AZƏrbay can ssr dağliq qarabag muxtar vilayəTİ İyun 1941-dekabr 1950-Cİ



Yüklə 1.39 Mb.
PDF просмотр
səhifə2/11
tarix23.12.2016
ölçüsü1.39 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

IFƏStL

DAĞLIQ QARABAĞIN TƏBtt-COĞRAFl ŞƏRAİTİ

Azərbaycanm tarixində, təsərrüfat və mədəniyyətində 

onun  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olan  Dağlıq  Qarabağın 

özünəməxsus  rolu  və  yeri  vardır.  Dağlıq  Qarabağm 

mülayim  iqlimə,  zəngin  bitki  və  heyvanlar  aləminə,  su 

mənbələrinə  malik  olması  bölgədə  paleolit  (qədim  daş) 

dövründən yaşayışın mövcudluğu üçün şərait yaratmışdır. 

Şuşa  şəhərinin  Zarıslı  kəndində Daşaltı  çayınm dərəsində 

aparılan  arxeoloji  tədqiqat  işlərı  nəticəsində  uzunluğu 

120,  eni  20  metr  olan  mağara  aşkar edilmişdir.  Arxeoloji 

axtarışlar 

zamanı 


Zarıslı 

mağarasmdan 

kobud 

çapacaqlar,  mikrolit bıçaqlar tapılmışdır ki,  həmin qədim 



alətlərin  tarixi  paleolit  və  mezolitə  aid  edilmişdir.  Eyni 

zamanda  həmin  mağaradan  e.ə.5-4-cü  minilliklərə  aid 

(Enolit)  gil  qabları  və  Tunc,  Dəmir  dövrlərinə  aid  saxsı 

məmulat  qalıqları  aşkar  edilmişdir.  Xocalıda  tədqiq 

edilmiş daş qutu və kurqanlardakı əşyalar isə son Tunc və 

ilk  Dəmir dövrlərinə aiddir.  E.ə.  XIII-VII əsrlərə aid  olan 

əşyalar  -  müxtəlif  tipli  saxsı  qablar,  silahlar,  bəzək 

əşyaları,  tunc  əmək  alətləri  ərazidə  qədimdən  insanların 

yaşadiğım  sübut  edir.  Xocalıda  tapılmış  əşyalarm 

içərisində  Assuriya  çarı  Adadnirarnin  adı  üzərində  həkk 

olunmuş  əqiq  muncuq,  qızıldan  bəzək  əşyaları,  silindirik 

möhür və sair yerli əhalinin Yaxın Şərq ölkələri ilə iqtisadi 

və mədəni əlaqələrini göstərir.

Çox  təəssüflə  qeyd  etməliyik  ki,  1992-ci  ilin  fevralm 

25-dən  26-na  keçən  gecə  erməni  və  rusların  birləşmiş 

qüvvələri 

Xocalıda 

yaşayan 


əhalini 

qəddarcasına 

güllələyərkən, 

qocalara,  qadmlara,  uşaqlara  aman 

vermədən  vəhşicəsinə,  cismani  cəzalar  verərək  (gözün 

çıxarılması, 

bədən 

üzvlərinin 



kəsilməsi, 

diri-diri

19


yandırılması  və  sair)  öldürüknəsini,  genosidi  gizlətmək 

üçün ən  çirkin əmələ  əl atmış və xalqımızın nadir abidələr 

toplusu olan Xocalı abidələrini dağıtmışdılar.

Həmçinjn  Araçadzor və  Dovşanlıdakı  aşkar edilmiş 

dəfn  kameraları  (diametri  4,5  metr)  e.ə.  III  minilliyin 

əvvəllərinə  aiddir  və  dəfn  qaydaları  ilə  Tunc  dövrünə 

uyğun gəlir3.

Bütün  bunlar  onu  göstərir  ki,  Dağlıq  Qarabağ 

sivilizasiyanm  əıa  qədim  ocaqlarından  biridir.  Eyni 

zamanda  burada  qədim  insanİarm  məskən  salması, 

yaşaması  üçün  lıər  cür  əlverişli  şərait  -   isti  və  rütubətli 

iqlim, zəngin flora və fauna mövcud olmuşdur.

Azərbaycamn 

Dağlıq 


Qarabağ  bölgəsi 

Kiçik 


Qafqazm  cənub  şərq  hissəsini əhatə  edir.  Onun  cənub  və 

şərq  sərhədləri  Kür-Araz  ovalığma  çatır.  Qərb  və 

şimaldan  isə  Murovdağ  və  Qarabağ  silsilələri  ilə  əhatə 

olunmuşdur.  Həmin, dağ  silsilələrindən  Kür  və  Araza 

istiqamətlənən  çaylar  axır.  Dağlıq  Qarabağ  ərazisinin 

şimaldan  cənuba  eni  120  kilometr,  qərbdən  şərqə  35-60 

kilometrdir. Sahəsi 4,4 min kvadrat kilometrdir4.

Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi və əhalisi 

haqqmda müvəşsər məlumatı  aşağıdakı  cədvəldən də əldə 

etmək olar.



C ə d v ə lM l



tlbr



M

 

. 



a

 

• 

f f i ;



Əhali, min nəfərlə

1



R

a

y

o

n

la

n

n

 

sa



, 

əd

əd



K

ən



sovet

lər

i

1

j



Y

a

şa

y

ış

 

m

əsk

ən



ri

Q

əs

əb

ələ

r

V

il

ay

ət

 

ta

-



'' 

C

ə

m

i

-a 


.

<5



ct>

t/>

K

ä

n

d

d

ə



■ - 



.

1926-cı 

il

(17 X11. si-



4,4

125

8,8

1116,7 '  ■

.  5.

26  •

-

1

yahiyaalınma)

■:;■„  ■

  ;


i

'*  ’■


•?

20



1939-cü il 

(17.01. siya- 

hıyaalmma)

4,4

150

15,9

134,1

128

277

1

1945 dekabr

4,4

135,1

11,0

124,1

5

96

250

-

1



1959  15.01

sıyahıya-

alması

4,4

130,4

27,0

103,4

78

242

2

1

Dağlıq  Qarabağda  yeraltı  və  yerüstü  su  ehtiyatları 

boldur.  Azərbaycanm  orta  illik  su  ehtiyatlarınm  18  faizi 

burada cəmləşmişdir5.  Dağlıq Qarabağm çay şəbəkəsi çox 

mürəkkəb  dağ  relyefi  içərisində  yerləşərək  uzunluğu  10 

kilometrdən  artıq  olän  56  çayı  və  uzunluğu  10 

kilometrdən  az  olan  77  çayı  əhatə  edir.  Buradakı  133 

çaym  hamısı  kiçik  çaylardır  və  öz  sularmı  qarışıq 

mənbələrdən,  xüsusilə  yağışlardan  alır.  Vilayətdəki 

çaylarm  yataqları  sabit  olmayan  çay  qrupuna  daxildir. 

Çay  şəbəkəsinin  sıxlığı  ayrı-ayrı  çay  sistemlərində  0,009- 

dan  0,58-ə6  qədər  dəyişir.  Dağlıq  Qarabağdakı  bütün 

çaylar  sistemi  aşağıdakı  su  axarlarmın:  Incəçay,  Tər- 

Tərçay,  Xaçınçay,  Qarqarçay,  Kürçay  və  Köndələnçay 

hövzəsinə  aiddir.  Çaylar  hidroloji  və  su  təsərrüfatı 

əhəmiyyətinə  malikdir.  Əsas  çayları  bunlardır  (uzunluğu 

kilometrlə):  Incəçay  (83),  Tər-tərçay  (200),  Levçay  (36), 

Tutqunçay  (33), 

Qaraxançay  (24),  Ağdavançay  (19),

Torağayçay  (35),  Mehmanaçay  (25),  Qabartıçay  (28), 

Xaçınçay  (119), 

Kolatağçay (25), 

Qarqarçay  (115),

Xəlfəliçay  (24), 

Ballıcaçay (24), 

Bədərəçay 

(32),

Xocahçay  -  (19),  Xonaşençay  (62),  Ağcaqoşunçay  (62),



Qäpartu  (30),  Qozluçay  (28),  Çərəkənçay  (38),  İkahçay 

(20),  Quruçay  (62),  Keçəlçay  (29),  Köndələnçay  (89)7 və 

başqaları.  Çaylar  arasında  əsas  fərq  səth  axımınm  əmələ 

gəlməsində  yeralti  suların  iştirak  edib-etməməsindən 

ibarətdir,  Tərtər  çayınm  (uzunluğu  200  km,  sutoplayıcı

21


sahəsi  2650  km2,  mənbəsinin  yüksəkliyi  3120  metr) 

hövzəsinin  suayrıcısı 

olan  Murovdağ  silsiləsi  özünün 

yüksəkliyinə  görə  ərazinin  qalan  çay  hövzələrinin 

suayrıcısmdan 

kəskin 


surətdə 

fərqlənir. 

Dağlıq  ' 

Qarabağdakı  Murovdağ  silsiləsi  Hinaldağ  zirvəsindən 

(3373 

m) 


başlayıb, 

Şahdağin 

şərq 

hissəsinədək 



uzanmışdır.  Murovdağm 

ərazisindəki 

orta yüksəkliyi 

3000  metr  olub  ən  yüksək  nöqtələri  Gamış  (3722m)  və 

Murov  (3343  m)  onun  mərkəzi  hissəsində  yerləşir8. 

Murovdağın  cənub  və  cənub-şərq  yamaclarında  Levçay, 

Torağayçay,  İncəçay 

başlayır. 

Şahdağ-Murovdağ 

silsiləsinin Hinaldağ zirvəsindəki yeni bir silsilə yaranır ki, 

bu  da  Şərqi  Sevan  dağ  silsiləsidir.  Həmin  silsilə  isə 

Ketidağ zirvəsində (3429 m)9 qurtarır.  Şərqi Sevan silsiləsi 

Dağlıq  Qarabağm Tərtər çayının sol qollarmı  Sevan  qolu 

hövzəsinin çayları arasındakı suayrıcım təşkil edir.

Dağlıq  Qarabağda  yerləşəıı  Qarabağ  dağ  silsiləsi 

ərazisinin ən böyük (geniş əhatəli) dağ sistemi hesab edilir. 

Dağm  yüksək zirvələri Qırx qız (2828m),  Sarı Baba (2297 

m),  Böyük  Kirs  (2725  m)  və  Ziyarət  (2450  m)10  hesab 

olunur.  Qarabağ dağ silsiləsinin  şimal-şərq yamacı Kürün 

sağ  qolları  (Xaçmçay,  Qabartıçay,  Qarqarçay),  Cəııub 

şərq  yamacı  isə  Arazm  sol  qollarmı  (Köndələnçay, 

Quruçay,  Qozluçay)  dərələri  ilə  ayrılmışdır.  Qarabağ 

silsiləsinin 

şərq 


yamacları 

tədricən  alçalaraq  Mil- 

Qarabağ düzlərinə keçir.

Dağlıq  Qarabağda  çay  şəbəkəsinin  dəyişmə  və 

inkişaf etmə prosesi mürəkkəb quruluşa malik olub, relyef 

xüsusiyyətlərindən,  iqlim,  torpaq,  bitki,  geoloji  şəraitdən 

və  bunların qarşılıqlı əlaqəsinin təsirindən asılıdır.  Dağlıq 

Qarabağda  çay  şəbəkəsinin  inkişafma  təsir  edən  fıziki 

coğrafı  amillərdən  ən  başlıcası  onun  relyefidir  ki,  bu  da 

vilayət  ərazisində  dəniz  səviyyəsindən  0,5  metr  ilə  3722

22

metr  arasında  dəyişir11.  Çayların  hövzəsindəki  meşələr 



axımın  nisbətən  bərabər  paylanmasına  şərait  yaradır  və 

sellərin  baş  verməsinə  maneçilik  törədir.  Çaylar  öz 

başlanğıcını 

yüksəklikdən 

götürdüyündən 

enerji 


ehtiyatları  daha  çoxdur.  Madagiz  kəndi  yaxınlığmda 

Tərtərçayı  üzərində  tikilmiş  elektrik  stansiyası  çox  böyük 

əhəmiyyətlidir.

Dağlıq  Qarabağda  qrunt  suları  çox  yerdə  bulaq 

suları  şəklində  səthə  çıxır  və  həmin  sulardan  həm  içmək 

üçün, həm də məişətdə istifadə olunur.

Dağlıq  Qarabağda  bir  neçə  seysmik  ocaq  vardır. 

Bölgədə  zəlzələnin  gücü  6  baldan  artıq  olmur.  Ən  güclü 

ocaq  isə  Şuşada  fəaliyyət  göstərmişdir.  Belə  ki,  1903  və

1932-ci  illərdə  Şuşäda  gücü  7  bala  çatan  zəlzələ  baş 

vermişdir12.

Dağlıq Qarabağ ərazisi iqliminə görə 3 hissəyə bölünür: 

mülayim-isti  (1000  metr  yüksəkliyədək),  mülayim-soyuq 

(2000 metrədək) və soyuq (2000 metrdən yuxarı) hissələr.

Mülayim isti iqlim 2 hissəyə bölünür;

1. Aşağı (450 metrədək) zona;

2. Yuxarı (450-1000 metrədək) zona13.

Aşağı  zona  nisbətən  istidir.  Burada  orta  illik 

temperatur  +13  dərəcədir.  Yayda  isə  orta  tempratur  +25 

dərəcə  olur.  Aşağı  zonanm  qışı-yumşaq  keçir.  Burada  illik 

yağmtının  miqdari  420mm-ə  çatır14.  Ən  aşağı  yağıntı 

dekäbr-fevralda,  ən  çox  yağmtı  iyun-sentyabrda  düşür. 

Yuxarı 

yarımzonanm  orta  illik  temperaturu  +10 



dərəcədir.  Bu  sahələrdə  qış  yumşaq  keçir.  Yuxarı 

yarımzonada yağmtının miqdan 500-550 mm düşür.

Dağlıq  Qarabağın  mülayim-soyuq  iqlimə  malik 

ərazisinin  yayı  sərin,  qışı  şaxtalı  keçir.  Orta  illik 

temperatur 6-9 dərəcədir. Yağıntı isə 600-650mm düşür.

23


Dağlıq  Qarabäğın  soyuq  qurşağı  Qarabağ  va 

Murovdağ  silsilələrini  əhatə  edir.  Bu  ərazilərdə  havanın 

illik  temperaturu  5  dərəcədən  aşağı  olur.  İllik  yağıntmın 

miqdarı  700 mm-ə çatır.  Havanın  soyuq  olması  ilə  bəzəri 

qar  156 gün yerdə qalır15

Dünyada  mövcud  olan  11  iqlim  tipinin  9-u 

Azərbaycanda,  bundan  6-sı  isə  Dağlıq  Qarabağda 

vardır16.

Dağlıq  Qarabağ  zəngin  və  tayı  bərabəri  olmayan 

kurort-turizm ehtiyatlanna malikdir.  Qnlarm  əsasını şəfalı, 

təmiz dağ havası,  meşələr,  müalicəvi  əhəmiyyətli  mineral 

sular,  bulaqlar, mənzərəli  alp  çəmənliklər,  tarixi  abidələr 

və  sair  təşkil  edir.  Burada  800-1800  metr  yüksəkliklər 

arasında  iqlim  şəraitinə  görə  Kislovodsk,  Abastumani 

kimi 

ən 


yaxşı 

kurortlara  bənzəyən  Şuşa  və  Turşsu 

mövcuddur.  Mədən  sular  "muzeyi"  adlandırılan  Şuşa 

sağlamlıq  diyarıdır.  Burada  orta  ömür  80  ildir17.  Yazıçı 

S.M.Əfəndiyev,  MiQorki,  professorlardan  Maniliyan, 

Yeqorov,  Eyvazov,, səyyah və yazıçılar Boris lapin, Zaxar 

Xalsreviç  və  başqalan  XX  əsrin  əwəllərində  Dağlıq 

Qarabağda  olmuş,  onun  ən  gözəl  guşələrindən  biri  olan 

Şuşanın  min  bir  dərdin  dərmanı  olan  gözəl  bulaqları, 

təmiz  havası  haqqmda  öz  fıkirlərini  bildirmişdilər* 

Şuşanın  təmiz  və saf havası,  sərin  sulu  İsa  bulağı,  Cıdır 

düzü,.Turşsu, Şırlan, Daşaltı və  başqa təbii sərvətləri onu 

bütün dünyaya  tanıtmışdır.  Lakin  çox  təəssüflər  olsun ki, 

bütün  yuxarıda  adlarını  qeyd  etdiyimiz  kurort-turizm 

ehtiyatları  erməni  faşistləri  tərəfindən  tamamilə  dağıhb 

məhv 


çdilmiş, 

talanmış, 

meşələrimiz 

qırılmış, 

azərbaycanlıİar isə öz doğma  torpağmda məcburi  şəkildə 

köçkünə, qaçqma çevrilmişdir.

Dağlıq  Qarabağm  relyefi  və.iqlimi  müxtəlif  olduğu 

kimi  torpaq  tipləri  də  müxtəlifdir.  Sənaye  və  nəqliyyat

24

üçün adi tikinti meydançası rolunu oynayan torpaq sähəsi 



kənd  təsarrüfatı  üçün  əsas  istehsal  vasitəsidir.  Həm  də 

torpaq  əhalini  iqtisadi  cəhətdən  təmin  edən  əvəzolunmaz 

təbii  ehtiyatdır.  Dağlıq  Qarabağın  torpaqları  qurşaqlar 

üzrə  yerləşir.  Vilayətin  şərq  hissəsində  alçaq  sahələrdə 

bozumtul-qəhvəyi  torpaqlar;  bir  az yuxarıda,  yəni  şimal- 

qərb  və  cənub-şərqdə  dağ-qəhvəyi  torpaqlar;  yüksək 

dağlıq  ərazilərdə  isə  qonur  dağ-meşə  torpaqları  və  dağ- 

qara torpaqları vardır.

Dağlıq  Qarabağın  bitki  örtüyü çox  müxtəlifdir.  Belə 

ki,  torpaq  örtüyündəki şaquli  dəyişkənlik  bitkilərə də təsir 

etmişdir.  500-1100 metrlik zonada yarımçöl bitkilər,  1100- 

1300  metr  yüksəkliklər  arasında  vələs  və  dizilevka 

kolluqları,  1300-1500  metr  yüksəkliklərdə  iberiya  palıdı, 

vələs,  fısdıq  ağacları  və  qanşıq  kolluqlar,  1500-2000  metr 

arasındakı  joiksək  sahələrdə  palıd,  vələs,  fısdıq,  tozağacı 

meşələri  və  çəmənliklər,  kserofidlər,  2300  metrdən 

yuxarıdakı  zonalarda  isə  subalp  çəmənlikləri,  ən  yaxşı 

otlaqlar və biçənəklər yerləşmişdir18.

Dağlıq  Qarabağın  114  min  hektar  sahəsini  meşələr, 

57  min  hektar  sahəsini  isə  kolluqlar  tutur.  Həmin  meşə 

sahələri, 

vilayətdə 

belə 

paylanmışdır 



(hektarla); 

Çıldıranda  -  16724h,  Madaqizdə  22625h,  Sağsağanda  - 

25281h,  Çanaxçıda  8365h,  Xaçmda  -  lOOOh,  Xəlfəlidə  - 

3724h,  Zarslıda -  2000h, Abanskidə-  21944h, Tumanskdə

-  12337h19.  Dağlıq Qarabağın meşələrində bitən  əsas  ağäc 

növləri  bunlardır:  palıd,  fısdıq,  saqqızağacı,  cökə,  vələs, 

çinar,  göyrüş,  qaraçöhrə,  kol  bitkiləri,  qoz,  alma,  armud, 

alça,  zoğal,  göyüm  və  sair.  Burada  yaşı  150-200  ilə, 

hündürlüyü  25-30  metrə,  gövdəsinin  dövrəsi  2,5  metrə 

çatan nadır ağaclar vardır20.  Meşə təbiətin təkrarolunmaz 

sərvətidir.  Meşədən  təkcə  oduncaq  kimi  istifadə  edilmir. 

Meşədə  heyvanlar  və  həşəratlar  yaşayır,  meşələr  istiliyi,

25


rütubətliyi,  su  rejimini  nizama  salır,  eyni  zamanda 

bütün canlılara lazım olaıı hava təbəqəsini oksigenlə təmin 

edir,  Çox təəssüflə qeyd etməliyik ki,  1988-ci  ildən erməni 

cəlladlarmm  apardığı  qeyri-qanuni  müharibə  nəticəsində 

200 min hektardan  artıq meşə zolağı işğal altında qalmış 

və 


meşələrimiz 

məhv 


edilmişdir. 

Ağdərə 


və 

Xankəndindəki  məhsuldar  fısdıq  meşələri,  Laçındakı 

mebel  və  parket  üçün  əvəz  olunmaz  palıd  meşələri, 

Kəlbəcərdəki  yüksək: 

keyfıyyətli  mebel  sənayesi  üçün

əhəmiyyətli  olan  türk  fmdığı  meşələri  doğranaraq 

Ermənistaı^a daşjnır, İrana və başqa dövlətlərə satılır.

Yeri  gəlmişkən  onu  da  qeyd  edək  ki,  Dağliq 

Qarabağm meşələrində dağkeçisi, siııcab, sülöysin, ayı, tülkü, 

canavar,  qumsiçanı,  cüyür,  boz  dovşan,  qırqovul,  turac, 

kəklik, göyərçin və s. lıeyvanlar və quşlar yaşayır.

Dağlıq Qaralbağda çox böyük əhəmiyyətə malik olan 

f^ydalı qazmtı ehtiyatları vardır. Belə ki, ərazidə Mezozoy 

və  Kaynozoy  erasına  aid  əhəng  daşları,  gillər  və  şistlər 

geniş 

yayılmışdır.Tər-Tər 



və 

Xaçınçay 

arasında 

Ağdərənin  Mehmanə  yatağmda  qalay,  mis,  sink,  gips, 

əhəngdaşı,  Hadrudda  qranit  yataqları,  dağlarda  xromit, 

qurğuşun,  polimetal  filizləri,  tikinti  materiallan.  mərmər, 

gibs,  üzlükdaşı,  merğellər,  sement  üçün  əhəmiyyətli  mergell 

əhəng 


daşlan, 

oda 


davamlı 

gil, 


təbaşir 

mövcuddur21.Ağdərənin  Dovşanlı  kəndində  bülöv  daşı, 

dəyirman  daşı  hasilatı  vardır.  Dağlıq  Qarabağ  ərazisində 

dünya  miqyasmda  tanmmış,  müalicəvi 

əhəmiyyətli

hidrokarbonatlı  Turşsu  mıneral  bulağı 

daha  çox

məşhurdun  Bununla  yanaşı  ərazidə  11  növ  müxtəlif 

tərkibli su çeşmələri yerləşir. Bütün bu cəlbedici gözəlliklər 

və  təbii  sərvətlər  xain  qonşularımizm 

diqqətindən

yayınmamjşdır.

26

Bəhs  edilən  dövrdə  Dağlıq  Qarabağda  əhalinin  sayı 



151  min  nəfər  olmuşdur.  Əhalinin  sıxhğı  hər  kvadrat 

kilometrə  34,4  nəfər  düşür.  Əhalinin  47  faizi  şəhərdə,  53 

faizi  kənddə  yaşayırdı23.  Vilayətdə  40-dan  artıq  millətin 

nümayəndəsi,  o  cümlədən  azərbaycanlı,  erməni,  rus, 

ukraynalı,  belarus,  gürcü,  yahudi,  latış,  yunan,  ləzgi  və 

başqaları  yaşayırdılar.  Lakin  «etnik təmizləmə»  siyasətini 

yeridən  erməni  cəlladları  vilayətdə  azərbaycanhları 

güllələmiş,  girov  götürmüş  və  məcburi  şəkildə  qaçqına, 

köçkünə,  didərginə  çevirərək  "Türksüz  Dağlıq  Qarabağ" 

yaratmışdılar.  Bu  isə  "Türksüz  və  Böyük  Ermənistan" 

dövləti  yaratmaq  siyasətinin  məntiqi  davamı  demək  idi. 

Ərazidə  225  yaşayış  məskəni  var  idi  ki,  bunlarm  50  faizə 

qədəri kiçik kəndlər hesab olunurdu.

Dağlıq  Qarabağm  münbit  torpaqlara,  əlverişli 

iqlimə, 

bol  su  ehtiyatlarma  malik  olması  kənd 

təsərrüfatınm inkişafına və yüksək məhsul əldə edilməsinə 

geniş imkanlar yäratmışdır ki, bu barədə biz aşağıda geniş 

bəhs edəcəyik.  Ərazidə istehsal edilən məhsullarm  57 faizi 

bitkiçiliyin,  43  faizi  isə  heyvandarlığın  payına  düşür25. 

Vilayətdə 

aqrar 


sahənin 

inkişafı 

sənayenin 

də 


genişlənməsinə  şərait  yaratmışdır;  Dağlıq  Qarabağda 

əhalinin  sosial,  mədəni-məişət  sahəsindəki  göstəricilər 

ümum-respublika 

səviyyəsindən 

çox 

yüksəkdə 



dayanmışdır.  Dağlıq  Qarabağ  Azərbaycanm  ən  gözəl  və 

bərəkətli guşələrindən biridir.

27


IX FƏSİL

DAĞLIQ QARABAĞIN QISA TARİXİ İCMALI 

(1918-1940)

1918-ei  ilin  mayında  Cənubi  Qafqaz  Seymi 

dağıldıqdan  sonra  yeni  yaranmış  müstəqil  dövlətlərin 

sərhədlərini  müəyyən  etmək  zərurəti  meydana  çıxdı1. 

Erməni  nümayəndələri  İrəvan  şəhərinin  Ermənistanm 

paytaxtı  edilməsi  üçün  Azərbaycan  hökümətinə  müraciət 

etdilər.  1918-d  il  mayın  29-da  Azərbaycan  Milli  Şurası 

iclas  keçirdi  və  İrəvan  şəhəri  ermənilərə  güzəşt  edildi2. 

Azərbaycan höküməti İrəvan şəhərini ermənilərə bu şərtlə 

güzəştə  gedir  ki,  ermənilər  Qarabağın  dağlıq  hissəsinə 

olan  iddialarından  əl  çəksinlər.  Azərbaycan  xalqı  tarixi 

torpaqlarım  hissə-hissə  bax  bu  cür  itirmişdir.  Tarix 

göstərdi  ki,  Azərbaycanın  qədim  şəhəri  olan  İrəvanm 

ermənilərə  güzəşt  edilməsi  yeni 

yaranmış 

dövlət 


rəhbərliyinin  kobud  səhvi  və  ümummilli  mənafeyimizə 

vurulan  ağır  zərbə  idi.  Ennənilər  bağlanmış  müqaviləyə 

dönük,  naxaləf; çıxaraq,  yaıanmış  əlverişli  beynəlxalq' 

vəziyyətdən  istifadə  edib  «Böyük  Ermənistan»  ideyasım 

reallaşdırmaq 

məqsədilə  Azərbaycana 

qarşı 

hərbi 


müdaxiləyə  başladılar.  Dro,  Njde  və  Andronikin  quldur 

dəstələri  Azərbaycanm  Naxçıvan,  Zəngəzur  və  Qarabağ 

maha,llarmda  yaşayan  dinc  müsəlmanları  soyqırıma 

məruz  qoydular.  1918-ci  ilin  payızmda  erməni  cəlladları  : 

Zəngəzurda  52  kənd  məhv  etmiş,  32  kənddə  495  ev 

yandırmış, 492 ev dağıtmış, 2254 azərbaycanlı öldürülmüş, 

304 nəfər azərbaycanlı isə diri-diri yandırmışlar3.  Bu vaxt 

daşnaklar 

tərəfmdən 

Cavanşir, 

Cəbrail 

və 


Şuşa 

qəzalarında  21,  İrəvan  quberniyasmda  60-dan  çox 

Azərbaycan  kəndini  məhv  etmiş,  100  mindən  çox 

azərbaycanlı öz doğma  yurdlarmdan qovulmuşlar4.  1918-

28

ci  ilin  ortalarmda  Qarabağın  dağlıq  hissəsində  çox  çətin 



bir vəziyyət yarandı.  Belə ki,  Ermənistanm hiyləgər siyasi 

təbliğatı  və  güclü  hərbi  yardımı  nəticəsində  Qarabağm 

dağlıq  hissəsində kök  salmış  ermənilər  1918-ci ilin  iyul və 

sentyabr  aylarmda  keçirdikləri  qurultaylarda  bu  mahalın 

müstəqilliyini  elan  etdilər.  Bu  vaxt  xarici  dövlətlərdən, 

xüsusilə  Rusiyadan  hərtərəfli  dəstək  alan  Andronik 

Gorusu  ələ  keçirib  «erməni  qubernatorluğu»  yaratdığmı 

elan  etdi.  Andronikin  fıkri  paytaxtı  Şuşa  şəhəri  olmaqla 

«Kiçik Ermənistan» dövləti yaratmaq idi5.

Birinci 


dünya 

müharibəsində 

Türkiyənin 

məğlubiyyəti  1918-ci  ilin  axırlarında  ermənilərin  yenidən 

fəallaşmasına  şərait  yaratdı.  Artıq  dövlət  siyasəti 

səviyyəsinə 

qaldırılan 

«dənizdən-dənizə 

BÖyük 

Ermənistan»  iddiaları  yerli  turk  əhalisinə  görünməmiş 



müsibətlər  gətirdi.  1918-ci  ilin  noyabr-dekabr  aylarında 

Yuxarı  Qarabağda  ermənilərin  azərbaycanlılara  qarşı 

həyat  keçirdikləri  qırğınlar  xeyli  genişləndi.  1918-ci  il 

dekabrın  2-də  Gülyataq  erməniləri  (Ağdərədə)  böyük  bir 

silahlı dəstə ilə Sırxavənd kəndi üzərinə hücum etdi.  Bütün 

gücü ilə müdafiə olunan azərbaycanlılar  1  erməni öldürüb, 

6 ermənini yaralasalar da, ermənilərin apardıqları yüzlərlə 

mal-qaram  qaytara  bilmədilər6.  S.Şaumyanm  «Xalq 

qəhrəmanı» 

adlandırdığı 

Andronik 

Biçeraxov 

və 

Denikinlə də əlaqələri var idi. O bir sıra dövlətlərdən hərbi 



siyasi  və  maliyyə  yardımı  alırdı.  Andronik  Qarabağı  ələ 

keçirdikdən  sonra  öz  quldur  dəstəsi  ilə  Bakıya  gəlmək 

niyyətini  alman  generalı  Fon-Kressə  bəyan  etmi

şdi7. 

Qarabağın  dağlıq  hissəsində  vəziyyət  gündən-günə 

gərginləşirdi.  Adam  öldürmək,  ev  yandırmaq,  qulduriuq 

və qarət etmək adi hala çevrilmişdi.

Rəsmi 

İrəvanm 


hərtərəfli 

dəstəklədiyi 

bölgə 

ermənilərinin  separatçılıq  hərəkətləri,  yerli  müsəlman



29

əhalisinə qarşı  törətdikləri zorakılıqlar, Andronikin silahlı 

quldur  dəstəsinin  mahallara  güclü  hücumu  ilə  burada 

vəziyyətin  daha  da  ağırlaşması,  həmin  qəzaların  Gəncə 

quberniyası  tərkibində  olması  və  bununla  bağlı  ortaya 

çıxan  çətinliklər  Azərbayean  hökümətini  qəti  tədbirlər 

görməsini  zəruriləşdirdi.  Azərbaycan  Nazirlər  Şurası  15 

yanvar  1919-cu il tarixdə keçirdiyi iclasda Zəngəzur, Şuşa, 

Cavanşir  və  Cəbrayıl  qəzalarmı  birləşdirib  müvəqqəti 

general 

qubernatorluq 

yaratmağı 

qərara 


aldı8. 

Qubernatorluğun 

mərkəzi 

Şuşa 


şəhəri, 

general- 

qubernator isə Xosrov bəy Sultanov təyin edildi. General- 

quğernatorluğu  fövqəladə  səlahiyyətlər  verilməsi  nəzərdə 

tutulmuşdu.  Lakin  bıı  hadisə  Zəngəzur  və  Qarabağda 

ermənilərin 

müsəlman 

əhalisinə 

qarşı 

qırğmlarmı 



genişləndirməsinə təkan verdi.  Andronikin  quldur dəstəsi 

Qarabağın  içərilərıinə  doğru  irəliləyərək  qarşısma  çıxan 

bütün  kəndləri  talan  etdi.  Şuşanın  35  kilometrliyinə  gələn 

Andronikin  qarşısmı  ingilis  qoşunlarmm  Şuşaya  daxil 

olması aldı9.

1919-cu  ilin  aprelində  Qarabağ  ermənilərinin  V 

qurultayı  keçirildi.  Həmin  qurultayda  ermənilər  Qarabağ 

general  qubernatorluğunun  yaradılmasına  etirazlarmı 

bildirdilər10. 

Ermənistan 

hökümətidə 

Qarabağ 


ermənilərini  dəstələyib  xarici  dövlətlər  və  beynəlxalq 

təşkilatlar  qarşısmda  məsələ  qaldırdılar  ki,  Qarabağ 

general-qubernatorluğu  ləğv  olmalı,  əvəzində  heç  olmasa 

müvəqqəti ingilis general qubernatorluğu yaradılmalıdır11. 

Belə 

olduqda 


Azərbaycan 

höküməti 

Ermənistan 

hökümətinə  onun  daxili  işinə  qarışdığma  görə  etiraz 

notaşı  verdi.  Həmçinin  bölgədəki  ingilislər  Müvəqqəti 

Qarabağ 


general 

qubernatorluğunu 

tanıdıqlarmı 

bildirdilər.  İngilislər  tələb  etdilər  ki,  Andronikin  quldur 

dəstəsi  bölgədən  çıxarılmalıdır12.  Lakin  ingilislərin

30

bölgədə  ikili  siyasət  yeritməsi  faktları  vardır.  Onlar 



Erməni 

Milli 


Şurasmmda 

fəaliyyətinə 

və 

möhkəmlənməsinə  şərait  yaratmış,  X.Sultanovu  isə 



ermənilərin pozuculuq fəaliyyətinə maneə olan qüvvə kimi 

hakimiyyətdən  uzaqlaşdırmağa  cəhd  göstərmişdir.  1919- 

cu  ilin  iyun  aymda  Şuşa-Yevlax  yolunun  təhlükəsizliyi 

üçün  X.sultanov  Şuşa  ətrafma  və  yol  boyunca  postlar 

qurulması  haqda əmr vermiş,  bu isə ermənilərin  qəzəbinə 

səbəb  olmuş  və  onlarm  silahlı  basqını  ilə  4  azərbaycanlı 

əsgər  öldürülmüşdür13.  Şuşa-Yevlax  yclu  ilə  gedib-gələn 

köçlərə  hücum  nəticəsində  isə  çoxlu  qarətlər  və  ölüm 

halları qeydə almmışdır.

Azərbaycan hökümətinin Dağlıq Qarabağda yeritdiyi 

sülhsevər  siyasət  vəziyyətin  tədricən  dinc  məcaraya 

minməsinə  şərait  yaratdı.  Dağlıq  Qarabağda  yerli 

ermənilərlə  müsbət  münasibətlər  formalaşdı.  1919-cu  il 

avqustun  19-da  Dağlıq  Qarabağ  ermənilərinin  VII 

qurultayı keçirilmiş və həmin qurultayda yerli ermənilərlə 

Azərbaycan  höküməti  arasmda  razılaşma  şərtləri  qəbul 

edilmişdir.  26  maddədən  ibarət  razılaşmanm  şərtlərində 

göstərilirdi  ki,  məsələnin  sülh  konfransında  qəti  həllinə 

qədər  Qarabağm  dağlıq  hissəsinin  -   Şuşa,  Cavanşir  və 

Cəbrayıl  qəzalarmm  erməni  əhalisi  həmin  ərazilərin 

Azərbaycan  Cumhüriyyəti  hüdudları  daxilində  olduğunu 

qəbul  edir.  Qarabağ  general  qubernatorluğu  nəzdində  3 

erməni  və  3  azərbaycanlıdan  ibarət  Şura  yaradılması 

nəzərdə  tutulmuşdu14.  Beləliklə,  Azərbaycamn  ərazi 

bütövlüyünün  rəsmən  tanmmasmm  təmin  edilməsi  etiraf 

olunurdu.  Bu  isə  Azərbaycan  dövlətinin  sülhsevərliyinə 

bariz nümunədir.

Zəngəzurda  isə  erməni  təcavüzkarlığı  davam  edirdi.

1919-cu  ilin  oktyabrında  Zəngəzurun  110  böyük  türk 

müsəlman  kəndi  erməni  cəlladları  tərəfmdən  məhv



edilmişdi.  60  min  dinc  əhali  Qarabağa  pənah  gətirməyə 

məcbur olmuşdu15.

1919-cu  ilin  dekabrm  14-21-də  Bakıda  keçirilən 

Azərbaycan  Ermənistan  konfransı  məsələnin  qəti  həlli 

üçün  heç  bir  nəticə  vermədikdə  1920-ci  ilin  əvvəllərindən 

etibarən  Ermənistanm  Azərbaycana  qarşı  yeni,  daha 

faciəli bir təcavüzü başlandı16.

1920-ci  il  martın  22-də  gecə  saat  3-də  erməni 

silahlıları  Şuşa,  Xankəndi,  Əskəran,  Xocalı  və  Tərtərdə 

yerləşən  qoşun  birləşmələri  üzəriııə  silahlı  basqınlar 

etdilər17.  Çoxlu  ölən  və  yaralananlar  oldu.  Bu  vaxt 

Qarabağ  üzərinə  hücum  üçün  İrəvandan  7  min  erməni 

silahlısı  gətirilmişdi18.  Azərbaycan  höküməti  də  müdaflə 

tədbirləri  görməyə  məcbur  olub  bölgədə  əlavə  qüvvələr 

yerləşdirdi.

1920-ci  i l .  aprelin  9-12-də  Şuşa  yaxınlığmda 

Keşişkənd ətrafında gedən döyüşdə19, həmçinin həmin ilin 

aprelin  24-də  Kətik  kəndi  yaxmhğmda  erməni  silahlı 

birləşmələri  məğlub  edildi20.  1920-ci  il  aprelin  sonunadək 

Azərbaycan  Ordusu  Dağlıq  Qarabağda  vəziyyəti  bərpa 

edərək ölkəmizin ərazi bütövlüyünü qorudu.

Qarabağdakı 

erməni 

təcavüzkarlığı 



Sovet 

Rusiyasmın  Ermənistan  höküməti  ilə  birgə  hazırladığı 

məkirli  plan  əsasmda  həyata  keçirilmişdi.  İkitərəfli 

razılığa  əsasən  Azərbaycan  hərbi  qüvvələrinin  böyük  bir 

hissəsinin  Qarabağa  cəlb  etmək  və  rus  qoşunlarımn 

Bakıya hücumunu yüngülləşdirmək məqsədilə  1920-ci ilin 

Novruz  bayramı  günü  ermənilərin  Qarabağda  üsyan 

qaldırması  qərara  almmışdı21.  Nəticədə  ermənilər  öz 

üzərlərinə  düşən  vəzifələrini  layiqincə  yerinə  yetirərək  28 

may  1920-ci ildə XI Qızıl Ordunun Bakıya daxil olmasına 

tam  şərait  yaratmış  və  Azərbaycan 

Demokratik

32

Cumhuriyyəti  hakimiyyəti  erməni  və  ruslardan  ibarət 



kommunistlərə verməli olmuşdu.

Rusiya  1920-ci  ilin  əvvəllərində  öz  daxilində 

müvəqqəti  sakitlik  yaratdıqdan  sönra  keçmiş  imperiya 

sərhədlərini  bərpa  etmək  üçün  diqqətini  Azərbaycana 

yönəltdi.  Çünki Azərbaycan Rusiya. üçi'ın mühüm xammal 

bazası  olmaqla  yanaşı,  həm  də  Yaxm  və  Orta  Şərqdə 

siyasi  təsirinin  gücləndirilməsi  iiçün  mühüm  strateji 

əhəmiyyətə malik ərazi idi.  Ona görə də XI Ordu hissələri 

1920-ci  il  aprelin  27-də  Dağıstan  sərhədini  keçərək 

Azərbaycana daxil oldular22.

1920-ci  il  mayın  3-də  XI  Qızıl  Ordunun  32-ci  silahlı 

dəstələri  Yevlaxdan  birbaşa  Qarabağ  üzərinə  yürüş  etdi. 

Rus  qoşunları  Qarabağda  yuva  salmış  erməııi  quldur 

dəstələrinin  başçılarından  olan  Q.Mkrtıçovun,  Q.Ter 

Sarkisovun, 

Ş.Şahnazarovun  bilavasitə 

köməyi  ilə 

Qarabağ  general-qubernatoru  Xosrov  bəy  Sultanovu 

hakimiyyətdən 

uzaqlaşdırıldı. 

Şuşa, 

Xankəndi 



və 

Qarabağm  digər  şəhər  və  kərıdləri  rus  qoşunlarmm, 

erməni quldur dəstələrinin nəzarəti altma alındı23.

1920-ci  il  maym  12-də  XI  Ordunun  süvari  dəstələri 

Şuşada 

qərarlaşdı. 



Həmin 

gün 


Şuşaya 

gələn 


Q.K.Orconikidze  «Qarabağm 

müsəlman  və  erməni 

xalqma»  müraciət  etdi.  Müraciətdə  hakimiyyətin  Hərbi 

Inqilab  komitəsinin  əlinə  keçdiyi  elan  edildi.  Lakin  Qızıl 

Ordu  hissələrinin  özbaşınalığı,  kütləvi  həbslər,  qarət  və 

qırğmlar  Dağlıq  Qarabağda  xalq  müqavimət  hərəkatmm 

genişlənməsinə səbəb oldu.  Müqavimət hərəkatma general 

Nuru  Paşa,  polkovnik  Zeynalov,  Sultan  bəy  Sultanov 

başçılıq edirdilər26. İyunun əvvəllərində Şuşa XI Ordunun 

silahlı  dəstələrindən  təmizləndi.  Ancaq  Dağlıq  Qarabağa 

rus  və  erməni  quldurlarma  kömək  məqsədi  ilə  28-ci 

diviziya  gətirildi ki,  birləşmiş  Ordu  hissələri iyunun  15-də

33


Şuşada  Sovet 

hakimiyyətini 

bərpa 

etdilər27.



Hakimiyyət 

B.Vəlibəyov, 

S.A.Ambarsumyan,

Q.İbrahimov,  K.Şahnəzərov, Q.Sarkisov,  Q.Mkrtıçovdan 

ibarət  İnqilab  Komitəsinin  əlinə  keçdi28.  Moskvanın 

bilavasitə  göstərişi  ilə  Dağlıq  Qarabağda  vəziyyəti 

«nizama» salmaq məqsədilə  1920-ci il iyulun 5-də AK(b)P 

MK 


tərəfindən 

M.Çalyan, 

M.Manuçaryan,

L.Arustamyan,  A.Mirzoyan 

və 

başqaları 



Şuşaya

göndərildi29.

Çar Rusiyası dövründə olduğu kimi Sovet imperiyası 

dövründə  də  Dağlıq  Qarabağda  ermənilərin  çoxluğunu 

yaratmaq  və  İmperiyanm  dayaqlarmı  möhkəmləndirmək 

məqsədilə 

1920-1921-ci 

illərdə 


Ermənistandan

Azərbaycana  850  erməni  ailəsi  köçürüldü  ki,  bunlardan 

765  ailə  Dağlıq  Qarabağda  yerləşdirilərək,  tezliklə  evlə, 

işlə təmin edildilər30. Dağlıq Qarabağa köçürülmüş əhaliyə 

26226 desyatin torpaq sahəsi ayrıldı31.  Bütün  bu  tədbirlər 

Dağlıq  Qarabağda  ictimai,  siyasi  vəziyyəti  sabitləşdirə 

bilmədi.  Ərzaq  ehtiyatı  toplamaq,  ordunu  və  şəhər 

əhalisini  ərzaqla  təmin  etmək  üçün  Dağlıq  Qarabağda

1920-ci il sentyabrın 24-də ərzaq sapalağı tətbiq olundu32. 

Artıq  məhsul  kəndlinin  əlindən  zor  ilə  almdı.  Məhsulu 

gizlədənlər məsuliyyətə  cəlb  olunurdular.  Belə  bir  dövrdə 

Sovet  dövlətinin  həyata  keçirdiyi  tədbirlərə  mane  olan, 

onun  pozulmasma  çalışan  qüvvələrə  qarşı  qəti  mübarizə 

aparmaq məqsədilə Fövqəladə Komissiya (FK)  yaradıldı. 

FK  terrorçu  bir  orqan  kimi  təqib  və  kütləvi  həbslərə 

başladı.  Dağlıq  Qarabağda  ilk  fövqəladə  komissar 

vəzifəsinə  A.Karagözov  təyin  olundu.  1920-ci  ilin  sonu,

1921-ci  ilin əvvəllərində FK Şuşadan  76  nəfər,  Xocavənd 

və  Ağdərədənll2  nəfər,  Hadrutdan  47  nəfər  məsuliyyətə 

cəlb 


etdi33. 

Həbs 


olunanlarm 

böyük 


əksəriyyəti 

azərbaycanlılar idi.  Həmçinin ərazidə yerləşən  Qızıl  Ordu

34

hissələri  əhali  arasında  iş  apararkən  azərbaycanlılann 



adət-ənənələrinə,  dininə,  dilinə  hörmət  etmir,  onlarla 

vəhşicəsinə  rəftar  edirdilər.  Ona  görə  də  əhalinin  bir 

hissəsi  İran  və Türkiyəyə qaçmağa məcbur  oldular.  1921- 

ci  ilin  əvvəllərində  Hadrut  və  Xocavənddə  xalq  hərəkatı 

geniş vüsət aldı34.  94 nəfər itki verən 250. 251, 252-ci Qızıl 

Ordu  hissələri  1921-ci  ilin  fevralmda  silah  gücü  ilə 

vəziyyəti «nizama» saldılar35.

1921-ci  il  mayın  17-də  Dağlıq  Qarabağda  ərzaq 

sapalağı  ərzaq  vergisi  ilə  əvəz  edildi.  Ərzaq  vergisinin 

tətbiqi  Dağlıq  Qarabağda  birtərəfli  qaydada  aparılmışdı. 

Belə  ki,  aparılan  araşdırmalar  nəticəsində  məlum  olur  ki, 

tədarük  məntəqələrində  çalışanlarm  böyük  əksəriyyəti 

ermənilər 

olduğundan 

onlar 

verginin 



çoxunu 

azərbaycanlılar  yaşayan 

kəndlərin 

üzərinə 


qoyur, 

ermənilərdən  isə  vergilər  almmır  və  ya  az  tələb  edilirdi36. 

Beləliklə, azərbaycanlılarm qarət olunması yolu ilə 1922-ci 

ildə  Dağlıq  Qarabağda  ərzaq  vergisi  200  faiz  yerinə 

yetirilmişdir37.  Azad  ticarət,  möhtəkirlərin  əhalini  daha 

çox  soyub  talamasma  səbəb  oldu.  Beləliklə,  bu  diyarda 

aqrar  məsələnin  həlli  tam  həyata  keçirilmədi.  1920-ci  il 

aprel  çevrilişindən  sonrakı  illərdə  həyata  keçirilən 

tədbirlərə  aid  tarixi  sənədlər,  faktları  və  materialları 

nəzərdən  keçirərkən  məlum  olur  ki,  Dağhq  Qarabağda 

həyata  keçirilən  tədbirlərin  ən  başlıca  yekunları  Sovet 

imperiyasınm  müstəmləkəçilik  rejiminin  iqtisadi,  siyasi, 

ideoloji  təməlinin  yaradılması  olmuşdur.  Bu  təməl  xalq 

təsərrüfatınm  ən  mühüm  sahələrinin  milliləşdirilməsinə, 

onu  Sovet  imperiyasmın  strategiyasma  uyğun  bir  şəkildə 

vahid 


bir 

mərkəzdə 

birləşdirilməsinə, 

siyasi 


hakimiyyətdən  uzaqlaşdırılmasına,  iqtisadi  cəhətdən 

sarsıdılmış  sinfin  məhv  edilməsi,  onlarm  böyük  bir 

hissəsinin  öz  doğma  yurdlarmdan  didərgin  salınmäsına,

35


sovet  dövlətinin  dayaqlarmm  möhkəmlənməsinə  səbəb 

oldu.  Dağlıq  Qarabağın  sovet  qoşunları  tərəfındən 

işğalmdan  sonra  yeni  hakimiyyət  orqanları  yaratmaq 

vəzifəsi  qarşıda  dururdu.  Dağlıq  Qarabağda  yaradılmış 

ilk dövlət orqanlarından biri İnqilab Komitəsi oldu.  1920- 

ci  il  maym  26-da 

Şuşamn 

Tağverd  kəndində  Dağlıq 



Qarabağ  kəndlilərinin  qurultayı  keçirildi.  Qurultayda 

Dağlıq  Qarabağ  İnqilab  Komitəsinin  yaradılması  elan 

edildi.  Komitənin  sədri  vəzifəsinə  qatı  millətçi  olan  Sako 

Ambartsumyan seçildi38.

1920-ci 

il 


aprelin 

27-dən 


avqustun 

25-dək 


Azərbaycanda  16  qəza,  46  nahiyyə,  12  rayon,  435  kənd 

inqilab komitəsi təşkil edilmişdir39.

Dağlıq  Qarabağda  yenicə  yaradılmış  Komitənin 

işinə  kömək  məqsədilə  1920-ci  ilin  sonlarmda  AK(b)P 

MK-nm  tapşırığı  ilə  Şuşaya  268  nəfər  nümayəndə 

göndərildi40. 

Göndərilən  nümayəndələrin  əksəriyyəti 

milliyyətcə rus və ermənilər idi. Dağlıq Qarabağda inqilab 

komitələrinin 

əksəriyyəti 

milliyyətcə 

erməni 


olduqlarmdan 

millətçi 

qüvvələrlə 

əlaqəyə 


girərək 

azərbaycanlılara  qarşı  pözuculuq  işləri  aparmışlar41. 

Göndərilən  nümayəndələr  ərazidə  «təmizləmə»  işləri 

apardılar.

Azərbaycan  K(b)P  MK  təşkilat  və  siyasi  bürosu 

1920-ci  il  sentyabrm  27-də  «Yoxsul  və  ortabab  kəndlilər 

üçün inqilab komitələri  nəzdində məşvərətçi orqan  olacaq 

yoxsul  komitələri  təşkil  etmək,  itıqilab  komitələrinin 

tərkibini dəyişmək» haqqında qərar qəbul 

edild

i42.


1920-ci  ilin  dekabrmda  Şuşadan  Bakıya  verilən 

məlumatda 

«ərazidə 

yoxsul 


komitələrinin 

təşkil 


olunmasınm 

başa 


çatması» 

göstərilirdi43. 

Yoxsul 

Komitələri 



Dağlıq 

Qarabağda 

yerli 

hakimiyyət 



orqanlarınm  möhkəmlənməsi,  varlılara  qarşı  mübarizənin

36

təşkil 



olunması, 

milliləşdirmə, 

Orduda 

səfərbərlik 



işlərində fəal iştirak edirdilər.

1921-ci  ilin  əvvəllərində  bölgədə  yaranan  nisbi 

sakitlik  yoxsul  komitələrindən  Sovetlərə  keçməyə  imkan 

verdi.  Bu  «zəhmətkeş  kütlələri  sovet  quruculuğuna  cəlb 

etmək  və  Sovet  hakimiyyətinin  möhkəmlənməsi  üçün 

lazım  idi». 

Dağlıq  Qarabağda  Sovetlərin  yaradılması 

məqsədilə  AK(b)P  MK  göstərişi  ilə  105  nəfər  təbliğatçı, 

təşviqatçı dəstə,  5  nəfər isə seçki kompaniyasma nəzarətçi 

göndərildi.  1921-ci  ilin  aprelində  Dağlıq  Qarabağda 

sovetlərə seçkilər keçirildi.  Bu seçkilərdə də əhalinin milli, 

etnik  tərkibində  ayrıseçkiliyə  yol  verilmişdir.  Məsələn, 

Şuşada əhalinin cuzi bir hissəsini ermənilər təşkil etməsinə 

baxmayaraq, seçilənlərin 30 faizi milliyətcə ermənilər idi46. 

Ümumiyyətlə,  Dağlıq  Qarabağ  Sovetlərinə 

seçilən 


deputatlarm  68,5  faizini  ermənilər  təşkil  edirdi.  Seçilən 

412 nəfər deputatm 256 nəfəri kommunistlər idi.  Beləliklə, 

aparılan  elmi  araşdırmalardan,  əldə  olunmuş  tarixi 

faktlardan  tam  aydm  olur  ki,  aprel  çevrilişindən  sonra 

Dağlıq  Qarabağda  həyata  keçirilən  tədbirlərin  ən  başlıca 

yekunları  Sovet  imperiyasmm  müstəmləkəçilik  rejiminin 

iqtisadi, siyasi və idealoji təməlinin yaradılması olmuşdur. 

Həmin  təməl  isə  sovet dövbtinin  Dağlıq 

Qarabağda

dayaqlarınm möhkəmlənməsinə səbəb oldu.

Azərbaycanda  sovet  rejimi  qurulduqdan  sonra 

ermənilərin  ərazi  iddiaları yenidən  baş  qaldırdı.  Dağlıq

Qarabağın  hər  yerində  erməni  quldur 

dəstələrinin

fəaJiyyəti  genişləndi.  Onlar  yerli  azərbycanlıları  qırıb 

talayır,  ev-eşiklərini  yandırır,  mal-qaralarım,  qoyun 

süriilərini  qarət  edirdilər.  Təkcə  1920-ci  ilin  avqustunda 

daşnaqlar  70  nəfər  azərbaycanlım  qətlə 

yetirmişlər47. 

Erməni 


quldurlarmm  məqsədi  Dağlıq 

Qarabağda

yaşayan  azərbaycanlıları  tamamilə  məhv  etmək  və  bu

37


ərazini Ermənistanla birləşdirmək idi.  Bu məsələyə  1921-ci 

il  iyunun  4-də  RK(b)P  Qafqaz  bürosunun  plenumunda, 

1921  -ci  il  sentyabrın  26-da  AK(b)P  MK-mn  siyasi  və 

təşkilat  bürosunun  iclasında,  1922-ci  il  dekabnn  24-də 

RK(b)P  Qafqaz  bürosunun  Zaqafqaziya  Komitəsinin 

xüsusi  iclasmda, 

1923-cü  il  iyununda 

RK(b)P 


Zaqafqaziya  Diyar  Komitəsinin  plenumunda  baxılmış48 

və  son  nəticədə  1923-cü  il  7  iyulda  Dağlıq  Qarabağ 

Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradılmışdır49.

1924-cü  ilin  noyabrmda  Azərbaycan  MİK-nin 

Rəyasət  Heyəti  «DQMV  haqqında  əsasnamə  təsdiq  etdi. 

«Əsasnamə»də  DQMV-nin  Azərbaycanın  tərkib  hissəsi 

olması  göstərilirdi.  Eyni  zamanda  imperiyanm  təhriki  ilə 

Şuşa,  Xankəndi  və  115  kənd,  Cavanşir  qəzasmdan  52 

kənd,  Qaryagindən  30  kənd,  Qubadlıdan  isə  Qaladərəsi 

DQMV-nə  verildi50.  Belə  bir  «səxa.vətlilik»  isə  xalqımıza 

qarşı  cinayət  olmaqla  Vətənimizin  gələcəyinə  ciddi  ziyan 

yurdu.


Beləliklə,  Mərkəz  -  Azərbaycanm  daxilində  öz 

hakimlik  mövqeyini  daim  saxlamaq  məqsədilə  süni 

surətdə  «Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayəti»nin  təşkilinə 

nail  oldu.  DQMV-nin  yaradılması  ilə  o  illərin  Qarabağ 

problemi  bir  nov  yekunlaşdı.  Rusiyanm  havadarlığı  ilə 

Azərbaycan ərazilərinin hissə-hissə itirilməsi üçün yenidən 

bir  zəmin  yaradıldı.  Dağlıq  Qarabağm  Azərbaycanm 

tərkibində  qalması  Azərbaycanm  öz  torpaqlarınm 

qorunması  uğrunda  müvəffəqiyyəti  kimi  qiymətləndirilsə 

də,  vilayət  statusunun  yaranması  gələcəkdə  erməııilərin 

Azərbaycana  qarşı  məkrli  ərazi  iddiası  siyasətinin 

məıjbəyi  olmuşdur.  DQMV-nin  yaradılması  uzuıı  illər 

boyu  erməni  millətçilərinin  planlı  və  vahid  xətt  əsasında 

apardığı 

siyasətin 

həyata 


keçirilməsi 

nəticəsində, 

Azərbaycana  qarşı  «parçala  və  hökm  sür!»  imperiya

38

siyasətinin davamı idi.  XX əsrin əvvəllərində  başlanan bu 



siyasət  yüksələn  xətt üzrə  davam  edərək,  əsrin  sonlarında 

ərazilərimizin 20 faizinin işğalı ilə nəticələndi.

Sovet imperiyası hakimiyyəti tam ələ aldıqdan sonra 

ilk  növbədə  sənaye  müəssisələrini  bərpa  etməyi  və  yeni 

sənaye  sahələri  yaratmağı  qarşısma  məqsəd  qoymuşdur. 

Çünki 


bunsuz 

ölkənin 


iqtisadi 

geriliyini 

aradan 

qaldırmaq,  sovet  rejimini  qoruyub  saxlamaq,  onun 



müdafıə 

qabiliyyətini 

və 

müstəmləkəçilik 



rcjimini 

möhkəmləndirmək  olmazdı51.  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar 

Vilayətində  bütün  yuxarıda  göstərilənlərlə  yanaşı  həm  də 

yerli  milli,  dini  ənənələri  sarsıtınaq,  xristian  ənənələrinə 

söykənən  rus  və  erməniləşmə  siyasətini  həyata  keçirmək 

üçün  lazım  idi.  İnqilab  komitəsinin  sənayenin  bərpa  və 

inkişafı  üçün  ilkin  tədbiri  1920-ci  ilin  may-noyabr 

aylannda  bütün  sənaye  sahələrinio  milliləşdirilməsi 

haqqmda  qəbul  etdiyi  dekretləri  olmuşdur.  1921-ci  ilin 

birinci 


yarısmda 

bölgənin 

sənaye 

müəssisələrində 



milliləşdirmə  əsasən  başa  çatdırıldı.  Dağlıq  Qarabağ 

Muxtar Vilayətində sənayenin bərpa və inkişafı mürəkkəb 

beynəlxalq və daxili şəraitdə davam edirdi.  Belə ki, Dağlıq 

Qarabağda xammal, işçi qüvvəsi, vəsait, ixtisaslı kadrlann 

çatışmamazlığı  ilə  yanaşı  daşnak  quldur  dəstələrinin 

basqmları, qarətlər, şəhər və kəndlərdə törədilən yanğmlar 

bərpa işlərini çətinləşdirirdi. Təkcə  1921-ci ildə, daşnaklar 

Dağlıq Qarabağm  14 kəndində yanğmlar törətmiş, sənaye 

müəssisələrini  darmadağm  etmişdilər52.  Belə  bir  çətin 

vəziyyətdə  Bakıdan  Dağlıq  Qarabağa  1922-ci  ilin 

yanvarmda 528 pud, iyunda 600 pud ərzaq53, ilin sonunda 

isə  480  min  manat  dəyərində  ərzaq,  paltar  və  müxtəlif 

əşyalar göndərilmişdi54.

Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətində  sənayenin 

bərpa  və  inkişafı  üçün 

1921-cı  ildə  Respublika

39


hökumətinin  ayırdığı  100  min  manat  (qızıl  pulla)  sərf 

edildi55.  1923-cü  ildə  isə  Bakıdan  Dağlıq  Qarabağa  200 

nəfər mütəxəssis göndərildi. Nəticədə Vilayətdə toxuculuq 

müəssisələri, ipək karxanaları, dəmirçi  sexləri,  şərab, spirt 

zavodlarınm  fəaliyyətində  xeyli  canlanma  yarandı.  1921-

1923-cü  illərdə  Bakıdan  göndərilmiş  avadanlıqlarla 

Xankəndi, Xocavənd, Hadrut sement zavodu mərmər sexi 

işə salındı.  1923-1929-cu illərdə isə 3 tütünçülük kombinatı 

yaradıldı56. Dağlıq Qarabağda  1922-1926-cı illərdə  15 ipək 

sənayesi müəssisəsi bərpa edildi.  1926-27-ci  illərdə Daglıq 

Qarabağda  sənaye  tikinti  işlərinə  1.177.394  manat  vəsait 

sərf  olunmuşdur57.  1928-29-cu  illərdə  isə  həmin  vəsaitin 

həcmi  28,6  faiz  artırılmışdı.  Dövlət  büdcəsindən  Dağlıq 

Qarabağın  sənaye  sahələrnin  bərpa  və  inkişafma  ayrılan 

vəsaitin  həcmi  Azərbaycanm  digər  bölgələrinə  ayrılan 

vəsaitdən  qat-qat  çox  idi.  Məsələn,  1927-28-ci  illərdə 

Xankəndinin  abadlaşdırılması  üçün  60.936  manat  vəsait 

ayrılmışdırsa həmin  vaxt Naxçıvana  ayrılan vəsait  57.550 

manat olmuşdur58.  1927-ci ildə Vilayətdə 400 mənzillik 56 

yaşayış  binası  Daşaltı  elektrik  stansiyası  Hadrut, 

Banazur,  Tağ spirt zavodları,  Qışlaq kəndində  toxuculuq 

müəssisəsi tikilib istifadəyə verildi59. Həmin vaxt «Azneft» 

Dağlıq  Qarabağa  10  ədəd  istüik  elektrik  mühərriki,  200 

ədəd  əyirici  dəzgah  göndərdi60.  Nəticədə  Vilayətdə  əmək 

məhsuldarlığı  1928-ci  ildə  1920-ci  ilə  nisbətən  15  faiz 

yüksəldi.

1929-cu  ildə  Xankəndində  istifadəyə  verilmiş 

"Qarabağ"  xalçaçılıq  fabrikinin  məhsulları  İngiltərə, 

İtaliya,  İsveç,  Danimarka,  MƏR,  Iran  bazarlarmda, 

habelə 


beynəlxalq 

sərgilərdə, 

böyük 

maraqla 


qarşılanmışdır. 

1933-1940-cı 

illər 

ərzində 


həmin 

müəssisələrdə istehsal  33  dəfədən  çox  artmışdır61.  1933-cü

40

ildə ipək sənayesinə  5,3 milyon manat,  1938-ci ildə isə 6,4 



milyon manat vəsait ayrılmışdır62.

1920-1940-cı  illərdə  Dağlıq 

Qarabağ 

Muxtar 


Vilayətində  sənaye  müntəzəm  surətdə  inkişaf  edərək 

genişləndi.  Sənayenin  inkişaf  etmiş  sahələrindən  biri  də 

şərab-spirt 

sənayesi 

idi. 

Bəhs 


olunan 

dövrdə 


Xankəndində,  Əsgəranda,  Vərənddə,  Tağverddə,  Qırmızı 

Bazarda,  Daşaltıda,  Hadrutda,  Ağdərədə,  Xocavənddə 

şərab,  konyak  və  spirt  zavodları  tikılib  istifadəyə  verildi. 

Bu 


müəssisələr 

Qarabağ 


Şərabçılıq 

Trestində 

(«Karvintrest»)  birləşdilər.  Trestin  13  böyük  ticarət 

məntəqəsi  var  idi.  Burada  istehsal  edilən  məhsullar 

Gürcüstana, Rusiyaya, Örta Asiyaya və Qazaxıstana ixrac 

olunurdu.  1930-cu ildə Dağlıq Qarabağda şərab zavodları 

9  növ  adi,  3  növ  şirin  şərab,  6  növ  koııyak  spirti,  4  növ 

texniki  spirt,  bəhməz,  meyvə  şirələri  və  s.  istehsal 

edirdilər. 

1933-cü  ildə  Qarabağ  Şərabçılıq 

Tresti 

Sovxozlar  tresti  ilə  («Karvinsovxoztrest»)  birləşdi.  Trest 



1933-cü ildə 650 min manatlıq  məhsul istehsal etmişdirsə,

1939-cu  ildə  bu  rəqəm  26  milyon  102  min  manata 

çatdırıldı63.

1920-1940-cı 

illərdə 

Dağlıq 


Qarabağ 

Muxtar 


Vilayətində tikinti materialları kərpic, kirəmid, mişar daşı, 

üzlük  tavalar,  ağac  materialları  və  s.  sənaye  sahələri 

yaradıldı.  1930-cu  ildə  Araçazorda  dəyirman  daşı 

kombinatı  tikilmişdir  ki,  kombinatm  məhsulları  İran  və 

Türkiyədə  satılırdı.  1930-cu  ilin  dekabrmda  Dağlıq 

Qarabağ  Muxtar  Vilayət  tikinti  materialları  müəssisələri 

birləşib 

«Qarabağ 

Sənət 

Kooperasiyası 



İttifaqı» 

(«Karpromsoyuz») 

yaradıldı. 

Bu 


dövrdə 

sənaye 


sahələrinin  elektrikləşməsində  əhəmiyyətli  dəyışikliklər 

edildi. Bu məqsədlə  1927-ci ildə Qarqar çayı üzərində gücü 

225  klovat  olan  SES  tikintisinə  başlandı  və  1930-cu  ildə

41


istifadəyə  verildı64.  30-cu  illərdə  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar 

Vilayətiııdə  ümumi  sənaye  məhsullarımn  artım  tempi 

ildən-ilə  gücləndi.  Belə ki,  1928-ci ilə nisbətən  1932-ci  ildə 

sənaye  məhsulları  istehsalı  136  faiz  artmışdırsa,  1933-cü 

ildə  156,  1934-cü  ildə  245,  1935-ci  ildə  278,  1936-cı  ildə 

340,  1938-ci  ildə  isə  402  faiz  artmışdır65.  1939-cu  ildə 

Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətində  sənət  koperasiyası 

xidmət  istehsalına  görə  Respublikada  birinci  yeri 

tutmuşdu66.

Beləliklə,  Sovet  imperiyası Azərbaycanm  sərvətlərini 

daha  çox  mənimsəmək  məqsədilə  Dağlıq  Qarabağ 

sənayesinin  inkişafına  xüsusi  diqqət  yetirir  və  həmin 

inkişafı  öz mənafeyinə uyğun  birtərəfli  qaydada  aparırdı. 

1920-40-cı  illər  ərzində  DQMV-də  sənaye,  nəqliyyat  və 

əsaslı  tikinti  sahəsində  xeyli  müvəffəqiyyətlər  əldə 

edilmişdir.

Sovet  dövlətinin  sənayeləşmə  siyasətiııin  Dağlıq 

Qarabağ 


Muxtar 

Vilayətində 

həyata 

keçirilməsi 



nəticəsində  yeni  sənaye  sahələrinin  əmələ  gəlməsi  ilə 

işsizlik  problemi  qismən  aradan  götürüldü  və  istehsalın 

həcmi  xeyli  artdı.  Sovet  imperiyası  isə  iqtisadi  təməlini 

möhkəmləndirmək üçün Azərbaycam öz xammal bazasına 

çevirməklə  yeraltı  və  yerüstü  sərvətlərimizin  talan 

edilməsini daha da sürətləndirdi.

Sovet  imperiyasmm  iqtisadi  təməlini  qurmaq  üçün 

fərdi  kəndli  təsərrüfatlarmın  kollektiv  təsərrüfat  halında 

yenidən qurulması tələb olunurdu. Dövlət bu işə təsərrüfat 

sahələrinin  milliləşdirilməsi  ilə  başladı.  Azərbaycan 

İnqilab Komitəsinin  15 dekabr  1920-ci il  tarixli dekreti ilə 

Dağlıq Qarabağda  117.560 desyatin torpaq sahəsi, 42.768 

desyatindən  çox  otlaq,  149000  desyatin  meşə  sahələri 

milliləşdirilərək əhalinin ixtiyarma verildi67.  Lakin  erməni 

quldurlarmm  törətdiyi 

dağıntılar  nəticəsində 

1916-

42

1920-ci  illərdə  Dağlıq  Qarabağda  xırda  baş  heyvanların 



sayı  2,6  dəfə,  donuzların  sayı  2,  3  dəfə,  mal-qaranm  sayı

34  faiz,  at  ilxıları  50  faiz  azalmışdı68.  Həmin  dövrdə 

bölgədə əkin sahələri 47,8 faiz, qoşqu qüvvələri isə 59  faiz 

azalmışdı.  Erməni  quldurlarının  yaratdıqları  çətinliklərlə 

yanaşı  rus  qoşunlarınm  və  FK  özbaşınalıqları,  İnqilab 

Komitələri 

və 

Yoxsul  Komitələrin 



əhali  üzərinə 

qoyduqları  ağır  vergilər  kənd  təsərrüfatmda  vəziyyəti 

daha  da  ağırlaşdırdı.  Bütün  bunlar  Dağlıq  Qarabağın 

azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərində  aclıq,  yoxsulluq  və 

səfaləti 

1920-ci  ilin  iyulunda  son  Iıəddə  çatdırdı69. 

Azərbaycan 

Höküməti 

Dağlıq 

Qarabağm 



kənd 

təsərrüfatmda  vəziyyəti  nizama  salmaq  üçün  təcili 

tədbirlər gördü.  1921 -ci ilin əvvəllərində Dağlıq Qarabağa 

96.648  pud  toxumluq  taxıl,  217  milyard  manat  pul,  250 

kotan, 

12  ədəd  toxumsəpən  maşm,  500  dəryaz, 



heyvandarlığm  iiıkişafı üçün  18,6 milyard manatlıq vəsait 

ayrıldı  və  kənd  təsərrüfatı  mütəxəssisi  göndərildi70.  Sovet 

təsərrüfatlarınm  -  artel,  kommuna  və  sovxozlarm 

yaranması  üçün  tədbirlər  görüldü.  1920-1922-ci  illərdə 

Dağlıq  Qarabağda  6  sovet  təsərrüfatı,  16  artel,  7 

kommuna  yaradılmışdır  ki,  onlarm  890  desyatin  yararlı 

torpağı,  2  min  baş  mal  qarası  var idi71.  Beləliklə,  bölgədə 

əkin  sahələri xeyli  genişləndi.  1921-ci  ildə  17220 desyatin,

1922-ci ildə isə 28  min desyatin  olmuşdıır.  Bu illərdə taxıl 

istehsalı  17.057 puddan  17.476 puda çatdırılmışdır.  Bu da 

bölgədə  yaşayan  əhalinin  tələbatmı  minimum  səviyyədə 

belə  ödəmirdi.  Lakin  yeni  iqtisadi  siyasətin  tətbiqi,  əkin 

sahələrinin  icarəyə  verilməsi  Respublikanm  hər  yerində 

olduğu  kimi,  Dağlıq  Qarabağ  da  kənd  təsərrüfatında 

canlanmaya səbəb oldu.

Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətində  ilk  kollektiv 

təsərrüfat  1925-cı  ilin  sonlarmda  Ağdərənin  Karmiravan

43


(Qırmızı kənd) kəndində yaranmışdır.  1924-1926-cı üllərdə 

bölgədə  əkin  sahələri  58  faiz,  mal-qaranm  sayı  43  faiz, 

texniki  bitkilər  səpini  32  faiz  artmışdır72.  1926-cı  ild ə 

DQMV-də  hər  100  təsərrüfata  cəmi  6  kotaıı  düşürdü,  48 

faiz  təsərrüfatm  isə  qoşqu  qüvvələri  yox  idi:  1928-ci  ildə 

Dağlıq  Qarabağda  27  kolxoz  var  idi.  Bu  da  vilayətin 

ümumi  təsərrüfatmm  1,8  faizini təşkil  edirdi.  1929-cu  ildə 

Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində 4,8 faizmı təşkil edən 

49 kolxoz var idi.

Bu  dövrdə  diqqət  yetirilən  miıhüm məsələlərclən  biri 

də  zorakı  kollektivləşmə  siyasəti,  qolçomaqlarm  bir  sinif 

kimi  ləğv  edilməsi  pərdəsi  altında  həyata  keçirilən 

tədbirlərin 

Dağlıq 


Qarabağda 

faciəli 


ııəticələridir. 

DQMV-də  həyata  keçirilmiş  zorakı  kollektivləşmə, 

qolçomaqlara  qarşı  mübarizə  siyasəti  ittifaq  miqyasmda 

gedən sosial-siyasi  proseslərin 

tərkib 

hissəsi olsa da,  fərqli 



cəhətləri də vardır.  Başlıca fərq milli, 

etnik 


zəmin ilə bağlı 

idi.  Belə  ki,  Dağlıq  Qarabağda  kəndin  sosialistcəsinə 

yenidən  qurulması  ilə  yanaşı  azərbaycarılılarm  sosial 

bazasım  zəiflətmək, 

qeyri-azərbaycanlılarm, 

xüsusilə 

ennənilərin 

sosial 


imkanlarımn  güclənməsinə  və  bu 

zəmində 


vilayətdə 

siyasi 


hakimiyyətin

möhkəmləndirilməsinə nail olmaqdan ibarət idi.

1931-ci  ilin  fevralında  Hadrut  rayonunda  2746 

kəndli  təsərrüfatmdan  136-sı,  Şuşa  rayonunda  2046 

təsərrüfatmdan  264-ü,  Ağdərə 

və 


Xocavənddə 

5067 


təsərrüfatm  45-i 

varlı 


kəndlilər 

kimi 


qeydə 

almmışdır73.  Qeydə  alınan  təsərrüfatların  əks-əriyyəti 

milliyyətcə  azərbaycanlüar  olmuş 

və 


onlar 

Sibir, 


Qazaxıstan 

kimi 


"kulak" 

arxipelaqlarma 

sürgün 

edilmişlər.  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətində  yol 



verilmiş bu aynseçkilik rəsmi, mərkəzi orqaıılar tərəfındən 

təsdiq  edilmişdir74.  19 3 3-cü  ildə  Dağlıq  Qarabağda

44

təsərrüfatın 



53,6 

faizi 


kollektiv 

təsərrüfatda 

birləşdirilmişdi.  Bu  bütün  əkin  sahəsinin  58  faizi, 

iribuynuzlu  heyvanlarm  50  faizi,  bağlarm  51,8  faizini 

əhatə  edirdi.  1936-cı  ildə  80000  hektar  sahə  əkildi  ki,  bu 

da  1913-cü  illə müqayisədə 2,2  dəfə  çox  idi75.  1940-cı  ildə 

Dağlıq  Qarabağda 4 sovxoz,  199  kolxoz var idi ki,  bu da 

kəndli  təsərrüfatmm  90  faizini  əhatə  edirdi.  Bəhs  edilən 

dövrdə  Dağlıq  Qarabağda  199  traktor,  33  kombaym,  27 

yiik maşını var idi76. Beləliklə, kənddə Sovet imperiyasmm 

mövqelərinin  möhkəmləndirilməsində kollektivləşmə  xətti 

mühüm  rol  oynadı.  Kollektivləşmə  ölkənin  hər  yerində 

olduğu  kimi  DQMV-də  əhalinin  əsas  kütləsinin  həyat 

tərzini 


imperiyanın  prinsipləri  əsasmda  dəyişdirdi. 

Vilayətin milli, etnik tərkibində xeyli dəyişikliklər yarandı. 

Bu  da  imperiyanm  müstəmləkəçilik  rejiminin  sosial 

bazasınm 

yaradılması  üçün 

zəmin 


oldu. 

Dağlıq 


Qarabağda  kollektivləşmə  siyasətini  həyata  keçirən 

imperiya,  mərkəzləşmiş  nəzarət  sistemi  yaradaraq, 

sərvətlərimizdən daha çox bəhrələnməyə başladı.

Sovet  Rusiyası  müstəmləkələrində  möhkəmlənmək 

siyasətini  həyata  keçirmək  üçün  müxtəlif  peşə  sahibli 

mütəxəssislər 

hazırlamağa 

başladı. 

Vilayətin 

təbii 


sərvətlərinin  daha  çox  mənimsənilməsi  üçün  ixtisaslı 

kadrlara  ehtiyac  olduğundan  məktəb  quruculuğu  və 

savadsızhğm  ləğvi  qarşıda duran  mühüm vəzifələrdən  idi. 

1915-ci  ildə  Dağlıq  Qarabağda  49  ibtıdai  1  orta  məktəb,

79  müəllim,  3000  şagird  var  idi77.  Daşnak  silahlı 

dəstələrinin  törətdikləri  qanlı  cinayətlər  nəticəsində  bu 

məktəblərin  demək  olar  ki,  hamısı  bağlanmışdı.  1920-ci 

ilin sentyabnnda N.Nərimanovun Dağlıq Qarabağa gedişi 

savadsızlığm  aradan  qaldırılması  və  yeni  məktəlilərin 

açılmasma böyük təsir göstərdi78.  Belə bir dövrdə Bakmın 

Balaxam  rayonu  Şuşa  qəzasında  təhsilin  inkişafı  üçün

45


təhb  olunan  xərcləri  öz  üzərinə  götürdü79.  1923-cü  ildə 

Şuşada  pedaqoji  kurs  açıldı.  Nəticədə  1923-cü  ildə 

bölgədə  məktəblərin  sayı  104-ə,  orada  təlısil  alan 

şagirdlərin  sayı  6400  nəfərə  çatmışdı.  Təhsil  azərbaycan, 

rus və erməni dilində keçirilirdi80.

1923-cü  ilin  iyulunda  Karakozovun  sədrliyi  ilə 

savadsızlığm ləğvi  üçün Xüsusi Komitə yaradıldı.  1924-cü 

ildə  Dağlıq Qarabağda 24 yeni məktəb fəaliyyətə  başladı. 

Bu vaxt Vilayətdə məktəblərin sayı  114-ə,  şagirdlərin  sayı 

7684-ə,  müəllimlərin  sayı  isə  220-yə  çatdı81.  1925-26-cı 

tədris  ilində  Azərbaycanda  1057  birinci  dərəcəli  məktəb 

var idi ki,  bundan  190 erməni,  132-si isə rus  məktəbi idi82. 

Həmin  dövrdə  Dağlıq  Qarabağda  iki  texnikom  fəaliyyət 

göstərirdi.

1924-cü  ildə  Xankəndində  müəllimlərin  ümumi 

konfransı  keçirildi.  Koııfransda  savadsızlığı  ləğv  etmək 

məntəqələrinin  yaradılması  barədə  qərar  qəbul  edildi. 

Dövlət  büdcəsindən  bu  məqsədlə  267.184  manat  vəsait 

aynldı.  1929-cu  ildə  Dağlıq  Qarabağda  50-dən  çox 

savadsızlığı  ləğv  etmə  məntəqəsi  yaradıldı.  Həmin 

məntəqədə  1020  nəfər  öz savadsızlığmı ləğv  edə  bilmişdir. 

Bunlarm  çoxu  isə  milliyyətcə  ermənilərdən  ibarət  idi. 

Sonrakı  illərdə  savadsızlığı  ləğv  etmə  məntəqələrinin 

fəaliyyəti daha da genişləndirildi.

Bəhs  edilən  dövrdə  Azərbaycan  Höküməti  Dağlıq 

Qarabağda  təhsilirı  inkişafma  vəsait  qoyuluşunu  ildən-ilə 

artırdı.  Belə  ki,  1933-cü  ildə  Vilayətdə  təhsilin  inkişafma 

5,4  milyon  manat  vəsait  ayrılmışdırsa,  1938-ci  ildə  bu 

rəqəm  22  milyon  manata  çatdırılmışdır.  Ayrılmış  vəsait 

hesabına  1928-1938-ci  illərdə  Dağlıq  Qarabağda  67  yeni 

məktəb  binası  tikilib  istifadəyə  verildi83.  1941-cı  ilin 

əvvəllərində  Dağlıq  Qarabağda  məktəblərin  sayı  198-ə, 

şagirdlər 40766-ya, müəllimlər isə  1696-ya çatdı84.

46

1920-ci ildən  başlayaraq xalqın  əsrlər  boyu  yaratdığı 



və  yaşatdığı  rnilli  adət-ənənələr  beynəlmiləlçilik  bayrağı 

altmda  imperiya  siyasəti  burulğanmda  məhv  edilməyə 

başlandı.  Bu işdə mətbuat və digər informasiya  vasitələri, 

mədəni-maarif  müəssisələri  mühüm  rol  oynadı.  1921-ci 

ildə  "Qolos  Karabaxa",  1923-cii  ildə  "Karabaxi  ixucq" 

(Qarabağ  kəndlisi),  "Xordani  Karabax"  (Şuıa  Qarabağı), 

"Şuşa", "Aşxostosnik" (Əmək), "Barekamütyün (Dostluq),

1933-cü  ildə  "Koltenteskal"  (Kolxozçu),  1938-ci  ildə 

"Sosialist maldarlığı" qəzetlərinin nəşrinə başlandı.

1930-cu  ildə  Şuşa  və  Xankəndində  yeni  mətbəə 

yaradıldı,  1921-ci  ildə  Şuşada,  1924-cü  ildə  Xankəndində 

həvəskar  bəstəkar,  səhnə  və  xor  dərnəkləri  ustaları 

fəalıyyətə başladı85.

1930-cu  ildə  Moskvada  SSRI  xalqlarımş  teatı* 

olimpiadasında  Şuşa  və  Xankəndinin  səhııə  ustalaıı  və 

xor dərnəkləri  də iştirak etmişdilər86.  1923-1924-cü  illərdə 

Şuşada  musiqi  məktəbi,  1936-cı  ildə  isə  xor  dərnəyi 

yaradıldı.  1920-ci  ildən  başlayaraq  İslam  dininə,  şəriət 

qanunlarma  qarşı  mübarizə  başlandı87.  1924-cü  ildə 

yaranmış  "Allahsızlaı*  cəmiyyəti",  1929-cu  ildə  "Mübariz 

allahsızlar  ittifaqı"  Vilayətdə  milli  adət-ənənələrə,  milli 

mərasimlərə və  hətta milli musiqiyə qaı şı  mübarizədə fəal 

rol  oynamışdılar88.  1929-1931-ci illərdə Dağlıq Qarabağda 

24  məscid  və  dini  nıərasim  keçirilən  evlər  klublara  və 

anbarlara  çevrildi,  onlarla  ibadətgahlar  dağıdıldı.  Bu 

illərdə  məhərrəmliyə,  orucluq  günlərinə,  dini  və  milli 

bayramlara,  xüsusilə  Novruz  bayramına  qarşı  mübarizə 

geniş xarakter aldı89.

Lakin 

bütiin 


zorakı 

tədbirlər 

xalqımızı 

öz 


əqidələrindən,  milli  adət-ənənələrindən  döııdərə  bilmədi. 

Xalq öz milli, dini psixologiyasmı qoruyub saxlaya bildi.

47


1920-ci ildən etibarən sovet imperiyası Azərbaycanın 

elmi  potensialmı  artırmaqla,  sərvətlərimizdən  daha  çox 

bəhrələnmək  və  buna  münasib  ideoloji  şərait  yaratmaq 

üçün  bütün  qüvvələrindən  səmərəli  istifadə  etməyə  cəhd 

göstərmişdir.  Bu  məqsədlə  1923-cü  ildə  Xankəndində 

"Azərbaycanm  tədqiqi  cəmiyyəti"nin  Qarabağ şöbəsi  təsis 

edildi.  Həmin  şöbə  Dağlıq  Qarabağda  elmi-tədqiqat 

işlərinin genişləndirilməsində, elmi biliklərin yayılmasmda 

mühüm  rol  oynadı.  1920-1940-cı  illərdə  Dağlıq  Qarabağ 

orta  hesabla  hər  il  elmi  ekspedisiyalar  təşkil  edilmiş, 

vilayətin  yeraltı  və  yerüstü  sərvətləri,  qiymətli  flora  və 

faunası 


aşkar 

edilərək 

mənimsənilmişdir. 

Dalğıq 


Qarabağda 

1924-cü  ildə  yeni  taxıl  sortlarmın 

yetişdirilməsi,  1925-ci  ildə  üzümçülüyün  yeni  qayda  ilə 

becərilməsi90, 

1928-ci 

ildə 


Şuşada 

baytarlıq 

və 

diaqnostika, 



Xankəndində 

isə 


Elmi 

Tədqiqat 

mərkəzlərinin  yäradılması91, 

1929-cu  ildə  yeni  bitki 

toxumlarmm 

əldə  edilməsi, 

1937-ci  ildə  Ekvalpid 

bitkisinin  əkilməsi,  1938-ci  ildə  Arıçıhq  Mərkəzinin 

təşkili92  Vilayətin  təbii  sərvətlərindən  geniş  istifadə 

edilməsinə səbəb olmuşdur.

Dağlıq 

Qarabağ 


Muxtar 

Vilayətində 

sovet 

imperiyasmm  təbliğat  vasitələrindən  biri  də  kitabxana  və 



qiraətxanalar 

olmuşdur. 

Sovet  hakimiyyətinin 

ilk 


günlərindən  başlayaraq,  Vilayətin  şəhər  və  kəndlərində 

kitabxanaların  yaradılmasma,  əhali  arasında  mətbuatm 

yayılmasına xüsusi  diqqət  verilməyə  başlandı.  Əgər  1913- 

cü  ildə  kitab  fondu  18000,  kitabxana  və  qiraətxanaların 

sayı 25 idisə,  1926-cı ildə kitab fondu 98118, kitabxana və 

qiraətxanalarm  sayı  12-yə  çatdı.  1940-cı  ildə  DQMV-də 

66 müstəqil  kitabxana var idi93.  Bu kitabxanalardan əlavə 

vilayətdə  151  klüb,  213  məktəb  və  7  həmkarlar  ittifaqı 

kitabxanası  oxuculara  xidmət  göstərirdi.  Bu  dövrdə

48

Vilayət  kitabxanalarımn  fondlarmın  ümumi  həcmi  540 



min  nüsxəyə  çatmışdı.  Həmin  dövrdə  Şuşada  müəllimlər 

İnstitutu  açılmış,  lakın  bir  müddət  sonra  həmin  institut 

Xankəndinə  köçürülmüşdü.  Beləliklə,  Dağlıq  Qarabağda 

erməni  və  rus  dilində  yeni  məktəblər  yaradıldı, 

savadsızlıq,  azsavadlıhq  aradan  qaldırıldı,  müxtəlif 

ixtisasalı  kadrların sayı xeyli  artırıldı.  1930-1940-cı illərdə 

Dağlıq  Qarabağın  dövlət  idarə  orqanlarında,  təsərmfat, 

mədəni-maarif  ocaqlarında  çalışan  işçilərin 

böyük 

əksəriyyəti  milliyyətcə  qeyri-azərbaycanlılar  idi.  Belə  bir 



tədbir  Sovet  imperiyasmm  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar 

Vilayətində dayaqlarımn daha da möhkəmlənməsinə ciddi 

təsir göstərdi.  Eyni zamanda iyirmi il ərzində zorakılıq və 

ağır  represiyalar  yolu  ilə  ərazidə  yeni  bir  cəmiyyət  -  

totalitar birokratik rejim bərqərar oldu.

49

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə