərin 


 

üzləri  həmişə  örtülü  olub?  Niqab  (hicab,  cilbab, 



çarşab,  pərəncə)  maskadan  nə  ilə  fərqlənir?  Sosial 

maska  nə  deməkdir?  Doğrudanmı  maska  davranış  və 

münasibət  süniliyinin,  gerçək  həyat  teatrallığının 

ifadəçisidir?  Maska  nə  dərəcədə  “məni  məndən” 

ayırmağa qabildir? 

     MAHİYYƏTİN  NƏZƏRİ  LOKUSU.  Maska  ingilisin 

“mask”  sözündən  törəmədir,  nəyisə  gizlətmək,  ört-

basdır  etmək  kimi  başa  düşülür.  Sözün  mənşəyi 

latınca  ilə  bağlıdır:  bu  dildə  “maskus”,  “masqa” 

kəlməsinin  mənası  kabus  sözünün  sedmantikası  ilə 

eynidir.  Güman  da  var  ki,  bu  söz  ərəbcədən  Avropa 

dillərinə  keçib:  ərəblər  təlxəyə,  karnaval  adamına 

“maskqara”  (məsxərə:  siqar,  siqaret  sözləri  də 

burdandır) deyiblər.    

     Maskalar tipologiya etibarı ilə 3 böyük qrupda 

cəmlənir:  1)  oyun  (teatr,  karnaval)  maskaları;  2) 

ritual  (mərasim,  ayin,  toy,  yas)  maskaları;  3) 

istehsalat 

(funksional, 

professional, 

müdafiə)  

maskaları.    Bu  maskalarla  bağlı  elmdə  nisbi  bir 

aydınlıq  mövcuddur.  Bir  də  var  gözə  görünməyən 

maskalar:  üzümüzün  maskaları,  uyqarlığın,  əxlaqın, 

tərbiyənin, 

dinin, 

sosial 


institutların 

bizə 


“sırıdığı”  maskalar.  Bax,  mən  bunları  adlandırıram 

situativ  maskalar.  Onlar  ictimai,  məişət,  intim 

xarakterli  də  ola  bilir.  Situativ  maskalar  sosial 

maskalardır, 

adi 


adamların 

maskalarıdır 

və 

mahiyyətcə  istehsalat  (həyat  istehsal  konveyeri 



kimi) maskaları ilə qonşudurlar. 

    Gündəlik 

həyatda 

hər 


bir 

adamın 


müəyyən 

situasiyalarda    işlətdiyi  üz  ifadələri,  mimikalar, 

ədalar, 

rəftarlar 

situativ 

maskaları 

meydana 

gətirir. 

Oyun 

maskaları 



statikdir, 

situativ 

maskalar 

dəyişkən. 



Birincilər 

predmetivdir, 

ikincilər  -  imaginativ.  Yəni  bu  tip  maskalar 

psixika  ilə  sosial  dünyanın  təmas  nöqtəsində 

təsəvvürdən  qopub  insanın  davranış  manerasının 


 

şəklini  müəyyənləşdirir.  Maska  libidonun  topluma 



inteqrasiya  obrazıdır.  Maska  “mən”,  şüuraltı  və 

bilincsizliyin  ictimai  sazişinin  əlamətidir,  üçünün 

ortamıdır. 

Amma 


tələsməyə 

və 


məsələni 

qəlizləşdirməyə  heç  bir  hacət  yox...  Bircə-bircə 

ayaq qoyarlar nərdivanə... 

     PORTRET  VƏ  MASKA.  Görəsən  niyə,  bir  kimsə, 

yəni  hər  hansı  bir  Allah  bəndəsi,  öldümü,  qısa  bir 

vaxt  içində  onun  fotoşəklini  tapıb  fotoqrafa 

böyütdürürlər  və  sonra  da  gətirib  portret  kimi 

asırlar 

divardan? 

Bir 

qədər 


varlı 

ailələr 


(kübarlar)  isə  əzizləri  vəfat  edən  kimi  rəssama 

yaxud  heykəltəraşa  portret  (büst  və  ya  heykəl) 

sifariş 

verirlər. 

Aydın 

məsələdir 



və 

burada 


müəmmalı  heç  nə  yoxdur.  Dünyasını  dəyişmiş  adama 

qarşı 


belə 

münasibət 

hörmətdir, 

xatirədir, 

sevginin,  vəfanın  təzahürürüdür  və  i.a.  və  s.  Bəs 

bu  adətin  kökü  haradan  gəlir?  Əvvəlcə  Orta 

çağlarda,  sonradan  isə  zadəgan  nəcabətli  Avropa 

nəsillərində,  xüsusilə  də  ingilis  ailələrində  ölmüş 

əcdadların, ata və ana tərəfdən qohum olan uluların 

portretlərini  çəkdirib  saxlamaq  dəb  olmuşdur.  Belə 

portretləri  adətən  nəslin  miraslıq  malikanəsində 

yerləşdirərdilər.  Çox  vaxt  bu  malikanələr  iri 

portret 

qalereyalarını 

xatırladırdı. 

Zaman  


keçdikcə  bu  portretlərdən  biri  və  ya  bir  neçəsi, 

əksərən naməlum tərzdə yoxa çıxmış (yəni ölüm faktı 

dəqiqləşdirilməmiş)  əcdadın  portreti,  qeyri-adi  bir 

qüvvənin, 

enerjinin, 

ruhun 


daşıyıcısı 

kimi 


tanıtdırılırdı.  Bununla  bildirilirdi  ki,  həmin 

əcdadın  (təkcə  ölümünün  müəmması  ilə  deyil,  həm  də 

şəxsiyyətinin 

tipinə 


görə 

fərqlənən) 

ruhu 

malikanənin 



müasir 

varislərilə 

birgə 

yaşayır, 



onların 

düşdükləri 

bütün 

həyati 


vəziyyətlərdə 

iştirak  edir,  liberallıq  gözləməyən  kabus-seyrçi 

olur.  Şübhəsiz,  burada  müəyyən  mənada  mistika  var. 

Lakin  hansı  bir  adət,  hansı  bir  ənənə,  hətta  hər 



 

hansı 



bir 

dəb 


və 

ya 


vərdiş 

mistik 


təlqin 

dışındadır?  Unutmayaq  ki,  mistika  həmişə  psixoloji 

təlqindir.  Mistikanın  müəllifi  təsəvvürdür.  Bizim 

təsəvvürdə  yaratdığımız  “mən”  isə  həmişə  potensial 

əcdaddır.  Çünki  əcdad  daim  ideal  kimi  qavranılır. 

Və  nəhayət,  qısası  budur  ki,  çağdaş  dövrümüzdə 

ölmüş  şəxsin  xatirəsinə  hörmət  kimi  onun  şəklini 

əzizləmək  Avropa  mədəniyyətində  nəslin  əcdadlarının 

kultu ilə ilişiklidir. Məhz bu kult nəticəsində adi 

şəkil,  tablo  mistik  portretə  çevrilib.  Çağdaş 

dövrdə 

portretlərə 



(fotolara, 

şəkillərə) 

olan 

sevginin kökü,  ənənəsi buradan gəlir. Hərçənd tarix 



bu  ənənəni  qədim-qədim  zəmanələrə  aparıb  çıxarır. 

Əgər  boylanıb  maarifçilik  Avropasından  və  Orta 

əsrlərdən  bir  qədər  də  o  yana  baxsaq  görəcəyik  ki, 

antik 


Romada 

əcdadların 

portretinə 

“iməcines” 

(latınca)  deyərmişlər.  İngilis  dilində  “imic”  sözü 

“təsvir, 

obraz” 

mənalarında 



işlənir, 

“iməcin” 

kəlməsisə  “təsəvvür  etmək”  kimi  anlaşılır.  Qəribə 

də olsa bu üç anlam, - “əcdadın portreti”, “təsvir” 

və  “təsəvvür  etmək”,  -  arasındakı  məna  uyarlığı, 

məna  bağlantıları  bu  məqalənin  ilk  nisbi,  tam 

improvizə 

şəklində 

öz-özünə 

meydana 


gəlmiş 

nəticəsidir:  yəni  əcdadın  obrazı  təsvir  (portret)  

kimi  təsəvvür  edilir.  “Mən”  isə  həmişə  təsəvvürdə 

təsvirdir,  imaginativdir.  Bu  baxımdan  bir  “mən”in 

min  maskasını  törədən  təsəvvürdür.  Belə  ki,  insan 

özünü  daim  fikirləşir  və  imaginasiyada  özünün 

optimal  (bəlkə  də  ideal)  variantını  yaratmağa 

çalışır. Ancaq bir şey dəyişməzdir: hər necə olursa 

olsun  təsəvvürdə  “mən”  əcdad  portretinin  təsvir-

modifikasiyasıdır.  Bu  məsələni  də  bir  az  səngidək 

və  düşünək  görək  insanlarda  portretləri,  şəkilləri 

əzizləmək,  urvata  mindirmək  meylinin  səbəbi  nədir? 

Təkcə  “bu,  babamdır,  o  da  nənəmdir”  məntiqinə 

görəmi?  Əlbəttə  ki,  yox.  Oncə  ondan  başlayaq  ki, 

qədim  Misir  camaatında  ölülərin  maskalarını  çıxarıb 


 

saxlamaq  adəti  vardı.  Əslində  bu  nəsnə  üzün 



güzgüvari əksindən başqa bir şey deyildi. Bu mənada 

qədim  misirlilərin  bütün  portretləri  həqiqidir, 

orijinalı  olduğu  kimi  görükdürür.  Orijinal  isə 

qədim  Misirdə  bir  qayda  olaraq  ölü  üzü  idi.  Digər 

tərəfdən  o  da  faktdır  ki,  insan  öləndə  onun  üzü 

üzlükdən 

çıxıb 

maskalaşır, 



yəni 

donuqlaşır, 

ifadəsizləşir,  statikləşir.  Sanki  onun  simasında 

əbədi  bir  qorxu  daşlaşıb  qalır.  Maska  haradasa 



donuq,  ölü  üz  deməkdir.  Misirlilər  də  eləməyib 

tənbəllik 

həmin 

bu 


maskalardan 

panteon 


düzəldirdilər  və  güman  edirdilər  ki,  nə  vaxtsa 

bədəndən  uçmuş  ruh  geri  dönərkən  çaş-baş  düşməyib 

öz  əvvəlki  üzünün,  təzahür  cismiliyinin  simvolu 

arxasında  rahatlanacaq.  Maska  simvoldur,  işarədir, 



bildiricidir. 

Məhz 


buradaca 

yeni 


maraqlı 

düşüncələrə  təkan  verəcək  başqa  bir  paralel  ortaya 

çıxır. 

Qədim 


Şərq 

məmləkətlərində, 

həmçinin 

Yunanıstan  və  Romada  ipli  kukla  bir  növ  maskanın 

ekvivalenti  kimi  qavranılırdı.  Bu  mədəniyyətlərin 

kontekstində  ipli  kuklalar  ölüləri  və  lalları 

eyhamlaşdırırdı. Maska (və eyni zamanda ipli kukla) 

ölümün  ən  fəci,  ən  müdhiş  görkəmli  ifadəçisidir. 

Heç  şübhəsiz  ki,  (əgər  müsəlman  dünyaduyumundan 

çıxış  eləsək)  maska  və  ipli  kuklada  nəsə  bir 

bayquşluq,  sonsuz  bir  hüzn  nişanəsi  var.  Maska 

totemin,  yəni  əcdadın  ölümündən  sonra  guya  ki  onun 

ruhunun  köçüb  məskunlaşdığı  heyvanın,  simvoludur, 

ayrı  cür  desək,  totemik  heyvanın  şərti  vizual 

obrazıdır.  Avstriya  psixoanalitiki  Z.Fğoyd  (ruslar 

bu  soyadı  “Freyd”  kimi  yazıb  oxuyurlar)  özünün 

“Totem  və  yasaq”  risaləsində  totemin  meydana 

gəlməsini  Öcül  (potensial  ata)  və  onun  oğulları 

konfliktinin 

sürü 

intizamını 



dağıtması 

ilə 


bağlayır.  Gərçi  biz  bu  versiyanı  qəbul  eləsək,  o 

zaman  ilk  maskanın  yaranma  tarixi  bəşər  miqyasında 

ilk  qətl  hadisəsilə  əlaqələnir.  Məhz  öcül-atanın 


 

ruhunu  yaşadan  totemik  heyvan  tezliklə  maskalaşır. 



Artıq  maska  qadağa,  yasaq  işarəsidir:  o  həm  totem 

olmuş  heyvanı  obrazlaşdırır,  həm  də  Atanın  ruhuna 

hörməti  hifz  edib  aktuallaşdırır.  Bu  kontekstdə 

maska  kollektiv  şüursuzluğun  sonucudur,  fərdiyyətin 

təntənəsinin  tarixi  faktıdır.    Deməli,  maska 

totemin 


üzüdür, 

ətini 


yemək 

yasaq 


buyrulmuş 

müqəddəs 

heyvanın 

kəllə 


görünüşünün 

üçölçülü 

formada  təzahürüdür.  Maska  şərti  Atadır,  Əcdaddır. 

Ölülərin 

üzündən 

qədim 


mədəniyyətlərdə 

maska 


çıxarmaq  və  onlardan  panteon  yaratnaq  ənənəsi  də 

elə burdan gəlir. Yapon No(h) teatrosunun maskaları 

da  panteon  xislətlidir.  Onlar  da  müqəddəs  sayılır. 

Aktyor  maskanı  üzünə  taxmamışdan  öncə  hökmən  sake, 

düyü  və  duzla  qüsl  eləməlidir  (sake  içilir,  düyü 

maskanın  üzünə  səpilir,  duz  çiyinlərin  üstündən 

arxaya  atılır).  No(h)  teatrosunda  maska  həmişə  nə 

vaxtsa  ölmüş  qəhrəmanın  ruhunun  maskasıdır.  Kukla 

da maska variantıdır, sanki ölülər dünyasından geri 

dönmüş  bir  kimsəni  nişan  verir.  Ona  görə  kukla 

(maska)  hərəkətsiz,  statik  vəziyyətdə  bu  qədər 

hüznlü,  məğmun,  çarəsiz  görünür.  Kukla  ölülər 



dünyasının 

sakitliyinin 

və 

mütiliyinin 

bədii 

obrazıdır.  Kukla  (yaxud  kölgə)  teatrının  tarixilə 

bağlı  əfsanələrə  müraciət  etsək  görərik  ki,  bu, 

həqiqətən  belədir.  Rəvayətə  görə  Çin  imperatoru 

sevimli arvadının  ö l ü m ü n d ə n  sonra çəkdiyi 

xiffət  ucbatından  xəstlənib  üzgün  bir  hala  düşür. 

Onun  dərdinə  heç  kim  əlac  tapa  bilmir.  Nəhayət, 

Budda təriqətinin Şau Vey adlı müdrik yolçularından 

biri  imperatoru  sağaldacağını  vəd  edir;  tapşırır 

ki, imperatorun otağına bir ağ pərdə çəksinlər. Şau 

Vey  bir  şam  (və  ya  çıraq)  götürüb  bu  pərdənin 

arxasına  keçir,  başmaqları  (və  ya  barmaqları)  ilə 

imperatorun 

ölmüş 

xanımının 



kölgə-obrazını 

yaratmağa  çalışır,  hətta  səsini  də  bu  qadın  kimi 

cingildətməyi 

unutmur. 

Belə 

xoş 


bir 

hədiyyə 


 

10 


imperatorun  tezliklə  sağalmasına  səbəb  olur.  Bəzi 

mənbələrdə 

bu, 

kukla, 


bəzilərində 

isə 


kölgə 

teatrosunun  yaranma  əfsanəsi  kimi  təqdim  edilir. 

Beləliklə,  həmin  bu  rəvayət  bir  daha  təsdiqləyir 

ki,  kukla  (kölgə)  da  maska  kimi  o  biri  dünya  ilə, 

ölülər səltənətilə ilişkilidir.  

     Portret  də  ölüm  barəsində  məxfi  informasiya 

daşıyır.  Bu  yöndən  yanaşdıqda  maska,  kukla  və 

portret vahid semantik cərgəyə sığışır. Gərçi maska 

qədim  mədəniyyətlərdə  ölünün  üzündən  çıxarılırdısa, 

portret  diri  üzündən  çıxarılan  maskadır,  üzün 

kətan-güzgüdə  inikasıdır.  Bu  kətan-güzgüdə  üz  əbədi 

qalmaq  şansı  qazanır.  Portret  dirinin  əcdadlığa 



olan 

iddiasıdır. 

Bu 


iddiadan 

isə 


əbədiyyət 

boylanır.  Nədən  ki,  maska  da,  portret  də  özünü 

əbədi 

saxlamaq, 



öz 

görkəmini 

konservləşdirmək 

formasıdır.  Ona  görə  də  maska  və  portret  ölümə 

qarşıdurum  kimi  qavranılır.  Lakin  paradoks  ondan 

ibarətdir  ki,  əbədiyyət  ölümlə  birgə  gəlir:  ölüm 

əbədiyyət  evinin  açarıdır.  Əbədiyyət  də  ölüm  qədər 

statikdir.  Maska  ölümün  dirilər  arasında  mövcudluq 



rəmzidir,  ölüm  haqqında  vizual  yaddaşdır.  Portret 

də  maska  kimi.  Qərinələr  ötüşdükcə  maska  da  öz 

ilkin  funksiyasını  itirib,  yerini  verib  portretə, 

özü  isə  tamam  yeni  keyfiyyətlərdə  təzədən  zühur 

edib. 

     MASKA  HƏDİR?  Maska  həmişə  ruhun  tarixidir... 

Bədənlə  maskanın,  əslində,  heç  bir  əlaqəsi  yoxdur. 

Maska  ruhu  gizlədir,  onu  qoruyur.  Maska  əcdadın 

simvoludur,  əcdad  barəsində  yaddaşdır.  Maska  həyat 

və 

ölüm, 

gerçəklik 

və 

virtuallıq 

arasında 

ötürücüdür.  Maska  transendent  dünyaya  eyhamdır. 

Maska ruhun yuvasıdır. 

     MAĞARA VƏ MASKA. Mağara sanki insana ana bətni 

əvəzinə  verilmiş  təbii  yuvadır.  Mağara  torpağın 

bətnidir. 

Makrodünyanın 

bətni 

kahalardır, 



mağaralardır. Bir vaxt insan mağara dışına çıxdıqda 

 

11 


özünü  hüdudsuz  azadlıq  içində  sanıb  həməncə  aşiq 

olmuşdu  üzü  göyçək  dünyaya  və  gözü  işlədikcə 

getmişdi  uzaqlara  cənnət  sorağında.  Sən  demə, 

cənnət  arxada  qalıbmış,  mağaranın  özü  cənnət 

imiş... 

İnsan 


yaşadığı 

mağaradan 

uzaqlaşdıqca 

bilmişdi  ki,  üzü  göyçək  özgə  dünya  təhlükə  ilə 

doludur,  qorxu  ilə  doludur  və  lazım  gələndə  qaçıb 

mağarada  gizlənmək,  daldalanmaq  imkanı  olmayacaq. 

Bu  an  insan  bilmişdi  ki,  qəribdi  özgə  dünyada, 

bilmişdi  ki,  ana  kimi  isinişdiyi  mağarasından,  öz 

sığınacağından 

həmişəlik 

məhrum 

olub. 


İnsan 

mağaranı  itirmişdi,  daha  doğrusu,  özünün  toposfera 

“ana”sını  itirmişdi.  Real  məkanın  ən  sirli,  ən 

vahiməli, ən tilsimli, ən mistik bölgəsi mağaradır

Mağara  xəzinədir,  elə  bir  xəzinə  ki,  burada  ağla 

sığmayan  var-dövlətlə  birgə  bilik  cövhəri  də 

saxlanılır.  Mağaranın  var-dövlətini  daşımağa  mifik 

düşüncə  icazə  vermir.  Ancaq  olar  ki,  bu  xəzinəyə 

baxıb  ibrət  götürəsən,  bilik  cövhərinə  yiyələnəsən, 

müdrikləşib  gedəsən.  Əksərən  bu  xəzinə  bilik 

cövhərinin  hər  cür  qiymətdən  yüksək  olduğunun 

bildiricisidir.  Mağaraya  oğru  kimi  girmək  mümkün 

deyil.  Çünki  mağara  elə  həmin  an  cəza  verəcək, 

aparılan  var-dövlətə  görə  qisas  alacaq.  Nağıllarda 

buna misal boydan. Niyəsi də bu ki, mağara ruhların 

yuvasıdır,  müqəddəs  bir  yerdir,  sakral  enerji 

zonasıdır. 

Mağara 


ölümlə 

həyat, 


gerçəkliklə 

virtuallıq  arasında,  iki  dünya  arasında  ötürücüdür, 

yoldur, 

məkandan 

məkana 

keçidin 


işarəsidir, 

bildiricisidir.  Mif,  əfsanə,  rəvayət  və  hədislərə 

görə  bir  çox  qəhrəmanları,  peyğəmbər  və  müdrikləri 

(İbrahim,  Musa,  Muhamməd)  məhz  mağara  təqiblərdən 

qoruyub,  onlara  qut,  vergi,  buta  verib,  ali 

müqəddəs  mərtəbəyə  yetirib.  Deməli,  mağaranın  əsas 

funksiyası  saxlamaqdır,  qorumaqdır,  hifz  eləməkdir. 

O  öz  içini  kiminləsə  bölüşə  bilər,  qadın  kimi  doğa 

bilər: 

kimisə 


yaşadar, 

kimisə 


öldürər: 

sağ 


 

12 


qalmağın,  bilgiyə  sahib  olmağın  şərti  isə  yalnız 

niyyət  paklığıdır,  mənəvi-əxlaqi  qüsursuzluqdur. 

Niyyət pak olanda bütün xilas yolları məqbuldur. 

     Ana  bətni  də  eynilə  mağara  kimi  bir  şeydir: 

mağaranın  mikromodelidir.  Nə  qədər  qəribə  və 

təəccüblü  görünsə  də,  maska  ana  bətninin  və 

mağaranın  bir  sıra  funksiyalarını  özündə  ehtiva 

edir:  məsələn,  saxlamaq,  qorumaq,  hifz  eləmək  və 

yaşatmaq  funksiyalarını.  Maska  o  nəsnədir  ki,  üzü 

örtür,  məxfiləşdirir,  qapayır;  deməli,  səni  ələ 

vermir, 

düşmənlərin 

gözündən 

yayındırır. 

Elə 

situativ  maskaların  şəcərəsi  də  mağara  adamının 



(ana bətnindəki uşağın) özgə dünyaya reaksiyası ilə 

ilişiklidir. 

     Hərçənd  burada  da  bir  ayrı  paradoks  ortaya 

çıxır:  maskalanmaq  bacarıqla  gizlənmək,  şəraitə, 





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə