AZƏrbay can ssr dağliq qarabag muxtar vilayəTİ İyun 1941-dekabr 1950-Cİ



Yüklə 1.39 Mb.

səhifə5/11
tarix23.12.2016
ölçüsü1.39 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

si

Məhsulun növləri

Ölçii

vahidi


1940

1950


1

Taxıl


ton

7014


7668

2

Tütün



ton

99

164



3

Kartof


ton

1137


1229

4

Tərəvəz



ton

503


544

5

Uzüm



ton

1565


3646

6

Ət (diri çəkidə)



toıı

1427


2480

7

Süd və süd məhsulları



min tonla

2,6


5,1

8

Yumurta



min ədədb

289


1857

9

Yun



min tonla

109


206

10

Barama



min tonla

114


152

Heyvandarlıq  DQMV-nin iqtisadiyyatında ən əsas və 

həlledici 

sahələrdən 

biridir. 

DQMV-nin 

bərəkətli 

otlaqları,  geniş  düzənlikləri,  əlverişli  iqlim  şəraiti,  təmiz 

dağ  bulaqları  maldarlığm  inkişafıııa  zəmin  yaratmışdır. 

Lakin 


müharibj 

başqa 


sahələrdə 

olduğu 


kimi 

heyvandarlıq 

təsərriifatma 

da 


öz 

mənfı 


təsirini 

göstərmişdi.  Azərbaycan  höküməti  1946-1950-ci  illərdə 

DQMV-də  heyvandarlığm  inkişafı  üçün  xüsusi  tədbirlər 

gördü.  Belə  ki,  bölgəyə  150  aqronom  göndərildi  və  26 

aqronom  məntəqəsi  yaradıldı48. 

DQMV-nin  bütün 

kolxozlarma  böyük  miqdarda  şvis  inəklər,  mernos

78

qoyunlar, cins ayqır və donuzlar verildi.  Bütün zootexnika 



və baytarlıq tələblərini Ödəyən onlarla böyük heyvandarhq 

binası  tikildi  və  onların  sayı  1948-ci  ildə  746-ya 

çatdırıldı49.  Hər  bir  kolxozda  əmtəə  fermalarımn  sayı 

artırılaraq  5-ə  çatdırıldı50.  Hər  bir  fermaya  isə  yüzlərlə 

mal-qara 

verildi. 

Yem 

bitkiləriniıı 



əkin 

sahələri 

genişləndirildi.  Dövlətimiz  bölgəyə  ildən-ilə  ayrılan 

vəsaitin  miqdarını  artırdı.  Görülən  tədbirlər  nəticəsində 

DQMV-də  bütün  kateqoriyalardakıı  təsərrüfatlarda  1950- 

ci  ildə  mal-qaramn  sayı  əvvəlki  illərlə  müqayisədə  xeyli 

artmışdır51.  Bunu  aşağıdakı  cədvəldən  də  aydm  görmək 

olar (min baş ilə)52.



Cədvəl M  S

Sıra


sayı

Kateqoriyalar

1913

1920


1940

1950


1

Qaramal


63,7

50,7


87,6

85,9


2

Qoyunlar


102,2

39,4


102,6

158,7


3

Keçilər


4,8

-

57,8



44,4

4

Donuzlar



13,8

5,9


26,1

31,7


Cəmi:

184,5


96,0

274,1


320,2

Cədvəldən  göründüyü  kimi  1950-ci  ildə  mal-qaranm 

saymda  1940-ci ilə nisbətən  15 faiz artım olmuşdur.  1940- 

cı  illə  müqayisədə  1950-ci  ildə  heyvandarlıq  məhsullan 

istehsalında da yüksək artım müşahidə edilmişdir.  Belə ki, 

bəhs  edilən  illərdə  mal-qara  və  quş  əti  (diri  çəkidə)  142,7 

tondan 2480 tona,  süd  məhsulları 2,6 min  tondan  5,1  min 

tona,  yumurta  289 miıı  ədəddən  1857 min ədədə,  yun  109 

tondan 206 tona çatmışdır53,

Arıçılıq  Dağlıq  Qarabağ ərazisində  yaşayan  əhalinin 

qədim  məşğuliyyətlərindən  biridir.  Xüsusilə  subalp  və 

dağətəyi  qurşaqlarda  küllı  miqdarda  bitən  şirəli  bitkilər 

DQMV-də  arıçılıq  işinin  inkişaf  etməsi  üçün  əlverişli

79


şərait  yaratmışdır.  Arıçılıq  prespektivli  və  gəlirli  sahə 

olduğundan  Dağlıq  Qarabağm  hər  yerində  əhali  arı 

saxlayırdı.  Məlum hadisə ilə bağlı  XX əsrin 40-cı illərinin 

birinci yarısmda arıçılıq  sahəsində geriləmə halı müşahidə 

edilmişdir.  Azərbaycan  höküməti  1946-cı  ildə  Xankəndi 

Arı  Damazlıq  Mərkəzinin  işini  yenidən  qurması  üçün 

vəsait ayırdı.  Bölgəyə  yeni aıı aiiələri gətirildi.  1946-1950- 

ci  illərdə  DQMV-də  arıçılıq  həm  eninə,  həm  də  dərininə 

inkişaf etdi.  Belə ki,  1934-cü ildə vilayətin 41  kolxozunda, 

1940-cı  ildə  58  kolxozunda  arı  saxlanılırdısa,  1950-ci  ildə 

bu  rəqəm  70-ə  çatmışdır54.  Şişkinin  rəhbərlik  etdiyi 

Xankəndi  An  Damazlıq  Mərkəzi  vilayətdə  yeni, 

məhsuldar  növlər  yetişdirməyə  başladı.  Nəticədə  hər 

pətəkdən  25-35  kloqram  bal  əldə  edildi.  1940-cı  ildə 

müqayisədə  1950-ci  ildə  DQMV-də  arı  ailələrinin  sayı  2 

dəfədən  çox  artdı.  Belə  ki,  müvafiq  illərdə  vilayətdə  arı 

ailələri  4944-dən  9972-yə  çatdı.  1950-ci  ildə  bal  istehsalı 

1927-ci  illə  müqayisədə  3  dəfə  çoxaldı55.  Beləliklə,  1946- 

1950-ci 

illərdə 


DQMV-nin 

xalq 


təsərrüfatınm 

müvəffəqiyyətlə  bərpa  edilməsi,  dördüncü  beşilliyin  əsas 

istehsal  tapşırıqlarımn  yerinə  yetirilməsi,  sənayenin,  kənd 

təsərrüfatınm,  tikintinin,  nəqliyyat  və  rabitənin  texniki 

səviyyəsinin  daha  da  yüksəlməsi  ilə  əlamətdar  oldu. 

Sənayedə  müharibədən  sonrakı  birinci  beşillik  plan  4  il 

müddətində  yerinə  yetirildi.  1940-cı  ildə  nisbətən  1950-ci 

ildə  DQMV  sənayesinin  ümumi  rnəhsulu  74  faizi  ötüb 

keçdi.  Belə  ki,  xam  ipək  istehsalı  22  faiz,  ipək  parça 

istehsalı  36  faiz,  şərab istehsalı  50 faiz,  konyak istehsalı  5 

dəfə,  yağ  istehsalı  4,9  dəfə,  yağlı  pendir  istehsalı  85  faiz, 

mebel  istehsalı  6,8  dəfə,  əhəng  10  faiz,  kərpic  4,5  dəfə, 

kirəmid  12 faiz,  ağac materialları istehsalı 65 faiz,  elektrik 

enerjisi  istehsalı  3  dəfə  artdı56.  DQMV-də  fəaliyyət 

göstərən  iri  müəssisələr -   Qarabağ  ipək  emalı  müəssisəsi,

80

Qarabağ  Şərab Tresti,  Yağ-pendir zavodu,  Mebel  fabrik, 



Qarabağ tikiş fabriki, Çörək fabriki və başqa müəssisələr -  

Azərbaycan  höküməti  tərəfindən  avadanlıqlarla  təmin 

edilirdi.  Nəticədə  isə  istehsalm  gücü  artırıldı,  məhsullarm 

çeşidləri  genişləndirildi  və  keyfıyyəti  yaxşılaşdı.  DQMV- 

nin  kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  əlcin  sahəsi  1950-ci  ildə

1945-ci ilə nisbətən 4 min hektar artaraq 79,1  min hektara 

çatdı  və  ümumi  məhsul  istehsalımn  həcmi  1940-cı  illə 

müqayısədə 32 faiz çox oldu.  Belə ki,  taxıl yığımı 654 ton, 

üzüm  2081  ton,  diri  çəkidə  mal-qara və  quş  əti  1053  ton, 

süd  və  süd  məhsullan  2,5  ton,  yumurta  1568  min  ədəd, 

barama  38  ton,  xırda  buynuzlu  heyvanlar  27  faiz, 

donuzların sayı 22 faiz artdı57.  Beləliklə, Azərbaycanda və 

onun  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olaıı  DQMV-də  Mərkəzi 

hökümətin həyata keçirdiyi tədbirlər nəticəsində yeraltı və 

yerüstü sərvətlərimiz bir yerdə və hazır şəkildə cəmləşərək 

«beynəlmiləlçilik»  şüarı  altmda  Errnənistana və  Rusiyaya 

daşınır, talan edilirdi.

81


V FƏSİL

AZƏRBAYCAN SSR DQMV-də MƏDƏNİ 

QURUCULUQ  (1946-1950-ci illər)

1946-1950-ci illəri əhatə edən  bərpa dövründə sənaye 

və kənd  təsərrüfatı  ilə yanaşı mədəni quruculuq  sahəsində 

də  bir  sıra  vəzifələr  müəyyənləşdirildi.  Azərbaycanın  hər 

yerində,  o  cümlədən  DQMV-də  xalq  maarifı  şəbəkəsinin 

tədris-maddi  bazasmı  möhkəmləndirmək,  məktəbləri 

pedaqoji kadrlarla təmin etmək, təlim və tərbiyə sistemini 

yaxşılaşdırmaq,  tədrisin  səviyyəsini 

yüksəltmək  üçün 

əməli  tədbirlər  həyata  keçirmək  və  sair  nəzərdə 

tutulmuşdu.  1946-cı  ilin  avqust  aymda  Azərbaycan 

müəllimlərinin  III  qurultayı  keçirildi.  Həmin  qurultayda 

1946-1950-ci illər üçün yeni dövrün tələblərinə uyğun xalq 

maarifinin  vəzifələri  tam  müəyyən  edildi.  Həmin  planda 

DQMV-də  məktəblərin  saymı  200-ə  məktəblilərin  saymı 

33,5  minə,  müəllimlərin  sayını  2000-ə  çatdırmaq,  ali 

təhsilli  müəllimlərin  saymı  artırmaq,  yaşlı  nəsil  arasmda 

savadsızlığı  ləğv  etmək,  bütün  məktəbləri  texniki  təlim 

vasitələri  və  dərs  vəsaitləri  ilə  təmin  etmək  və  sair 

planlaşdırılmışdı1.

1946-cı  ildə  DQMV-də  mədəni  inkişafa  25  milyon 

428 min manat vəsaıt ayrıldı ki, bundan 7 milyon 570 min 

manatı  orta  ixtisas  məktəblərinin  genişləndirilməsinə  sərf 

edilməli idi2.

Plana  uyğun  olaraq  Azərbaycan  hökümətinin 

ayırdığı vəsait hesabına  1946- 1950-ci illərdə DQMV-də  10 

yeni  məktəb  binası  tikilib  istifadəyə  verildi3.  Köhnə 

məktəblərdə isə təmir -  abadlıq işləri aparıldı.  1940/1941- 

ci 

tədris  ilində  DQMV-də  196  məktəb  var  idisə, 



1950/1951-ci  tədris  ilində  bu  rəqəm  206-ya  çatmışdır4. 

Burada  təhsil  alan  şagirdlərin  sayı  isə  son  25  ildə  7

82

dəfədən  çox  artaraq  36000  nəfərə  çatmışdır5.  Həmin 



məktəblərdə  isə  dərs  deyən  müəllimlərin  sayı  2000-i 

keçmişdir6. 

DQMV-də 

maarif  sahəsindəki 

böyük 

nailiyyətlərdən 



biri 

də 


Xankəndində 

müəllimlər 

institutunun  açılması  ilə  bağlıdır.  1938-ci  ildə  açılmış  bu 

institut  DQMV-dəki  yeddillik  məktəblərini  hazırlıqlı 

müəllimlərlə təmin edir.

1940-cı  ildə  institutun  iki  (Azərbaycan  və  erməni) 

bölmələri,  15  müəllimi,  150  tələbəsi  var  idi7.  Sonralar  bu 

institutu  2  müstəqil  instituta  bölündü.  Xankəndində 

Azərbaycan  Müəllimlər  İnstitutu  yarandı.  1950-ci  ildə 

Xankəndi Müəllimlər İnstitutu genişlənərək daha  3  şöbəsi 

yarandı.  Artıq  İnstitutun  5  şöbəsi8:  erməni  dili  və 

ədəbiyyatı,  rus  dili  və  ədəbiyyatı,  fizika  riyaziyyat,  tarix, 

təbiət  və  coğrafiya  şöbələri  fəaliyyət  göstərir.  1950-ci  ildə 

burada 450 nəfərdən  artıq tələbə oxuyurdu.  İnstitut hər il 

respublikamızm  məktəbləri  üçün  60-a  qədər  müəllim 

buraxırdı.  1950-ci  ildə  İnstitutda  6  nəfər elmlər  namizədi 

admı  almış  alim  var  idi9.  İnstitut  DQMV-də  fəaliyyət 

göstərən  məktəbləri  ali  təhsilli  mütəxəssislərlə  təmin 

olunmasmda  xüsusi  əhəmiyyətə  malik  idi.  Belə  ki, 

1923/1924  tədris  ilində  DQMV-də  1  nəfər  ali,  24  nəfər 

orta 

təhsilli  müəllim  var  idisə  1950/1951-ci  ildə



məktəblərdə  dərs  deyən  ali  təhsilli  müəllimlərin  sayı  212- 

yə,  orta-ali  təhsilli  müəllimlərin  sayı  isə  1949  nəfərə 

çatmışdır10.  Azərbaycan  höküməti  DQMV-də  işləyən 

yaxşı  müəllimlərin  əməyini  yüksək  qiymətləndirmiş, 

onlardan  13 nəfəri əməkdar müəllim adma layiq görülmüş, 

onlarla müəllim isə  orden və medallarla təltif edilmişdir11. 

Hətta  DQMV-nin  müəllimləri  arasında  «Şərəf  nişanı» 

ordeninə  layiq  görülən,  Azərbaycan  SSR  Ali  Sovetinə, 

SSRİ  Ali  Sovetinə  deputat  seçilən  müəllimlərdə  vardır. 

Lakin  çox  təəssüflər  olsun  ki,  yüksək  ada  layiq  görülən

83


müəllimlər  arasmda  bir  nəfərdə  olsun  azərbaycanlı 

familiyasma rast gəlmədik.

1950-ci  ildə  DQMV-də  4  texnikom  fəaliyyət 

göstərirdi.  Həmin  texnikomlaıda  oxuyan  tələbələrin  sayı 

827-yə,  oram qurtaranlarm sayı isə 227-yə çatırdı (1950-ci 

ildə)12.


Böyük  Vətərı  Müharibəsində  əhalinin  müharibəyə 

səfərbər  edilməsi  ilə  əlaqədar  azyaşlı  uşaqlar  arasmda 

azalma  halı  müşahidə  edilmişdir.  1940-cı  illə  müqayisədə 

1950-ci ildə  DQM V-nin  uşaq bağçalarmda  uşaqların  sayı 

1221-dən  694-ə,  tərbiyəçi  müəllimlərin  sayı  95-dən  56-ya, 

uşaq  bağçalarmm  sayı  isə  35-dən  24-ə  enmişdir.  Bəhs 

etdiyimiz  illərdə  uşaq  evlərində  uşaqlarm  sayı  1183-dən 

563-ə,  uşaq  evlərirıin  sayı  isə  33-dən  20-dək  azalmışdı13. 

Aparılan  araşdırmalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, 

DQMV-i ərazisində  1946-1950-ci illərdə fəaliyyət göstərən 

44 uşaq  bağçası və  evlərindən yalmz  2-si Şuşada fəaliyyət 

göstərirdi.  Qalan 42  uşaq müəssisəsi ermənilərin daha çox 

cəmləşdiyi kəndlərdə yaradılmışdır.

Bəhs  etdiyimiz  dövrdə  DQMV-də  fəhlə  və  kəndli 

gənclər  məktəbləri  də  yaradılmışdı.  1946-1950-ci  illərdə 

burada  321  şagirdi  olan  3  fəhlə  gənclər  məktəbi,  473 

şagirdi  olan  17  qiyabi  yeddillik  və  orta  yaşlılar  məktəbi 

yaradılmışdı14.  Bəlıs  etdiyimiz  dövrdə  Bakıda,  Naxçıvan 

MR-da isə 6  qiyabi  yeddillik və orta yaşlılar məktəbi var 

idi15.  Əlbətdə  axırıncı  müqayisəni  nəzərdən  keçirərkən 

Azərbaycan  hökümətinin  DQMV-nə  nə  dərəcədə  qayğı 

göstərdiyinin şahidi oluruq.

1940-1950-ci  illər  ərzində  Azərbaycan  SSR  DQMV- 

də  təhsilin  və  təlim-tərbiyə  müəssisələrinin  necə  inkişaf 

etdiyini aşağıdakı cədvəldən də aydm görmək olar:

84

C sdvəl M  6



T

əd

ri



il

i

Ü

m

u

m



h

si

l 

m

ək



b



ri

n

in

 

sa

y

ı

Ş

a

g

ir

d



ri

n

 

say

ı

M

ü

əl

li

m



ri

n

 

sa

y

ı



F

əh



 



nc



r

 

m



ək



b



ri

n

in

 

say

ı

O

ra

d

a

k

ı 

şa

g

ir

d



ri

n

 

say

ı

!

T

ex

n

ik

o

m

la

rın

 

say

ı

T

əl

əb

əl

ər

in

 

sa

y

ı

s

3

E

h

03

13

o

) O J D


Rj

-O

oH



  '

c / >



U

şa

q

la



n

 

sa

y

ı

T

ər

b

iy

əç

il

ər

in

 

say

ı

K

ö

rp

əl

ər

 

ev

in

in

 

say

ı

K

ö

rp

əl

ər

 

e

v

in

d

ə

k

i 

u

şa

q

la



n

 

sa



194

0/41

196

4

0

7

6

6

16

96

30

13

90

6

818

35

1

2

2

1

95

33

11

83

195

0/51

206

3

3

6

9

0

1929

36

£

0

0

1

4

827

24

694

56

20

cn

'O

Yuxarıdakı  cədvəldən  aydın  göründüyü  kimi  1940- 

1950-ci illərdə DQMV-də təhsilin inkişafı inkaredilməz bir 

həqiqətdir.  Lakin  bununla  yanaşı  DQMV-də  erməni,  rus 

millətçiliyi,  yerli  idarə  orqanlarında  çalışan  erməni 

mütəxəssislərinin  şovinist  siyasətləri,  sovet  rejiminə 

«sədaqətlə  qulluq  edən  adamlar»m  böhtançı  tədbirləri 

məktəb 


quruculuğu 

işlərinə, 

mədəni-maarif 

müəssisələrinin  fəaliyyətinə  ciddi  mane  olurdu.  DQMV- 

nin 

partiya, 



sovet 

orqanlarmda, 

mədəni 

maarif 


müəssişələrində çalışan  erməni,  rus mütəxəssisləri proletar 

beynəlmiləlçiliyi  şuarı  altmda  azərbaycanlı  mütəxəssislərə 

qarşı  gizli  mübarizə  aparırdılar.  Bu  «nəzəriyyə»  ayrı-ayrı 

sovet  orqanlarında  çalışan  bir  qrup  adamlarda,  o

85


cümlədən  DQMV-  təhsil  işçilərinə  bilavasitə  rəhbərlik 

edən  Ter-Karapetrov,  Baqdatyan,  Babayan,  Arustamova 

və  başqaları.  «Azərbaycan  dilində  təhsilin  gələcəyinin 

olmadığı»  iddiası  ilə  gördükləri  tədbirlər  vilayətdə 

azərbaycanlıların  yaşadıqları  kəndlərdə  tədris  işlərinə 

böyük zərbə vurmuşlar.

Azərbaycan  SSR  Elmlər  Akademiyasınm  1944-cü 

ildə  təşkil  olunmuş  Dağlıq  Qarabağ  şöbəsi  DQMV-nin 

tarixində  böyük  və  mühünı  bir  hadisə  olmuşdur16. 

Xankəndində  yaradılmış  bu  elmi  mərkəzin  qarşısmdan 

duran  ən  mühüm  vəzifələrdən  biri  1946-1950-ci  illərdə 

xalq  təsərrüfatmm,  xüsusilə  vilayətin  kənd  təsərrüfatımn 

yüksəldilməsi  işinə  kömək  edə  bilən  elmi  tövsiyələr  irəli 

sürməli  idilər.  Bəhs  edilən  dövrdə  Akademiyanm  elmi 

işçiləri  bir  sıra  elmi  tədqiqat əsərlərini  başa çatdırdılar  və 

həmin  əsərlər  praktikada  tətbiq  olunmağa  başlandı.  Belə 

ki,  həmin  əsərlər  sırasmda  «Dənli  bitki  toxumçuluğu  və 

onun  DQMV  rayonları  arasmda  bölüşdürülməsi», 

«Meyvə 

verən 


növ 


tut 

ağacınm 


biokimyəvi 

xüsusiyyətləri», «Kiçik Qafqaz sıra dağlarmdakı yaylaqlar 

və  bunlardan  Lisaqorsk  sovxozunda  istifadə  etmək 

haqqmda»,  «Şahtut  ağacları  və  bunlarm  DQMV-də 

yetişdirilməsi», 

«DQMV-nin  qabaqcıl 

kolxozlarımn 

iqtisadiyyatı», 

«DQMV-də 

ipəkçilik 

sənayesinin 

yerləşməsi  və  inkişafı»,  «Cəkilliklərin  və  yay  otlaqlarmm 

yaxşılaşdırılması»,  «Spiı*t  çəkildikdən  sonra  tut  tör- 

töküntüsündən  yem  hazıdamaq  üsulları»  və  başqa 

mövzular var idiJ7.

Elmi 


işçilər 

təkcə 


elmi 

əsərlər 


yazmaqla 

kifayətlənmirdilər. 

Onlar 

eyni 


zamanda 

vilayət 


zəhmətkeşlərinə  otlaqlardan yaxşı istifadə  olunması,  mal- 

qaranm  otarılmasının  düzgün  təşkil  edilməsi,  əməyin 

təşkili  və  heyvandarlıq  məhsullarmın  hesaba  alınması,  ot

86

çalımı və yem basdırılması,  bağ-bostanlara xidmət və  sair 



bu  kimi  müxtəlif məsələlər  üzrə  məsləhətlər  də  verirdilər. 

Onlar  təkcə  1950-ci  ildə  DQMV-nin  müxtəlif  idarə  və 

müəssisələrində  40-a  qədər  mühazirə  oxumuş,  yerli 

mətbuatda  və  respublika  qəzetlərində  elmi-kütləvi 

məqalələrlə çıxış etmişdilər. Vilayətin elm mərkəzinin elmi 

işçiləri  öz  işlərini  DQMV-nin  xalq  təsərrüfatmm  əməli 

məsələləri ilə sıx əlaqələndiridilər.

DQMV-də fəaliyyət göstərən elm mərkəzinin bölgədə 

xalq  təsərrüfatmın  bərpa  və  inkişafı  üçün  irəli  sürdükləri 

elmi tövsiyyələr yüksək qiymətləndirilsə-də, burada  mənfl 

hallarda  mövcud  olmuşdur.  Belə  ki,  aparılan  elmi 

araşdırmalar  nəticəsində  məlum  olur  ki,  Xankəndində 

fəaliyyət  göstərən  Elmlər  Akademiyasınm  bütün  heyyət 

üzvləri  (işçiləri)  hamılıqla  milliyyətcə  ermənilərdən  ibarət 

idi.  Həmçinin  Azərbaycan  SSR  EA-nm  Xankəndi 

şöbəsinin  elmi  katibi  Q.A.Mıkırtıçıyanm  yazdığma  görə 

burada  tədqiq  olunan  əsərlər  erməni  dilində  çap  edilir, 

yalnız DQMV- ərazisində və Ermənistanda yayılırdı18.  Bu 

fakt  isə  erməni  alimlərinin  nə  dərəcədə  «humanist» 

olduqlarmı sübut edir.

1946-1950-ci 

illərdə 


DQMV-də 

inkişaf 


edən 

sahələrdən  biridə  mədəni-maarif  müəssələri  olmuşdur. 

Hələ  1945-ci  ilin  sonlarmda  Azərbaycan  XKS-nin 

nəzdində  yaradılmış  Mədəni  Maarif Müəssələri  Komitəsi 

Vilayətdə  mədəni-maarif  işinin  inkişafı  üçün  tədbirlər 

plam  işləyib  hazırlandı.  İlk  növbdə  DQMV  İcraiyyə 

Komitəsi 

nəzdində 

Mədəni 

Maarif  İşləri 



şöbəsi 

yaradıldı19. 

Mədəni-maarif 

müəssələri 

içərisində 

kitabxanalarm  inkişafı  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.

1946-1950-ci  illər  üçün  qəbul  edilmiş  «Mədəni  maarif 

müəssələrinin  bərpa  və  inkişafına  dair  beşillik  plan»a 

uyğun 

olaraq 


1950-ci 

ilədək 


DQMV-də 

kütləvi


87

kitabxanalarm 

sayının 


116-ya, 

bütövlükdə 

isə 

kitabxanalarm  sayını  265-ə  çatdırmaq  proqramı  tərtib 



edilmişdi20. 

Azərbaycan 

höküməti 

DQMV-də 


kitabxanalarm  nıadcli-texniki  bazasma  əsaslı  vəsait 

qoyuluşunu  1940-ci  illə  müqayisədə  2  dəfə  artırdı. 

DQMV-də 

1950-ci 


ildə 

təkcə 


kitabxanadarın 

kompleksləşməsinə  qoyulan  vəsait  166  min  manat  idi21. 

İlk  növbədə  DQMV-də  1946-1950-ci  illərdə  117  yeni 

kitabxana  yaradılmışdı. 

1940-ci  ildə  vilayətdə 

66 


kitabxana var idisə  1950-ci ilin sonlarmda bu rəqəm  183-ə 

çatdı.  Bundan  1  vilayət  kitabxanası,  3  şəhər,  5  rayon,  38 

kənd,  4  uşaq,  74  klub,  55  kolxoz,  3  həmkarlar  ittifaqı 

kitabxanaları və 47 qiraət koması idi22.  Halbuki əhalisinin 

sayı  DQMV-dən  çox  olan  Naxçıvan  MR-da 

Respublika,  5  uşaq,  124  kənd  kitabxanası  (cəmi  130 



kitabxana)  42  qiraət  koması fəaliyyət  göstərirdi23.  1950-ci 

ildə  DQMV-də  kütləvi  kitabxanaların  kitab  fondu  150 

min nüsxəyə çatdı  Vilayətdə hər 

1000 


nəfərə 2 kitabxana, 

hər  bir  sakinə  18  kitab  düşürdü.  Kənd  kitabxanalarmm 

fondunda  isə  98  min  nüsxə  müxtəlif  ədəbiyyat  var  idi25. 

Lakin  bütün  bunlarla  yanaşı  vilayətin  erməni  rəhbərliyi 

yeni 

kitabxanaların 



açılmasmda 

və 


kitabların 

komplektləşməsində  azərbaycanlılar  yaşayan  ərazilərə 

ögey  münasibət  göstərmişdilər.  Kitabxanalar  yalmz 

erməni  dilli  kitablarla  zənginləşdiriiirdi.  Belə  ki,  aparılan 

tədqiqatlar  nəticəsində  məlum  olur  ki, 

1951-ci  ildə 

DQMV-nin  Hadmt rayonunda  48,  Xocavənd  rayommda 

47,  Ağdərə  rayonunda  59,  Xankəndi  rayonunda  50 

kitabxana  olduğu  halda,  əsasən  azərbaycanlılar  yaşayan 

Şuşa  rayonunda  cəmi  8  müstəqil  dövlət  kitabxanası  və  6 

klub kitabxanası fəaliyyət göstərirdı26.  Xankəndi rayonun 

ermənilər yaşayan  bütün kəndlərində kitabxanalar olduğu 

halda,  rayonun  azərbaycanlılar  yaşayan  10  kənddən

88

yalnız  Kərkicahan  və  Kosalarda  kitabxana  var  idi. 



DQMV-nin 

azərbaycanhlar 

yaşayan 

kəndlərdəki 

kitabxanalar  erməni  dilində  olan  ədəbiyyat  daha  çox 

gətirilirdi. 

Məsələn,  təkcə  1950-ci  ildə  Xocavənd 

rayonunun  Muğanlı  kənd  kitabxanasma  daxil  olan  249 

nüsxə  ədəbiyyatm  200  nüsxəsi  erməni,  27  nüsxəsi  rus, 

yalnız  22  nüsxəsi  Azərbaycan  dilində  olmuşdu.  Bütün 

bunlara  baxmayaraq  Azərbaycan  höküməti  DQMV-də 

mədəni-maarif  işinin  inkişafı  üçün  öz  qayğısım  davam 

etdirirdi.

Mədəni-maarif  işinin  ən  kütləvi  vasitələrindən  biri 

kino  idi.  1946-1950-ci  illərdə  Azərbaycan  höküməti 

DQMV-nə  16 yeni kinoqurğusu göndərdi.  Bölgədəki kino 

qurğularmın sayı  1923-cü ildə  1,  1940-cı ildə 22 ədəd idisə, 

1950-ci  ildə  artırılaraq  38-ə  çatdı27.  Bu  kinoqurğulardan 

24-ü  stasionar,  14-ü  isə  səyyari  idi.  Vilayətdə  xalqm 

mariflənməsi işində kinolarm rolu böyük olmuşdur.  1950- 

ci  ildə  DQMV-i  ərazisində  göstəriləıı  kinolarm  sayı 

288000-ə  bərabər  idiki  bu  da  1940-cı  illə  müqayisədə  35 

faiz artıq demək idi28.

Azərbaycanda  1946-1950-ci illərdə mədəni-marif işini 

inkişaf  etdirmək  məqsədilə  1947-ci  ildə  «Azərbaycan 

Siyasi  və  Elmi  Birlikləri  Yayan  Cəmiyyət»  yaradıldı29. 

Həmin  Cəmiyyət  1947-1949-cü  illərdə  öz  sıralarında  2,2 

min  ziyalını  və  istehsalat  qabaqcılmı  birləşdirniişdi30. 

Cəmiyyətin  DQMV-də  də,  fılyalı  yaradılmış  və  əhali 

arasında  mədəni-marif  işinin  aparılmasında  xeyli  işlər 

görmüşdü.  Xalqm  mariflənməsi  işində  teatrm  rolunu 

xüsusi  qeyd  etmək  lazımdır.  1950-ci  ildə  Azərbaycanda 

cəmi  9  teatr  fəaliyyət  göstərirdi  ki,  bunlardan  biridə 

DQMV-nin  payına  düşürdü31.  M.Qorki  adına  Xankəndi 

Dövlət  Dram  Teatrı  XX  əsrin  20-ci  illərində  həvəskar 

dram dərnəyi şəklində fəaliyyətə başlamış və  1932-ci ildən

89


dövlət  teatrı  kimi  təşkil  edilmişdir32,  Dram  Teatrı  1946- 

1950-ci  iliərdə  DQMV-nin  kəndlərində  səyyari  tamaşalar 

göstərirdilər.  Aparalan  araşdırmalar  nəticəsində  məlum 

olur  ki,  tamaşalar  yalmz  ermənilər  yaşayan  kəııdlərdo 

nümayiş  etdirilirdi.  Bunun  əsas  səbəbi,  bir  tərəfdən 

azərbaycanlılar yaşayan  kəndlərdə tamaşanm göstərilməsi 

üçün  yer  problemi  ilə  bağlı  idisə,  ikinci  bir  tərəfdən  teatr 

truppasınm  tərkibinin  sırf  ermənilərdən  ibarət  olması  ilə 

əlaqəli  olmuşdur.  XX  yüziİliyin  40-cı  illərinin  sonlarmda 

Dağlıq 


Qarabağ 

rəhbərliyi 

xalqımıza 

qarşı 


öz 

«etibarlılığını»  bir  daha  nümayiş  etdirdi.  Belə  ki,  əsası 

Ə.Haqverdiyev  tərəfindən  XIX  əsrin  sonlarmda  qoyulan 

Şuşa Teatrı namərd «gülləsinə» tuş gələrək bağlandı33.

1946-1950-ci  illərdə  DQMV-də  klublarm  saymda  da

35  faiz artım müşahidə edilmişdir.  Belə ki, vilayətdə  1927- 

ci ildə 28,  1933-cii ildə  83  (80-ni kəııddə),  1940-cı ildə  151 

(147-si  kənddə)  klub  fəaliyyət  göstərirdisə,  1950-ci  ildə 

klublarm  sayı  artaraq  204-ə  (buııdan  193-ü  kənddə) 

çatmışdır34.  Klublar  yaradılarkən  də  azərbaycanlılar 

yaşayan kəndlər diqqətdən kənarda qalmışdır.

1950-ci ildə DQMV-də əhali arasmda mədəni-maarif 

işi  aparan  2  muzey  fəaliyyət  göstərirdi.  Bu  muzeylərdən 

biri 


1946-1950-ci 

illərdə 


Xankəndiııdə 

yaranmış 

ölkəşünaslıq  muzeyi  idi. 

1950-ci  ildə  DQMV-də 

muzeylərə  gələnləri  sayı  12000  nəfər  olmuşdu35.  Muzey 

daxilində keçirilən elmi-kütləvi iş, habelə muzeylərin təşkil 

etdikləri 

ekskursiyalar, 

səyyar 

sərgilər, 



müharibə 

veteranları  və  əmək  qəhrəmanları  ilə  görüşlər  əhali 

arasmda  rəğbətlə  qarşılanırdı.  Lakin  mədəni-maarif 

idarələrinin fəaliyyətində formalizm və rəsmiyyətçilik kimi 

ünsürlər  qalmaqda  idi  və  xalqm  lazımi  qaydada 

tərbiyələnməsində  həmin  müəssisələrin  güciindən  kifayət 

qədər istifadə edilmirdi.




1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə