AZƏrbay can ssr dağliq qarabag muxtar vilayəTİ İyun 1941-dekabr 1950-Cİ



Yüklə 1.39 Mb.

səhifə7/11
tarix23.12.2016
ölçüsü1.39 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

104

DQMV-i  mövcud  olduğu  bütün  dövrlərdə  müşähidə 

edilmişdir. 

Məsələn, 

1950-1951-ci 

tədris 


ilində

Azərbaycanda  hər  məktəbə  orta  hesabla  7  müəllim, 

Naxçıvan  MR-də  6  müəllim  düşdüyü  halda  DQMV-də  9 

müəllim  düşürdü13.  Həmin  ildə  Azərbaycan  üzrə  hər  24 

nəfər şagirdə  1  müəllim, Naxçıvanda 20 nəfərə  1  müəllim, 

DQMV-də  isə  17  nəfərə  1  müəllim  düşürdü14.  1987-ci 

ildəki  bəzi  faktları  nəzərdən  keçirək:  Bəhs  edilən  ildə 

Respublika  üzrə  hər  adama  düşən  istehsal  məhsullarının 

həcmi  21  manat  idisə,  DQMV-də  bu  göstərici  30  manat 

olmuşdu.  Həmin  ildə  Respublika üzrə  adambaşma  düşən 

mənzil  10,9  kvadrat metr ikən,  DQMV-də  hər  adama  15 

kvadrät  metr  mənzil  düşürdü15.  Bu  və  ya  buna  bənzər 

tarixi  faktlar  sübut  edir  ki,  DQMV-də  əhalinin  sosial- 

iqtisadi  vəziyyəti  Azərbaycanın  başqa  regionları  ilə 

müqayisədə  üstün  olmüşdur.  Bütün  bunlarla  yanaşı 

DQMV-də 


yaşayan 

müsəlmanlar 

həmişə 

namərd 


ermənilərin  mənfur  və  amansız  siyasətinin  qurbanma 

çevrilmişlər. Yuxarıda bu haqda qeyd etmişik və onlardan 

bəzilərini  bir  daha  xatırlamaq  yerinə  düşərdi.  1960-cı 

illərdə  DQMV-nin  azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərdə 

məktəbəqədər  uşaq  müəssələri  10  faiz  olduğu  halda, 

ermənilər  yaşayan  kəndlərdə  30  faizdən  çox olmuşdur16. 

Tibb müəssələri, idman qurğuları, rabitə xidməti və başqa 

sahələrdə 

də 

bu  cür 


bərabərsizlik 

mövcud 


idi. 

Azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərdə  iş  yerləri  olmadığı 

halda,  ermənilərin  məskunlaşdıqları  kəndlərdə  sənaye 

müəssisələrin  və  fabriklərin  fllialları  açılırdı.  İş  yerləri 

olmadığından  azərbaycanlılar  yaşadıqları  kəndlordən 

çıxıb  iş  dalınca  başqa  şəhərlərdə  getməklə  həmin  kəndlər 

gündən-günə boşalırdı.

Arxiv  materiallanndan  birindən  Xmzınstan  ipək 

emalı  fabrikinin  bir  briqadasınm  mükafatlandırma

105


cədvəlinə  rast  gəklik  və  oradan  oxuyuruq:  1.  Beqlaryan 

Armenak  -   5229  manat;  2.  Mehdi  Kərbalayi  oğlu  -   42 

manat;  3.  Mextaryan  Baqdarsar  906  manat;  4.  Dadaş 

Ağalar  oğlu  -   45  manat;  5.  Kasparyan  Karapet  —  300 

manat; 6. Dadaş Əsgər oğlu -  5 manat17.....və sair.

Adicə  yuxarıdakı  bərabərsizlik  sitilində  yazılmış 

cədvəli 

nəzərdən 

keçirməklə 

erməni 


rəhbərliyinin 

xalqımıza  qarşı  necə  qəddar  mövqe  tutduğunun  şahidi 

oluruq.  Həm  də  gətirdiyimiz  bu  faktlar  erməni 

daşnaklarınm  Azsrbaycanın  qədim  və  bərəkətli  bölgəsi 

olan  DQMV-nin  Ermənistana  birləşdirmək  məqsədilə  ağ 

yalan uydurduqlarım bir daha təsdiq edir.

Q.Y.Harutyunovun 

Moskvaya 

ünvanladığı 

müraciətin  başqa  bir  bəndində  göstərilirdi  ki,  guya 

DQMV-nin Azərbaycan SSR-dən alınıb Ermənistan SSR- 

ə , birləşdirilməsi  fikri  bölgədə  yaşayan  bütün  əhalinin 

rəyidir.Bu  da  tamam  böhtandan  başqa  bir  şey  dyildir. 

Ona  görə  ki,  ilk  növbədə  DQMV-də  əhalinin  xeyli 

hissəsinin  azərbaycanlılar  təşkil  etdiyini  və  onların  heç 

vaxt  Ermənistan  SSR-ə  birləşmək  fıkrinin  olmadığını 

demək  lazımdır.  Həmçinin  XX  əsrin  istər  20-ci  illərində 

istərsədə  40-cı  illədə  əhali  içərisində  aparılan  rəy 

sorğusuna  görə  DQMV-də  yaşayan  dinc  zəhmətkeş 

erməni  əhali  bol  təbii  sərvətlərə  malik  olan  Azərbaycan 

SSR-də  qalmağa  üstülük  verdiklərıni  bəyan  etmişdilər. 

Q.Harutynovun  boş cəfəngiyyatla dolu  olan  müraciətinin 

mətni  ilə  ətraflı  tanış  olan  İ.V.Stalin  həmin  məsələ  ilə 

məşğul olmağı  ÜİK(b) P MK-nin katibi G.M.Malenkova 

tapşırdı.  ÜİK(b)  P MK-nin  katibi G.M.Malenkov  dərhal 

məsələyə  müsbət  reaksiya  verdi17.  O  da  Dağlıq  Qarabağ 

məsələsində maraqlı idi.  Məlum həqiqətdir ki, XX yüzillik 

ərzində  Azərbaycana  qarşı  ermənilərin  əsassız  ərazi 

iddialarında  daşnaklar  aysberqin  görünən  tərəfi  rolunu

106

oynayırdılar.  Əslində  bütün  hadisələr  dövlət  səviyyəsində 

hazırlamb  həyata  keçirilən  tədbir  idi.  İblis  libası  geymiş 

Moskvadakı  məmurlar  və  onlarm  Zaqafqaziyadakı 

yüksək 

rütbəli.  nümayəndələri 



ermənilərə 

«Böyük 


Ermənistan»  dövləti  yaratmağa  rəvac  verən  qüvvələr 

hesab olunurdular.

1945-ci  il  noyabrın  28  -   G.M.Malenkov  Ermənistan 

dövlətinin  başçısı  Q.Harutynovtm  yazdığı  müraciətin 

mətnini  Azərbaycan  K(b)  P  MK-nin  birinci  katibi 

M.C.Bağırova  göndərdi18.  M.C.Bağırov  məsələ  ilə  ətraflı 

tamş 

olduqdan 



sonra 

10 


dekabr 

1945-ci 


ildə

G.M.Malenkova  cavab  məktubu  göndərdi.  Aparılan 

tədqiqatlara  əsasən  məlum  olur  ki,  M.C.Bağırov, 

məktubu  tam  məxvi  qrıflə  yazmışdır19.  Azərbaycan 

dövlətinin  başçısı  M.C.Bağırovun  cavab  məktubu  həm 

çox maraqlı, həm də əhəmiyyətli ıdi.  Ona'görə maraqlı idi 

ki,  Sovet hakimiyyəti illərində ilk  dəfə  idi  ki,  Azərbaycan 

dövlətinin başçısı tarixi Azərbaycan torpaqları problemini 

qaldırırdı. 

Məktubda 

Dağlıq 

Qarabağm 



tarixən 

Azərbaycan  ərazisi  olduğu  elmi,  sənədli  faktlarla  sübut 

edilirdi.  Həmçinin M.C.Bağırov göstərirdi  ki,  Ermənistan 

K(b)  P  MK  -   birinci  katibi  Q.Harutynovun  Dağlıq 

Qarabağla  bağlı  irəli  sürdüyü  bütün  iddiaların  heç  bir 

elmi,  tarixi  əsası  yoxdur  və  orada  yazılanlar  şər  və  boş 

cəfəngiyyatdır.  DQMV-də yaşayan əhalinin sosial-iqtisadi 

vəziyyəti  barədə  sizin  məlumatımz  var  və  onlar  nəinki 

Azərbaycamn  başqa  bölgələrinin  hətta  Ermənistamn 

əhalisindən  üstün  yaşayış  tərzinə  malikdirlər.  Bölgədə 

yşayan dinc,  zəhmətkeş ermənilər  Ermənistana  birləşmək 

fikrində  olmayıblar.  M.C.Bağırov  Moskvanm  yüksək 

rütbəli  rəhbərinə  tutarlı  və  obyektiv  tarıxi  faktlar  yazıb 

göndərmişdir.



107

Cavab  məktubunda  daha  sonra  göstərilirdi  ki, 

Ermənistan  dövlətinin  Dağlıq  Qarabağla  bağlı  ərazi 

iddialarma  gəldikdə  isə  biz  aşağıdakı  şərtlərlə  DQMV-ni 

Ermənistana güzəştə gedərik ki;

1.  DQMV-nin 

Ermənistana 

güzəştə 

gediləcəyi 

təqdirdə, Azərbaycanhlarm daha çox yaşadığı Şuşa 

rayonu  DQMV-nin 

tərkibindən  çıxarılmaqla 

Azərbaycanm tərkibində saxlamlsın;

2.  Zəngəzur 

bölgəsi 


bütövlükdə 

Azərbaycana 

qaytarılsm;

3.  Müxtəlif vaxtlarda Azərbaycandan məcburi şəkildə 

almıb  Ermənistana,  Gürcüstana  və  Rusiyaya 

verilmiş  bir  çox  tarixi  ərazilər  Azərbaycan  SSR-ə 

qaytarılsın20.

Moskva rəhbərliyi,  daşnak liderlər və erməni  lobbisi 

Azərbaycan  rəhbərliyin  bu  səpgidəki  cəsarətli  cavabmı 

gözləmirdi.  Belə  qətiyyətli  cavab  ermənilərin  «Böyük 

Ermənistan»  dövləti  yaratmaq  kimi  mənfur  planlarımn 

pozulması  demək  idi.  ttəmçinin  SSRİ  rəhbərliyi  səhf 

addım  atdığmı  başa  düşdü.  Mərkəzi  hökümət  anladı  ki, 

belə  bir  addım  ŞSRİ-ni  həm  daxildən  zəiflədər,  həm  də. 

beynəlxalq 

aləində 


nüfuzdan 

salar. 


Türkiyə 

ilə 


Azərbaycamn  əsas  ərazisi  arasmda  yaradılmış  «erməni 

ərazisi»  bununla  ləğv  edilirdi.  Belə  bir  vəziyyət  isə  nə 

Sovet rəhbərliyini, nə də erməniləri qane etmədi. Çünki bu 

hal  Sovet höküməti üçün sonsuz fəlakətlər yarada  bilərdi. 

Rusiyanm  himayəsi  və  köməyi  ilə  Azərbaycanm  tarixi 

torpaqları  hesabına  yaradılmış  «Ermənistan  dövləti»nin 

varlığı  sual  altında  qalırdı.  Belə  bir  təhlükənin  real 

olduğunu 

görən 

mərkəzi 


hökümət 

ermənilərin 

Azərbaycana qarşı ərazi iddialarım rədd edərək məsələnin 

«arxivə  verilməsini»  tövsiyə  etdi.  Beləliklə,  Azərbaycanm 

tarixi  torpaqları  hesabına  özlərinə  dövlət  yaradan,

108


Türkmənçay 

sülhündən 

sonra 

Dağlıq 


Qarabäğda 

məskunlaşan  ermənilər  1905-1906  və  1918-1920-ci  illərdə 

həmin  əraziləri  silahlı  müdaxilə  yolu  ilə  Ermənistana 

birləşdirməyə  cəhd  etsələrdə,  məqsədlərinə  nail  ola 

bilməmiş  və  XX  yüzilliyin  40-cı  illərində  Moskvadakı 

erməi  rəhbərliyinə  arxalanaraq  dinc  yolla  «Böyük 

Ermənistan»  dövləti  yaratmaq  arzusu  ilə  «Dağlıq 

Qarabağ məsələsi»ni yenidən qaldırmış, lakin Azərbaycan 

rəhbərliyinin  qətiyyətli  mövqeləri  nəticəsində  ərazi 

bütövlüyümüz qorunub saxlanılmışdır.

Dağlıq 

Qarabağın 



Ermənistana 

birləşdirilməsi 

haqqmda  erməni  rəhbərliyinin  növbəti  təklifl  o  zaman 

A.Mikoyanm  vasitəsilə N.Xruşşovun  rəhbərliyi  dövründə 

qaldırılmışdır.  Həmin  dövrdə  DQMV-nin  Ermənistana 

birləşdirilməsi məsələsinə N.Xuruşşov öz flkrini belə ifadə 

etmişdi:  «Mən  Ermənistana  getmək  istəyən  qarabağlı 

ermənilər  üçün  kifayət  qədər  yük  maşmı  ayrılması 

haqında  sərəncam  verə  bilərəm».  Demək  olar  ki, 

N.Xuruşşovun  vicdanlı  qərarı  ilə  «Dağlıq  Qarabağ 

məsələsi»  müvəqqəti  olsada  bağlanmışdır21.  «Böyük 

Ermənistan»  dövləti  yaratmaq  xülyasında  olan  ermənilər 

Dağlıq  Qarabağa  Azərbaycandan  qopara  bilmədikdə 

başqa bir yola əl atdılar.  Belə ki, Ermənistanda qədimdən 

yaşayan  azərbaycanlıları  öz  ata-baba  yurdlarından 

çıxarmaq  və  həıtıin  əraziyə  dünyanm  müxtəlif  ölkələrinə 

səpələnmiş  erməni  köçürmək  və  beləliklə  «Türksüz 

Ermənistan» 

dövləti 

yaratmaq 

planını 

işləyib 


hazırlamışdılar.  «Daşnakstyun»  partiyası  bu  məsələyə 

xüsusi  hazırlıq  görmüşdü:  Hələ  1943-cü  ildə  SSRİ  Xarici 

İşlər  Naziri  V.Molotova  müraciət  edilmiş,  o  isə  öz 

növbəsində  İ.V.Stalinin  razılığmı  almışdı.  Yuxarıda  qeyd 

olunan  məsələnin  ermənilərin  xeyrinə  həll  edilməsində 

İ.Stalinə  yaxın  olan  Beriya  və  Mikayanmda  rolu  böyük



109

olmuşdur.  1946-cı  il  oktyabrın  19-da  SSRİ  Ali  Sovetinin 

Rəyasət  Heyəti  xarici  ölkələrdə  yaşayan  ermənilərin 

Ermənistan  SSR  ərazisinə  köçürülməsiilə  bağlı  Fərman 

verdi22. 

1947-ci 

ilin 


iyununda 

«Daşnaksütyun» 

partiyasmm 

XIV 


konqrensində 

«Azərbaycanlılarm 

yaşadıqları  Erməııistan  SSR  ərazisindən  çıxarılması  və 

Ermənistan 

SSR 

sərhədlərinin 



genişləndirilməsi

haqqında» qərar çıxardı23.  Bu işdə Qriqorian kilsəsi də öz 

xeyir-duasım  vermişdi. 

Beləliklə 

azərbaycanlılarm

Ermənistan 

SSR 

ərazisindəki 



öz 

dədə-baba

torpaqlarından  məcburi  şəkildə  qovulmasınm  növbəti 

üçüncü mərhələsi  başlandı.  Xatırladaq  ki,  birinci  mərhələ 

1905-1906-cı  illərdə,  ikinci  mərhələ  1918-1920-ci  illərdə, 

üçüncü  mərhələ  1948-1953-cü  illərdə  olmuşdur.  1947-ci  il 

dekabrm  23-də  SSRİ  Nazirlər  Soveti  «Ermənistan  SSR- 

dən  kolxozçuların  və  başqa  azərbaycanlı  əhalisinin 

Azərbaycan  SSR-in  Kür-Araz  ovalığına  köçürülməsi 

haqqmda  4083  saylı  10  mart  1948-ci  il  tarixli  754  saylı 

başqa  bir  qərarmda  isə  konkret  tədbirlər  plam  müəyyən 

edildi»24.  Həmin  plana  görə  1948-1950-ci  illər  ərzində 

«könüllülük  prinsipi  əsasında»  Ermənistan  SSR-də 

yaşayan  100  min  azərbaycanlı  əhali  Azərbaycan  SSR-in 

Kür-Araz 

ovalığına 

köçürülməli 

idi25. 


Ərazidən 

deportasiya  edilmiş  azərbaycanlılarm  evləri  Ermənistana 

müxtəlif  ərazilərdən  gətiriləcək  ermənilərin  istifadəsinə 

verilməsi  də,  SSRİ  Nazirlər  Sovetinin  diqqətindən 

yaymmamışdı.  1948-1950-ci  ilərdə  Ermənistan  SSR-də 

yaşayan  Azərbaycanlıların  150  min  nəfəri  doğma 

yurdlarından  zorla  çıxarıldı.  Bu  çıxarılmamn  adı 

«könüllü» 

ifadəsi  ilə  işlənsədə 

əslində 


150  min 

azərbaycanlı  Ermənistan  SSR  ərazisindəki  dədə-baba 

yurdlarında  kütləvi  surətdə  və  zorakılıqla  sürgün 

olundular26.  Deportasiya  tədbirləri  Ermənistanm  22

110

rayonunu 



əhatə  edirdi,  hansıki  həmin  rayonlarda 

azərbaycanlılar  yığcam  və  ya  ermənilərİə  qarışıq  halda 

yaşayırdılar.  Ermənistanlı  soydaşlarımız  Azərbaycanm 

Saatlı,  Göyçay,  Tərtər,  İmişli,  Əli-Bayramlı,  Zərdab, 

Salyan,  Kürdəmir, Xaldan,  Sabirabad,  Beyləqan, Yevlax, 

Ucar,  Gədəbəy  və  Bərdə  rayonlarma  köçürülmüşlər. 

Köçürülmə 

zamam 


insan 

hüquqları 

kobudcasına 

pozulmuşdur.  Minlərlə adam,  xüsusilə uşaqlar və  qocalar 

kəskin iqlim dəyişikliyinə dözməyərək həlak olmuşlar27.

Ermənistandan  deportasiya  olunanlarm  DQMV-də 

yerləşdirilməsinə  Azərbaycanda  köçürmə  komissiyasma 

rəhbərlik  edən  erməni  Brretens  və  Sevumyan  hər  vasitəsi 

ilə  maneə  olmuşlar.  Aparılan  tədqiqatlar  nəticəsində 

məlum  olmuşdur  ki,  1948-ci  ilin  avqustunda  Ermənistan 

SSR-dən  DQMV-nin  Xocavənd  rayonuna  31  təsərrüfat 

(570  nəfər)  gəlmişdir.  Onlardan  86  təsərrüfat  (355  nəfər) 

Xocavənd  rayonunun  Qişi  kəndində,  17  təsərrüfat  (82 

nəfər)  rayonun  Xunuşnak kəndində  məskunlaşmışdılar28. 

Ermənistandan 

köçürülənlərin 

DQMV-də

yerləşdirilməsinə  Azərbaycan  SSR  Nazirlər  Soveti 



yanmda 

Köçürmə 


İdarəsinin 

nümayəndəsi 

Əbdürəhmanov  və  DQMV  İcraiyyə  Komitəsində  işləyən 

Kərimov kömək etsələrdə Azərbaycanda yüksək  vəzifələr 

tutan  Markaryan,  Qriqoryan,  Yemelyanov,  Borşov  və 

başqaları  köçən  azərbaycanlıların  DQMV-dən  geri 

qaytarmışdılar. DQMV-nin rəhbərliyidə Dağlıq Qarabağa 

köçürülmüş  erməniləri  hər  vasitəsi  iilə  sıxışdırmışlar. 

Deyilənləri  aşağıdakı  faktlardan  da  aydın  görmək  olar. 

Belə  ki,  DQMV-də  yaşayan  ermərıilər  Mərkəzə  böhtan 

dolu  məktub  yazaraq,  köçüb  gələn  azərbaycanlılann 

ərazidə  özlərini  yaxşı  aparmaması, 

oğurluq  etməsi, 

şuluqluş  salması,  dövlət  siyasəti  əleyhinə  təbliğat 

aparması, millətlər arasmda münaqişələr törətməsi və sair

111


yalan  xəbərlərlə  onları  gözdən  salırdılar29.  DQMV-nə 

köçürülənlər çox dözülməz şəraitdə yaşayırdılar.  Elə hallar 

olurdu  ki,  bir  iıeçə  ailə  bir  daxmada  daldalanır,  çox 

hallarda  isə  mal-qara  ilə  bir  tövlədə  yaşayır,  yaşadıqları 

«evlərin»  isə  tavam,  qapı-pəncərəsi  çox  yarıtmaz 

vəziyyətdə idi.  «Gəlmələr»  arasmda  xəstəlik  halları  aşkar 

edilirdisə 

dərhal 


ərazidən 

qovulurdular30. 

Dövlət 

tərəfindən  köçürülənlərə  ayrılan  vəsait  vilayət  rəhbərliyi 



tərəfindən  tamamilə  mənimsənilirdi.  Xocavənd  rayon 

Xalq 


Maarif  şöbəsinin  müdiri  Ulubabayan  «gəlmə» 

azərbaycanlılara  həqarətlə  baxır,  onların  uşaqlarımn 

təhsilə  cəlb  olunması  üçün  heç  bir  tədbir  görmür,  hətta 

buna  maneə  olurdu.  Belə  ki,  Güney  Çartaz  kəndində 

«Azərbaycan dili» dərsi deyən müəlliməni RTŞ-nin müdiri 

işdən azad etmiş və  onun yerinə heç  bır ixtisası  olmayan, 

sadəcə  olaraq  oxuyub  yazmağı  bacaran  şəxsi  müəllim 

təyin  etmişdir31.  Bu  və  ya  buna  bənzər  faktlar  arxiv 

sənədlərində,  müxtəlif  qəzet  və  jurnallarda  öz  əksini 

tapmışdır.

DQMV-nə köçən soydaşlarımız acınaçaqlı vəziyyətdə 

yaşadıqlarmı  və  təqiblərə  məruz  qaldıqlarım  Respublika 

Nazirlər  Sovetinin  sədri  İ.K.Abdullayevə  ünvanladıqları 

məktubda 

bildirmişdilər. 

Azərbaycan 

hökümətinin 

göstərişi  ilə  1949-cu  ilin  mayında  Azərbaycan  SSR 

Köçürmə  İdarəsinin  rəisi  N.Allahverdiyev  DQMV-də 

vəz:iyyətlə 

tanış 

olmaq 


üçün 

Xankəndinə 

ezam 

olunmuşdu. 



doğrudända 

Xocavənd 

rayonuna 

köçürülmüş  soydaşlarımızm  vəziyyətlərinin  son  dərəcə 

acmacaqlı  olmasımn  şahidi  olmuş  və  bu  barədə  mərkəzə 

məlumat  vermişdir32.  Məlumatda  belə  bir  əlavə  də 

edilmişdir  ki,  Xocavənddəki  «köçkünlərin»  adi  məişət 

şəraiti  yoxdur,  aclıq və  xəstəlik  baş  alıb  gedir,  yaxşı  olar 

ki,  buradakı  məskunlaşan  ailələri  Ağdərə  rayonuna

112

köçürək.  Lakin  DQMV-nin erməni rəhbərliyi Azərbaycan 



köçürmə  komissiyasınm  rəhbərlərindən  olan  ermənilərin 

/Brutens,  Sevumyan  və  başqalarmın/ köməyindən istifadə 

edərək, müxtəlif bəhanələrlə  DQMV-nin  bütün ərazisində 

məskunlaşmış  «gəlmələri»  çıxanb  Yevlax,  Kürdəmir, 

Ucar,  Bərdə,  Beyləqan  rayonlarmda  yerləşdirmişlər. 

DQMV-də  azərbaycanlıların  saymın  çoxalması  erməni 

rəhbərliyinin  mənafeyinə  uyğun  deyildi.  Onlar  bölgədə 

süni  suıətdə  ermənilərin  say  çoxluğunu  yaratmağa 

çalışırdılar.  Ona  görə  də  soydaşlarımızm  öz  dədə-baba 

yurdlarmdan  deportasiyası  zamanı  bir  nəfərdə  olsun 

azərbaycanlı 

DQMV-nin 

ərazisinə 

buraxılmamışdı. 

Əksinə əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi  1948/1950-ci illərdə 

daxili  qarışıqlıqdan  istifadə  edən  Dağlıq  Qarabağ 

rəhbərliyi  azərbaycanlıları  Vilayət  ərazisindən  çıxarıb 

köçürməyə  nail  olmuşlar.  Təkcə  1949-cü  ildə  «daxili 

köçürmə»  adı  altında  DQMV-dən  132  azərbaycanlı  ailəsi 

(549 


nəfər) 

Azərbaycan 

SSR 

Xanlar 


rayonuna 

köçürülmüşdür33.  Sonrakı  illərdə  bu  proses  davam 

etdirilmişdir. 

DQMV-nin 

azərbaycanlılar 

yaşayan 


kəndlərində  heç  bir  sosial-iqtisadi,  mədəni  tədbir  həyata 

keçirilməmiş,  süni  surətdə  aclıq,  yoxsulluq,  qıtlıq 

yaradılmış  və  soydaşlarımızı  öz  tarixi  torpaqlarmdan 

köçməyə  vadar  etmişdilər.  İstər  Ernıənistan  SSR-dən 

istərsədə DQMV-dən azərbaycanlılarm  zorla  köçürülməsi 

və  ya  köçməyə  məcbur  edilməsi  prosesi  vaxtı  xarici 

dövlətlərdən 

ermənilər  bu 

ərazilərə  gətirilmiş 

və 


boşaldılmış azərbaycanlıların evlərində yerləşdirilmişdilər. 

Beləliklə,  planlı  şəkildə  həmin  ərazilərdə  ermənilərin  sayı 

artdı  və  Mərkəzi  hökümətin  yeritdivi  antiazərbaycan 

siyasəti nəticəsində istər Ermənistanda,  istərsə də DQMV- 

də  qədim  Azərbaycan  toponimləri  erməniləşdirilməyə, 

azərbaycanlılara məxsus abidələrin məhv edilməsinə rəvac



113

verildi.  Azərbaycamn  yeni  sənaye  mərkəzlərinə  -  

Sumqayıt,  Əli  Bayramlı,  Mingəçevir,  Daşkəsən  və  başqa 

şəhərlərinə  xaricdən  ermənilər  köçürüldü.  DQMV-də, 

Bakıda,  Gəncədə erməni lobbisi gücləndi.  Soydaşlarımıza 

qarşı  mənəvi  terror  hərəkatına  geniş meydan  verildi35.  40 

ildən sonra,  yəni  80-cı illərin sonlarmda isə Ermənistanda 

bir nəfərdə olsun soydaşımız qalmadı.  1991-ci  il  avqustun 

8-də Ermənistan SSR-də sonuncu azərbaycanlı kəndi olan 

Nüvədi  kəndinin  boşaldılması  ilə  azərbaycanlılarm  dədə- 

baba  torpaqlarından  kütləvi  şəkildə  qovulmasmm 

sonuncu mərhələsi başa çatdı.

Sovet rejimi şəraitində  soydaşlarımızın  deportasiyası 

adi bir dəyişiklik hesab olunmuşdu.  Bu hadisələrə ilk dəfə 

olaraq  siyasi  qiyməti  millət  və  xalqınm  qədrini  bilən, 

ümummilli  liderimiz  H.Ə.Əliyev  vermişdi.  O,  1997-ci  il 

dekabrın  18-də  «1948-1953-cü  illərdə  azərbycanlılarm 

Ermənistan  SSR  ərazisindəki  tarixi-etnik  torpaqlarından 

kütləvi surətdə deportasiyası  haqqmda»  fərman  imzaladı. 

Həmin  fərmanda  deyilirdi:  «Son  iki  əsrdə  Qafqazda 

azərbaycanlılara  qarşı  məqsədyönlü  şəkildə  həyata 

keçirilmiş 

etnik 


təmizləmə  və 

soyqırımı 

siyasəti 

nəticəsində  xalqımız  ağır  məhrumiyyətlərə,  milli  faciə  və 

məşəqqətlərə  məruz  qalmışdır...  1948-1953-cü  illərdə  150 

mindən  çox  azərbaycanlı  Ermənistan  SSR  ərazisindəki 

dədə-baba  yurdlarmdan  kütləvi  surətdə  və  zorakılıqla 

sürgün olunmuşdur.  Minlərlə insan o cümlədən qocalar və 

körpələr 

ağır 


köçürülmə 

şəraitinə, 

kəskin 

iqlim 


dəyişikliyinə,  fiziki  sarsıntılara  və  mənəvi  genosidə 

dözməyərək  həlak 

olmuşlar.  Bu  işdə  erməni  şovinist 

dairələrinin  və  SSRİ  rəhbərliyinin  cinayətkar  siyasəti 

mühüm  rol  oynamışdır.  Təəssüf  ki,  1948-1953-cü  illərdə 

azərbaycanlıların 

Ermənistan 

SSR 


ərazisindən 

deportasiya  olunması  faktı  ötən  50  il  ərzində  lazımınca



114

araşdırılmamış,  bu  hadisələrə  hüquqi-siyasi  qiymət 

verilməmişdir...  Bu  gün  həmin  hadisələr  tədqiq  edilməli 

və  dünya  ictimaiyyətinə  çatdırılmalıdır»36.  Bu  fərman 

xaloımızm  çoxdankı  istəyini  ifadə  edən  tarixi,  siyasi  və 

hüquqi sənəd oldu.  Həmçinin həmin sənəd soydaşlarımıza 

qarşı  soyqırım  və  departasiya  siyasətinin  mürtəce 

mahiyyətinin 

dünya 

ictimaiyyətinə 



çatdırılması 

baxımmdan çox böyük əhəmiyyətə malik idi.



115

SONSÖZƏVƏZt

I941-1945-ci _  illəri 

əhatə  edən  Boyiik  Vətən 

Müharibəsi  SSRİ-nin  qələbəsi  ilə  başa  çatdı.  SSRİ 

dünyanm ikinci güclü clövlətinə çevrildi.  Çünki artıq onun 

həm  nüvə  silahı  var  idi,  həm  də  dünya  sosializm  sistemi 

eninə  inkiaf  etmişdi  və  liderlik  SSRİ-nin  əlində 

cəmləşmişdi.  Sovet  dövləti  ucqarlarda,  xüsusilə  zəngin 

yeraltı və yerüstü təbii sərvətlərə, mühüm strateji mövqeyə 

malik,  ticarət  yolları  ayrıcında  yerləşən  Azərbaycanda 

daha  da  möhkəmlənmək  üçün  sosial-iqtisadi  və  siyasi 

tədbirlər  həyata  keçirməyə  başladı. 

İlk  növbədə 

totalitarizm  deyilən  bir  rejim  yaradıldı.  Real  vəziyyətdən 

istifadə  edən  erriıənilər,  yuxarı  orqanlarda  vəzifə  tutan  -  

Mikoyana, 

Markaryana, 

Qriqoryana, 

Sumbatov 

Toqaridzeyə, 

Yemelyanov, 

Boroşov 


və 

başqa 


himayədarlarma 

arxalanaraq 

DQMV-də 

bütün 


hakimiyyəti  öz  əllərində  cəmləşdirdilər.  Vilayət  Partiya 

Komitəsinin  birinci  katibi  T.Qriqoryan  DQMV-dəki 

bütün  ictimai  təşkilatları,  dövlət  orqanlarım,  sovetləri  və 

sairi öz iradəsinə tabe etdi.  DQMV-də qədimdən  yaşayan 

soydaşlarımız  kütləvi  şəkildə  siyasi  represiyalara  məruz 

qaldılar.  Süni  surətdə  sosial-iqtisadi  problemlər  yaradan 

erməni  rəhbərliyi  DQMV-də  yaşayan  azərbaycanlıların 

köçməsinə  rəvac  verdilər.  Rusiya  Azərbaycanda  öz 

hakimlik  mövqeyin  qoruyub  saxlamaq  üçün  vaxtilə 

erməniləri  buraya  köçüriib,  sonra  onlara  vilayət  statusu 

verilməsinə  nail  olmuş  və  vaxtaşırı  millətlər  arası 

münaqişədən  öz:  xeyrinə  istifadə  etmişdir.  Türkmənçay 

müqaviləsindən  sonra  Qarabağm  Dağlıq  hissəsində 

məskunlaşmış  ermənilər vaxtaşırı  olaraq həmin  ərazilərin 

Azərbaycandan  qoparıİıb  Ermənistana verilməsi  tələbi ilə 

çıxış etmişdilər.  Xarici dövlətlərdə və daxildə güclü erməni





1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə