AZƏrbaycan əraziSİNDƏ İBTİDAİ İcma quruluşU



Yüklə 3.8 Mb.
səhifə24/44
tarix07.12.2016
ölçüsü3.8 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   44

1905-1907-ci illərdə ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı soyqırım siyasəti. Bakıda fəhlə hərəkatlarının belə geniş vüsət aldığını görən hökumət dairələri burada Azərbaycanlılarla ermənilər arasında milli nifaq salmaq qərarına gəldilər və buna nail də oldular. İlk partlayış Bakıda başladı. 1905-ci il fevralın 6-da Bakıda ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı başlanan soyqırımı 9-dək davam etdi. Bakıda 3 gün sürən bu qırğın 20-21 fevralda İrəvanda, may ayinda Naxçıvanda, iyulda Qazaxda təkrarlandı.

Çarizm milli qırğınlarla bərabər inzibati tədbirlərə də əl atdı. Çar hökuməti Azərbaycabda repressiyaları gücləndirmək üçün fevralın əvvəlində Bakıda fövqəladə vəziyyət elan etdi. Çar II Nikolay 1905-ci il fevralın 26-da “Qafqazda tezliklə sülh və sakitliyi yaratmaq üçün ” yenidən Qafqaz canişinliyinin bərpa edərək İ.İ.Vorontsov-Daşkovu təcili şəkildə Qafqaz canişini kimi bölgəyə göndərdi. Bu təcrübəli və şovinist siyasətçi özünü guya Qafqazdakı bütün millətlərin qoruyucusu kimi göstərməyə cəhd etsə də, əslində ancaq ermənilərə havadarlıq edirdi və Rusiya imperiyasını “ Parçala, hökm sür! siyasətini bölgədə böyük məharətlə həyata keçirirdi. Onun bölgədə ilk işi Qafqazda Rusiyanın dayağı olan ermənilərlə dostluq münasibətlərini təzələmək oldu. Vorontcov-Daşkov Qafqazdakı hadisələri uzun müddətli və geniş miqyaslı bir siyasi vəziyyət kimi qiymətləndirirdi. O, hər zaman türklərə, o cümlədən Azərbaycanlılara qarşı ermənilərdən başlıca qüvvə kimi istifadə etmək tərəfdarı idi. Çara göndırdiyi məxfi məktublarda da öz mövqeyini sərgiləyən ermənilərin himayəçisi Vorontcov-Daşqov hələ I Pyotrun vaxtından ermənilərin Rusiyaya olan sədaqətini xatırladırdı və məsləhət görürdü ki, erməniləri himayə etsin. Müharibə zamanı onlardan Osmanlı sultanlığına arxadan zərbə endirmək və yaşadıqları əraziləri rus ordusunun hərb meydanına çevirmək üçün istigadə etməyi tövsiyyə edirdi.

Bu siyasətin nəticəsi idi ki, Azərbaycanın ən münbit torpaqlarında yerləşdirilən ermənilər Azərbaycan iqtisadiyyatinin inkişafından Azərbaycanlılardan daha çox mənfəət (10 dəfədən artıq) əldə edirdilər. Onların aldığı neftli pay torpaqları Azərbaycanlılarınkından 10 dəfə artıq idi, 167 neft şirkətindən əksəriyyəti xırda müəssisələr olmaqla cəmi 49 şirkət Azərbaycanlılara məxsus olduğu halda, zəngin erməni ailələri 55 orta və iri şirkətin sahibi idilər. 1900-cu ildən etibarən Bakı quberniyasındakı 115 sənaye şirkətinin 29% ermənilərin, yalnız 18% Azərbaycanlıların idi. Şərabçılıq, balıq sənayesi, tütün istehsalı kimi gəlirli sahələr də ermənilərin əlində idi.

Belə iqtisadi uyğunsuzluq iş yerlərinin bölgüsündə də özünü göstərirdi. Yüksək vəzifə tutan ermənilər 25% təşkil etdiyi halda 70% Azərbaycanlı dövlət idarələrində heç bir vəzifə tutmurdu və az maaşla fəhlə olaraq çalışırdı. XX əsrun əvvəllərində dünyanın tanınmış iş mərkəzlərindən birinə çevrilən və bir çox iş adamlarının axın etdiyi Bakıya 50 minə yaxın erməni də toplanmışdı. Azərbaycanın ən böyük ticarət mərkəzi olan Bakının iqtisadi həyatda əsas yeri erməni tacirləri tuturdu. Beləliklə, rus idarəçiliyinin himayəsi altında olan ermənilər getdikcə varlandıqca, Azərbaycanlılar öz ölkələrində kasıblayırdılar. Ermənilər iqtisadi cəhətdən ölkənin ağası vəziyyətində idilər.Belə iqtisadi uyğunsuzluq və rusların hər zaman erməniləri himayə etməsi ermənilərlə Azərbaycanlılar arasında onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da ağırlaşdırdı və ermənilər rusların dəstəyinə və öz iqtisadi üstünlüklərinə arxalanaraq Azərbaycanlılara qarşı qırğınlar törətdilər.

Siyasi təkilatlanma sahəsində də Azərbaycanlılardan xeyli üstün olan ermənilərin bu dövrdə Azərbaycanlılardan fərqli olaraq ifrat millətçi “Daşnaksütün” partiyası mövcud idi . Partiyanın məqsədi Şərqi Anadoludakı Osmanlı vilayətlərinin də daxil olduğu müstəqil bir erməni dövləti qurmaq idi. Rusiya ərazisinə köçməzdən əvvəl Türkiyə torpaqlarında terrorçuluq fəaliyyəti göstərən ermənilər Rusiyanın köməyilə Azərbaycan torpaqlarında yerləşdikdən sonra burada da fəaliyyətlərini davam etdirirdilər. Hətta bu işdə bəzən onlara qarşı çıxan çar məmurlarına qarşı da terror əməliyyatları törətməkdən çəkinmirdilər. Məsələn, Qafqazın baş valisi Georgi Qolitsın Azərbaycanlılarla daha mülayim rəftar etdiyi üçün (Azərbaycanlı məmurların daha çox işə götürülməsi, rus gimnaziyalarında Azərbaycan dilinin tədrisi və s.) 1903-cü ildə erməni millətçləri tərəfindən yaralanaraq Qafqazı tərk etməyə məcbur olmuşdu.

Beləliklə ermənilər millətçi-şovinist və terrorçu Daşnaksütün partiyası ətrafında birləşdikləri halda Azərbaycanlıların milli təşkilatları yox dərəcəsəndə idi. Buna görə də ermənilərin hücumları zamanı Azərbaycanlılar təşkilatlanmamış, plansız və silahsız olaraq ermənilərə qarşı mübarizə apardıqları üçün ağır tələfat verdilər. Erməni terrorçularının qana buladığı kəndlərdə yüzlərlə, minlərlə müsəlman əhali (bura Azərbaycanlılarla bərabər ləzgi, tat, dağ yəhudiləri və b. da aid idi.) həyatını itirdi. Ruslar bu vəhşiliklərin qarşısını ala biləcək durumda olmalarına baxmayaraq, erməniləri dəstəklədikləri üçün hadisələrə müdaxilə etmədilər.

1905-ci ilin yayında Azərbaycabda yenidən kütləvi çıxışlar artdı.Bir-birinin ardınca keçirilən tətillərin (1 may, 18 iyul, 16 avqust) təsiri altında Azərbaycabda inqilbi hərəkatın genişlənməsindən qorxuya düşən çar hökuməti yenidən erməni-müsəlman qırğını təşkil etdi. Qırğın Bakı, Gəncə, Şuşa qəzalarını və Azərbaycanın bir sıra rayonlarını əhatə etdi. 1906-ci ildə ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımın yeni dalğası başlandı. Bakı, Yelizavetpol, İrəvan quberniyalarında qırğınlar törədildi.

Bu qırğının ermənilər tərəfindən Azərbaycanlılara qarşı törədilməsinə baxmayaraq dünya mətbuatında Azərbaycabdakı soyqırım ermənilərin hər zamankı saxtakarlığı nəticəsində təhrif olundu və ermənilər zərərçəkən tərəf kimi təqdim edildi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycabda milli şüurun oyanması və milli hərəkat. Siyasi partiyalar. XIX əsrin sonlarından Rusiya ziyalılarının azadlıq ideyaları tədricən imperiyanin müstəmləkəsi olan Azərbaycabda da əks-səda doğururdu. Qabaqcıi Azərbaycan ziyalılarının milli mənlik şüuru, milli təfəkkürü formalaşmaqda idi.

XX əsrin başlanğıcında Rusiyada baş verən siyasi hadisələr (rus-yapon müharibəsi, kütləvi tətillər , 1905-1907-ci illər inqilabı və s.) nəticəsinda yaranan tarixi şərait ,xüsusilə də ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı apardıqları soyqırım siyasəti Azərbaycan milli burjuaziysının da milli təfəkkürünün inkişafına mühüm təsir göstərdi. Hakim mövqedə olan rusların ermənilərə havadarlıq etməsi və Azərbaycanlılara qarşı biganəliyi, erməni-daşnak partiyasının qaniçənliyi nəhayət Azərbaycanlıları da təşkilatlanmağa vadar etdi.

Tələbələrin nəzərinə çatdırılmalıdır ki, XX əsrin əvvəllərində milli hərəkatin güclənməsinə iki əsas amil təsir göstərirdi: 1) Milli burjuaziyanın dəstəyi ilə müxtəlif təhsil ocaqlarında təhsil alaraq vətənə qayıdan Azərbaycan gəncləri milli demokratik hərəkatın yaranması və inkişafında böyük rol oynamağa başladılar. İxtisasa yiyələnməklə bərabər qabaqcıl Avropa ideologiyası ilə də tanış olan Azərbaycan ziyalıları milli özünüdərketmə, mənəvi dəyərlər, xalqın tarixi, etnik mənşəyi ilə bağlı məsələlərin araşdırılmasının zəruriliyini anladılar; 2) Çarizmin türk-müsəlman xalqlarına qarşı çevrilmiş milli müstəmləkə siyasəti nəticəsində milli hərəkatda “Milliyət və hürriyət”, “Məşrutə və müsavat” ideyaları geniş vüsət aldı. M.Rəsulzadənin dediyi kimi, “Millət inanmağa başladı ki, istiqlal xaricində onun üçün əlavə Azərbaycan yoxdur”.

O dövrün milli ziyalilarımızın qabaqcıl nümayəndələrindən H.Zərdabi, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağayev, N.Nərimanov, C.Məmmədquluzadə, M,Hadi, H.Cavid, Ü. Hacıbəyov, M.Ə.Sabir, A.Şaiq, Ə.Topçubaşov, F.Köçərli, M.Rəsulzadə və b. milli mətbuatdakı çıxışları xalqın milli təfəkkürünün formalaşmasında mühüm rol oynadı. Bu işdə H.Zərdabinin və M.Rəsulzadənin millətçilik və dövlətçilik, C.Məmmədquluzadənin demokratizm və Azərbaycançılıq ideyaları misilsiz rol oynadı. Türk dünyasının görkəmli ideoloqları İ.Qaspıralı, Ə.Hüseynzadə, Y.Ağçura oğlu, Ə.Ağayev və b.-nın türkçülüyə dair fikirlərində obyektiv olaraq Azərbaycanın milli müstəqilliyinin ümumtürk azadlığının tərkib hissəsi olduğu ideyası öz əksini tapırdı.



Lakin XX əsrin əvvəllərində ilk addımlarını atmağa başlayan Azərbaycan milli hərəkatının kifayət qədər təcrübəsi və elmi cəhətdən əsaslandırılmış konsepsiyası yox idi. Bu hərəkatın aparıcı qüvvəsi - formalaşmaqda olan milli burjuaziya və demokratik ziyalılar kifayət qədər yetkin deyildi. Ilk vaxtlar onlar öz mövqelərini şəhər özünüidarə orqanları, o cümlədən Bakı şəhər Duması və mətbuat vasitəsilə(əsasən “Kaspi” qəzetində) bildirməklə, Dövlət Dumasına şikayət ərizələri, imza toplama kompaniyaları ilə kifayətlənirdilər. Topçubaçov, Ağayev, Ziyadxanov, R.Şirvanski kimi Azərbaycan liberalları öz çıxışlarında müsəlmanların siyasi hüquqsuzluğu, onların ictimai-siyasi və mədəni-maarifçi fəaliyyətlərinin mıhdudlaşdırılması kimi problemlərə toxunaraq milləti oyanmağa, maarifçiliyin genişləndirilməsinə, xeyriyyə cəmiyyətlərinin yaradılmasına çağırırdılar. Azərbaycan ziyalıları obyektiv olaraq müstəmləkəçi imperiyanin əsarətindən qurtarmaq yolları axtarsalar da inzibati muxtariyyət haqda dəqiq proqramları yox idi. Onlar Ilk vaxtlar Rusiya sosial-demokratlarının mövqeyində dayanırdilar. Hətta Azərbaycan ziyalılarının bəziləri (S.M.Əfəndiyev, M.Ə.Əzizbəyov, M,Q.Mövsümov, Ə.Axundov) RSDFP-nin üzvü idilər. Lakin M.Ə.Rəsulzadə, M.K.Mirqasımov, M.Hacıyev, A.Kazımov, M.H.Hacınski kimi bir çox qabaqcıl ziyalılar bolşeviklərin inzibati muxtariyyət yaratmaq kimi bəzi müddəalarına rəğbət bəsləsələr də bu partiyaya daxil olmayaraq 1904-cü ilin oktyabrında özlərinin müstəqil milli təşkilatlarını, müsəlman aləmində ilk sosial-demokrat “Hümmət” təşkilatını yaratdılar. Hümmətçilər 1904-cü ilin II yarısından 1905-ci ilin fevralınadək “Hümmət”, 1906-ci ilin dekabrından 1907-ci ilin martınadək “Təkamül”, daha sonra “Yoldaş” qəzetini nəşr etdilər. Bu işə M.Ə.Rəsulzadə, Ə.A.Axundov rəhbərlik edirdi. M.Hacinski, M.Rəsulzadə öz məqalələrində milli vəhdət, öz milli müqəddəratını təyin etmək hüququ uğrunda mübarizədə müsəlman xalqlarının birliyi ideyasını təbliğ edirdilər. Getdikcə tərəfdarları artan “Hümmət” təşkilatının artiq Bakıda deyil, Gəncə, Şuşa, Haxşıvan, Culfa, Tiflisdə , hətta Dağıstanda da şöbələri də fəaliyyət göstərirdi. 1905-ci ilin əvvəllərində Hümmət qrupuna iki bacarıqlı təşkilatçı da qatıldi. Bunlardan biri RSDFP-nin üzvü , təcrübəli inqilabçı olmuş mühəndis M.Əzizbəyov (1870-1918), digəri isə yazıçı və müəllim, eyni zamanda milli burjuaziyanin nümayəndəsi, xeyriyyəçi Z.Tağıyevin köməyilə Odessada tibb təhsili alan N.Nərimanov (1870-1925) idi. M.Rəsulzadənin “Hümmət”də fəaliyyəti təqribən 1909-1910-cu illərə qədər, yəni təqiblərə məruz qalaraq İrana mühacirət etməsinədək davam etdi. 1907-ci ildə Stolıpin irticası dövründə “Hümmət” təqiblərə məruz qaldığı üçün xeyli zəiflədi. N.Nərimanov, M.Sərdarov kimi bəzi liderlər həbs edildi, M.Rəsulzadə, M.Əbilov, D.Bünyadzədə kimi yüzlərlə qrup üzvü İarna sürgün olundu. Buna baxmayaraq 1909-cu ilin dekabr ayında Gəncədə toplaşan bir qrup hümmətçi yenə bir proqram hazırlayaraq söz, mətbuat, dil azadlığı, təhsil azadlığı, 8 saatlıq iş günü, torpağın kəndlilərə paylanması kimi tələblər irəli sürdülər. Lakin partiya zəiflədiya üçün bu proqramın praktik yararı olmadı və partiya öz fəaliyyətini 1917-ci ilə qədər dayandırdı. Bəzi hümmətçilər isə RSDFP-nin sıralarında çalışmağa başladılar. 1911-ci ildə M.Əzizbəyov bu partiyanin nümayəndəsi kimi Bakı Dumasına seçildi. Azərbaycan sosialistləri milli mətbuatı canlandırmağa çalışaraq “Yoldaş” adlı həftəlik bir mətbu yayınına başlasalar da, 3 nömrədən sonra 1907-ci ilin iyulunda bağlandı. 1911-ci ildə D.Bünyadzadənin redaktorluğu ilə “Bakı” həyatı, daha sonra “Arı” jurnalları nəşr olunmağa başlasa da, onlar da qısa ömürlü oldular. Bunun səbəbi I rus inqilabının məğlubiyyətindən sonra xalqın sosializmə marağının azalması və hökumətin davamlı təqibləri idi.

Daşnakların yüksək səviyyədə təkilatlanmasına qarşı ayrı-ayrılıqda mübarizə aparan Azərbaycanlı qruplar rus-erməni anlaşmasına qarşı birgə hərəkət etmək istəyilə 1905-ci ilin payızında Gəncədə “Difai” adlı təşkilat yaratdılar. “Difai”nin qurulması ilə Gəncə Azərbaycan milli hərəkatının əsas mərkəzinə çevrildi. Bu təşkilatın yeganə məqsədi Azərbaycanlılara qarşı edilən haqsızlıqların və təcavüzlərin qarşısını almaq idi. Azərbaycan milli hərəkatınin ilk nüvəsini təşkil edən “Difai” təşkilatı əhali arasında yaydığı gizli vərəqələrdə “erməni-müsəlman” qırğınında Rusuyani günahlandırır, ermənilərə havadarlıq edən çar hökumətinə qarşı çıxış edirdi. “Difai” əhali arasında yaydığı intibahnamələrdə ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı törətdiyi qırğınlarda Rusiyanı günahlandırırdı. Beləliklə , Şeyx Şamil üsyanından bəri çarizmin heç bir ciddi müqavimətə rast gəlmədiyi Qafqaz bölgəsində “Difai” təşkilatı əsasən Rusiya imperiyasına qarşı çıxaraq çarlıq üsuli-idarəsi ilə mübarizəyə başladı. Onun ardınca Qafqaz xalqlarının birgə mübarizəsinə yönələn Sosial Federalist Türk İnqilabi Komitəsi , daha sonra “Difai”nin qurucuları arasına girəcək olan Rüstəmbəyov Gəncədə “Qeyrət” adli təşkilat yaratdı. Sosial Fedaralist Türk İnqilabi Komitəsi buraxdığı gizli vərəqələrdə çar hökumətini müsəlmanların hüquqlarıni məhdudlaşdırmaqda, Bakıda millətlərarası toqquşmaların təşkil edilməsində, Qafqazdq köçürmə siyasətini həyata keçirməsində ittiham edirdi. Vərəqələrdə, həmçinin əsarətin ləğv edilməsi, hər bir millətin öz müqəddaratını təyin etmək üçün Qafqaz xalqlarının birliyinə, Federal Qafqaz uğrunda mübarizə aparan bütün qüvvələrin birləşdirilməsinə çağırışlar da öz əksini tapmışdı. Daha sonra bu fikirlər “Qeyrət” təşkilatının ideyalarında da təkrarlandı.

Çarlıq rejimi get-gedə daha dərin böhranlara məruz qaldıqca Azərbaycan liberalları daha sərt bəyənatlar verməyə və Rusiya müsəlmanlarının birgə fəaliyyəti istiqamətində mübarızəsini genişləndirməyə başlamışdı. Bunun nəticəsu olaraq 1905-ci il avqustun 15-də Nijni-Novqorodda I Ümumrusiya Müsəlmanları qurultayı toplandı. Qurultaya Krım, Şımali Qafqaz, Kazan, Ural, Türküstan və Sibirdən 150 nümayəndə qatıldı. Bu qurultayın keçirilməsinə rəsmi icazə alınmadığından nümayəndələr çar hökumətilə münaqişəyə girməmək üçün bir səyahət gəmisində toplanaraq içlaslarını keçirdilər. Konfransa rəhbərliyi Qasprinski, Topçubaşov, R.İbrahimov və sonralar pan-türkizmin liderlərindən birinə çevriləcək Yysif Ağçuraoğlu edirdi. Müzakirələrin əsas mövzusu müsəlman hərəkatının təşkilatlanma məsələsi idi. Müzakirələrin nəticəsi olaraq “Rusiya Müsəlman İttifaqı” və ya qısaca olaraq İttifaq yaradılması qərara alındı. İttigaqın qarşısına aşağıdakı vəzifələr qoyulmuşdu:

1. Ümumrüsiya müsəlmanlarının vahid bir hərəkat daxilində cəmləşməsi;

2. Millətlərin bərabər təmsil edildiyi Konstitusiyalı Monarxiyanın qurulması;

3. Ümumrusiya müsəlmanlarının və digər Rusiya xalqlarının qanun qarşısında bərabər hüququnun təmin edilməsi və müsəlmanlara ayrıseçkilik göstərən bütün qanunların ləğv edilməsi;

4. Müsəlmanların mədəniyyət və təhsil səviyyəsinin inkişaf etdirilməsi.

Bundan başqa qurultay Müsəlman İttifaqına rəhbərlik etmək üçün daimi yeri Bakı olan Mərkəzi Komitə yaratmaq qərari aldı.Qurultayda Qaspıralı İsmayıl bəyin bütün türk birliklərinin iqtisadi-siyasi və mədəni cəhətdən inkişaf etməsi üçün tədbirlər görülməsi təklifi bütün türk nümayəndələri tərəfindən rəğbətlə qarşılandı.

İttifaqda cəmləşmiş Ümumrusiya siyasi qüvvələri Rusiya Dövlət Dumalarının bütün çağırışlarında müsəlman fraksiyasının əsasını təşkil etdi. Müsəlman parlment fraksiyası qanun layihələrinin işlənməsində, sorğuların hazırlanmasında hər zaman müsəlman qurultaylarının qərar və qətnamələrini rəhbər tuturdu.

1905-ci il dekabrın 4-də Azərbaycan burjuaziyasının kadetlərə rəğbət bəsləyən bir hissəsi (İ.Hacıyev, Ə.Topçubaşov, K.SəfərƏliyev və b.) Konstitusiyalı Demokratiya (kadet) partiyasının Bakı şöbəsini təşkil etmişdilər. Kadet proqramındakı konstitusiyalı monarxiya çərçivəsində parlament rejimi və digər sosial-iqtisadi islahatlarla bağlı məsələlər Ümumrusiya Müsəlman İttifaqının da proqramına uyğun gəldiyi üçün müsəlman ittifaqı kadet partiyası ilə birləşmək qərarına gəlmişdi.

Kadetlərlə ittifaq məsələsi 1906-ci il 13-23 yanvar tarixləri arsında Sankt-Peterburqda keçirilən II Ümumrusiya Müsəlmanları İttifaqında rəğbətlə qarşılanaraq qəbul edildi.

III Ümumrusiya qurultayı yenə də Nijni-Novqorodda keçirildi və bu qurultay İttifaqın Ümumrusiya Müsəlmanlarını təmsil edəcək bir siyasi partiyaya cevrilməsi kimi mühüm bir qərar qəbul etdi. Kadetlərlə eyni platformada olan İttifaq əlavə olaraq öz proqramına müsəlmanlarla bağlı (din bərabərliyi, yerli idarəçilik hüquqlqrinin genişləndirilməsi, yerli dildə təhsil azadlığı və s.) məsələlər də daxil etdi.

!905-ci il 17 oktyabr Manifestindən sonra bir qrup Bakı liberalı kadetlərin Bakı şöbəsi ilə sıx əlaqədə olan Konstitusiyalı Müsəlman Partiyası yaratdı. Partiyanin proqramında Zaqafqaziyanin öz məclisinin (Seym) və milli idarəçilik qruplarının olduğu müstəqil bir bölgəyə çevrilməsi ideyası öz əksini tapmışdı.

Dövlət Dumaları və Azərbaycanlı deputatların onların işində iştirakı. 17 oktyabr Manifestindən sonra çar hökuməti 1905-ci il dekabrın 11-də Rusiya Dumasına seçkilər haqqında yeni qanunlar qəbul edildiyini və seçki hüquqlarının genişləndiyini bəyan etdi.

I Dövlət Duması öz işinə 1906-ci il aprelin 27-də başlamasına baxmayaraq Zaqafqaziyada, o cümlədən Bakı və Yelizavetpol quberniyalarında seçkilər 1906-ci il mayın sonları üçün ancaq başa çatdı. Buna görə də I Dumaya seçilmiş 6 müsəlman namizəd –Topçubaşov, Ziyadxanov, Xasməmmədov, M.Əliyev, A.Murdakanov, Haqverdiyev parlament fəaliyyətlərinə gec başlamalı oldular. Azərbaycan deputatları imperiyanin müsəlman ucqarlarının 36 deputatını birləşdirən parlament fraksiyasına daxil oldu. Topçubaşov fraksiyanin bürosuna seçildi. Fraksiya hər bir millətin özünü idarə, muxtariyyət, ümumi icbari təhsil tərəfdarı olan kadetlərlə birgə hərəkət etmək qərarı aldı. Ümumiyyətlə, müsəlman fraksiyasının proqramı konstitusiya əsaslarına dayanaraq torpaqların milliləşdirilməsi, din məsələlərində tam muxtariyyət , bütün imperiya ərazisində müstəqil vilayət məclislərinin təsis edilməsi ilə yerlərdə geniş muxtar idarəçilik prinsipindən ibarət idi. Sonrakı dövlət dumalarında olduğu kimi I Dumada da müzakirələrin başlıca mövzusu aqrar məsələ idi. Dumada çıxış edən İ.Ziyadxanov aqrar məsələdə başlıca bəlanı çarizmin köçürmə siyaaətində görürdü. İrəvan və Yelizavetpol quberniyalarında millətlərarası toqquşma barədə daxili işlər nazirliyinə yönəlmiş sorğu üzrə hazırladığı çıxışında isə İ.Ziyadxanov imperiya daxilindəki siyasi hüquqsuzluqdan narahatlığını bildirib qeyri millətlərə də ruslarla bərabər hüquq verilməsini tələb etdi və öz məruzəsində ali təhsilli Azərbaycanlıların dövlət müəssisələrində vəzifə tuta bilməmələri, bəzi ali məktəblərin Azərbaycanlı tələbələr üçün bağlı olması məsələlərinə də yer verdi.

Lakin müsəlman ucqarlarının deputatlarının böyük ümidlər bəslədikləri I Dumanin fəaliyyəti yarimçıq dayandırıldı. I Duma cəmi 3 ay fəaliyyət göstərə bildi və 8 iyulda car tərəfindən buraxıldı. Beləlikə də, I Duma çox qısa bir zamanda fəaliyyət göstərdiyi üçün Azərbaycanlı vəkillər birada öz varlıqlarını tam olaraq hiss etdirə bilmədilər.

II Dumaya seçkilər seçki qanununa edilən dəyişikliklər əsasında 1907-ci ilin yanvar-fevral aylarında keçirildi. Lakin Zaqafqaziyadakı yeni seçki qanunları müsəlmanların xeyrinə olmamışdı. II Dumada Azərbaycanlıları təmsil edəcək vəkillərin sayı cəmi 5 nəfər oldu: F.Xoyski, X.Xasməmmədov, İ.Tağıyev (milyonçu Z.Tağıyevin oğlu) Z.Zeynalov və “Şərqi Rus” qəzetinin keçmiş redaktoru M.A.Şahtaxtinski. Azərbaycan deputatları müsəlman parlament fraksiyasına , F.Xoyski və X.Xasməmmədov isə onun bürosuna daxil oldular. Fraksiyanin ayrıca kitabca şəklində nəşr olunmuş proqramında vətəndaşların hüquqları müəyyənləşdirilmiş, dövlət və dini quruluş, yerli özünüidarə, məhkəmə, xalq maarifi, maliyyə və dövlət iqtisadiyyatı, aqrar və s. məsələlər üzrə müddəalar şərh olunmuşdu. Bunlardan başqa, müsəlman fraksiyası dumada qadınların hüquq bərabərliyi, seçki hüququ barədə də məsələ qaldırdı. Lakin 1907-ci il 3 iyulda II Dumanin da buraxılması ilə müsəlman xalqlarının hüquqlqrının müdafiəsi üçün dumaya bağlanan ümidlər yenə də boşa çıxdı.

III Dumaya seçkilər haqda yeni qanun Rusiya milli ucqarlarının dumaya nümayəndə göndərmək hüququnu daha da məhdudlaşdırdi. Belə ki, əgər Bakı, Yelizavetpol və İrrəvan quberniyalarının hər birinin əvvəlki dumaya 3 nümayəndə göndərmək hüququ var idisə, indi bütün bu quberniyalar birlikdə ancaq 2 nümayəndə seçə bilərdi. Nəticədə dumalar içərisində ən mühafizəkar olan III Dumada Zaqafqaziyanın müsəlman əhalisi tək bir nümayəndə -Xəlil bəy Xasməmmədovla təmsil edildi. III Dumada da Rusiya imperiyasını müsəlman ucarlarından olan deputatları (8 nəfər) vahid parlament fraksiyasında birləşdilər.Fraksiya ana dili, ibtidai tıhsil, Qafqazda zemstvo idarələrinin təsis edilməsi, vətəndaş və siyasi azadlıqlar, köçürmə məsələsinin qaydaya salınması kimi vacib məsələlərə münasibətini bildirilirdi.

Milli-azadlıq hərəkatı. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycabda gedən milli – azadlıq hərəkatında mahiyyətcə bir-birinə zidd olan 2 istiqamət – burjua-liberal və inqilabi-demokratik istiqamətlər mövcud idi. Bu istiqamətlər də öz növbəsində bir neçə qollara ayrılırdı;Azərbaycanın gələcək dövlət quruluşu, habelə Rusiyanin siyasi quruluşu və başlanmış inqilabın ottaya çıxardığı kəskin problemlərlə bağlı müxtəlif mövqelər mövcud idi. Baçlıca olaraq “Müsəlman Konstitusiya Partiyası” ətrafında birləşən və “Ümumrusiya müsəlman ittifaqı” nin nümayəndələri olan sənaye-ticarət burjuaziyası və burjua ziyaliları kadet proqramına qoşulmuşdu. Bu cərəyani Ə.Topçubaşov , Ə.Ağayev, M.Vəkilov kimi ziyalılar təmsil edirdi.

Milli hərəkatın inqilabi-demokrat cinahını isə milli sosialist partiyası olan “Hümmət” təmsil edirdi. İnqilabi-demokratik istiqamətin liderləri isə B.Sərdarov, M.Ə.Rəsulzadə, M.Hacinski, A.Kazımzadə, N.Nərimanov və b. idilər. M.Mövsümov. S.Əfəndiyev, A.Axundov kimi RSDFP-nın Azərbaycanlı üzvləri isə çar bürokratiyası, rus despotizminə qarşı çıxırdı. Zuyalılar inkişafın əsas yolunu yerli dildə təhsilin genişləndirilməsində, qadın hüquqlarının qorunmasında görürdülər.

Şimali Azərbaycabdakı milli hərəkata Türkiyə və İranda meydana gələn hərəkatların da təsiri olmuşdu. Azərbaycan ziyalıları XIX əsrdə parçalanmış Azərbaycanın İran nəzarətində qalan Cənubi Azərbaycan türklərinin də problemlərinə biganə qalmır, burada baş verən 1907-1908-ci illər milli-azadlıq hərəkatını( məşrutə inqilibı) həyəcanla izləyirdilər.

XX əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycabdakı milli hərəkat ən çox Türkiyədə genişlənən türkçülük ideologiyasından təsirlənmişdi. Məlumdur ki, islamın olduğu qədər türkçülüyün də mərkəzi Türkiyə idi. Çarlıq rejiminin təqibinə uğrayan bir çox Azərbaycanlı türkpərəst ziyalılar İstanbula gələrək türkçülük hərəkatına qoşulmuşdular. Hətta Ə.Hüseynzadə ilə İ.Qasprinki (Qaspıralı) Türkiyədə təsis olunmuş “İttihad və Tərəqqi” partiyasının Mərkəzi Komitəsinə üzv seçilmişdilər. Ziya Gökalpın məşhur “ Türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək” ideyası Azərbaycan ziyalılarının təfəkküründə və Azərbaycan milli hərəkatında özünəməxsus yer tutmuşdu.

“Müsavat” partiyasının yaranması. Azərbaycan türklərinin milli-azadlıq hərəkatında heç bir təşkilat “Müsavat” partiyası qədər təsirli rol oynamamışdır.

1905-1907-ci illər inqilabından sonra qabaqcıl Azərbaycan ziyalılarının bir hissəsi Türkiyədə öz fəaliyyətlərini davam etdirirkən , Bakıda qalan bir qrup ziyalı sonralar Azərbaycanın ən böyük milli-siyasi təşkilatına çevriləcək “ Müsavat “ partiyasının əsasını qoydilar. Rus inqilabının süqutu ilə xəyalları puç olmuş bir qrup keçmiş hümmətci müsəlman xalqlarının millətçi ideyalarından təsirlənərək A.Kazımzadə və K.Mikayılzadənin rəhbərliyi ilə 1911-ci ildə Müsavat adlı bir dərnək qurdular. Bu ad müsəlmanların ruslarla bərabər hüquqlara sahib olmasını, eyni zamanda bütün islam dünyasında müstəqilliyə qovuşmaq arzusunu özündə əks etdirirdi. Müsavatın proqramı aşağıdakı müddəalardan ibarət idi:

1. Milliyət və təriqət fərqinə baxmayaraq bütün müsəlmanların birliyi;

2. Müstəqilliyini itirmiş müsəlman ölkələrinin yenidən müstəqil olmasına calışmaq;

3. Müstəqilliklərini müdafiə etmək üçün mübarizə aparan bütün müsəlman ölkələrinə maddi və mənəvi yardım göstərmək;

4. Müsəlman millətlərin və dövlətlərin müdafiə gücünü artırmaq üçün yardım etmək;

5. Bu fikirlərin yayılmasına mane olan bütün maneələri dəf etmək;

6. Müsəlmanların birləşməsinə və inkişafına çalışan bütün partiyalarla əlaqə yaratmaq;

7. İnsanlığın rifahı və inkişafı üçün çalışan xarici partiyalarla əlaqə yaradıb fikir mübadiləsi aparmaq;

8. Müsəlmanların yaşayışı üçün zəruri olan ticarət, sənaye və iqtisadi həyatı gücləndirmək üçün hər cür vasitədən istifadə etmək;

Daha çox ziyalılar, tələbələr, tacirlər və iş adamları tərəfindən dəstəklənən Müsavatın proqramında Ə.Hüseynzadənin “Türkləşmək, Avropalaşmaq, İslamlaşmaq!” ideyası öz əksini tapmışdı. Hətta bu ideya sonralar Azərbaycan Cumhuriyyətinin bayrağında da təmsil olunmuşdu.

1913-cü ildən etibarən Müsavat partiyası M. Rəsulzadənin simasında təcrübəli siyasətçi və yetişmiş bir liderə sahib olaraq Azərbaycanın ən nüfuzlu partiyasına cevrilmişdi. Bu dövrdə Rəsulzadə çarın Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə imzaladığı əfv fərmanından istifadə edərək Vətənə - Azərbaycana dönməyi Türkiyədə Azərbaycanlı mühacirlər arsında yaşamaqdan üstün tutmuşdu. Türkiyədən dönən kimi Müsavat partiyasının sıralarına daxil olan M.Rəsulzadə çox az bir müddət içərisində partiyanin lideri səviyyəsinə yüksələrək hər zaman türk xalqlarının birliyi ideyasını təbliğ edirdi.

Azərbaycan milli mətbuatının fəaliyyəti. XX əsrin əvvəllərində Avropa ilə İslam mədəniyyətinin çulğalaşması nəticəsində Azərbaycan ziyalıları formalaşmağa başlamışdı. Qeyd etmək lazımdır ki, bu dövrdə Azərbaycan ziyalıları dedikdə, ənənəvi müsəlman məktəblərində təhsil görmüş deyil , yalnız Avropa tipli təhsil müəsisələrində yetişən ziyalılar (intellegentlər) nəzərdə tutuiurdu. Rus hökumətində və rus opdusunda çalıçan Azərbaycanlı məmurlar, “rus-tatar məktəbləri”nin məzunları, rus universitetlərinin, Tiflis və Qoridəki Zaqafqaziya müəllim seminariyasının məzunları, müəllimlər Azərbaycan ziyalılarını təmsil edirdilər.

1905-ci il hadisələrindən sonra çar hökumətinin zəifləməsi nəticəsində Azərbaycan ziyalılarının fəallığı artmışdı. Xeyriyyə cəmiyyətləri, təhsil, teatr, sənət dərnəkləri gündən-günə artmaqda idi. Bu mədəni canlanmanın nəticəsi olaraq 1914-cü ildə oxuma-yazma bilənlərin sayı, həmcinin Azərbaycan dilində nəşr olunan kitabların sayı 2 dəfə artmışdı. Çar rejiminin zəifləməsi ilə Azərbaycan mətbuatı özünün qızıl çağını yaşa

yırdı. 1905-1917-ci illər arasında Azərbaycabda 63 qəzet və jurnal dövriyyəyə daxil olmuşdi. Azərbaycan əhalisinin hələ də oxuma-yazma bilmədiyi bir dövrdə bu çox mühüm göstərici idi.

XX əsrin əvvəllərində Bakı Rusiya müsəlmanları mətbuatının mərkəzinə çevrilmişdi. Qəzet və jurnalların bir çoxunun qısa ömürlü olmasına baxmayaraq çox geniş oxucu kütləsinə və yüksək təfəkkür səviyyəsinə malik idilər. Bunların arasında ədəbi jurnallardan “Fuyuzat”, gündəlik qəzetlərdən “Həyat” və “İrşad” xüsusi yer tuturdu. Hindistan , Əfqanıstan kimi uzaq yerlərdə belə abunəçiləri olan “Molla Nəsrəddin “ satirik jurnalı dövrün ən populyar və mətbuat baxımından ən seçilən jurnalı idi. Hətta savadı olmayanlar belə jurnalın karikaturalarını bəyənərək ona abunə olurdular. 1906-ci ildən çıxmağa başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı milli hərəkatın inqilabi-demokratik istiqamətinin ideya mərkəzi idi. C.Məmmədquluzadənin redaktor olduğu bu jurnalın ətrafında M.Ə.Sabir, Ə.Qəmküsar, O.F.Nemanzadə, Ə.Nəzmi, M.S.Orrdubadi, Ə.Əzimzadə kimi Azərbaycanın qabaqcıl ziyalıları toplaşmışdı. Onlar xalqı çarizmin müstəmləkə siyasətinə qarşı mübarizəyə çağırır, hər cür milli müstəmləkə zülmünün və milli-siyasi bərabərsizliyin yox edilməsi, sosial ədalətsizliyin aradan götürülməsi, Azərbaycan xalqının siyasi azadlığı və milli hüquq bərabərsizliyinin tətbuq edilməsi kimi tələblər irəli sürürdülər. Molla Nəsrəddinçilər milli dilin və məktəblərin məhdudiyyət qoyulmadan azad inkişafı, Azərbaycanlıların ümumi icbari ibtidai təhsil almasının təmin edilməsi, Azərbaycanlı müəllimlərin başqa millətlərdən olan müəllimlərlə hüquq bərabərliyi, yeni tipliu çağdaş məktəblər şəbəkəsinin , o cümlədən qızlar məktəblərinin genişlənməsi kimi fikirləri tətbiq edirdilər.

“Molla Nəsrəddin “ jurnalının ardınca “Bəhlul”(1907), “Zənbur”(1909-1910) jurnalları da nəşr olunmağa başlamışdı. Bakıda uşaqlar üçün “Dəbistan”, (1906-1908), “Rəhbər”(1906-1907), “Məktəb”(1911-1917) jurnaları da çıxırdı.

Azərbaycan mətbuatına Azərbaycanlı iş adamları maliyyə cəhətdən dəstək olurdu. Azərbaycanın iqtisadi-ictimai həyatda hər zaman gəal iştirak edən . Azərbaycan milli burjuaziyasının lideri Z.Tağıyev “Kaspi”, “Həyat”, “Füyuzat”, “Tazə həyat” kimi qəzetlərin sahibi idi. Gənc torpaq sahibkarı İ.Aşurbəyov bəzi hümmətçi yayınlarla birlikdə müstəqil “İrşad” və daha sonra ədəbiyyat jurnalı “Şəlalə”ni maliyyələşdirirdi. Babası B.Aşurbəyov və M.Muxtarov isə gündəlik “Tərəqqi” qəzetini dəstəkləyirdi. Mətbuat azadlığı və iqtisadi dəstək qəzetçilik sahəsində bir çox istedadın ortaya çıxmasına imkan verdi.

Bu dovrün mətbuatında da 2 istiqamət özünü göstərməkdə idi: inqilabi-demokratik və ümummüsəlman, ümumtürk birliyi istiqaməti. Azərbaycanın qabaqcıl ziyalıları inqilabın sosial və siyasi cəhətlərini ön plana çəkənlərlə, bunu ümummilli bir hərəkat kimi görənlər olmaqla 2 cəbhəyə ayrılmışdı;

I qrupa daxil olan Ağayev, Topçubaşov və Hüseynzadə bir müddət “Həyat” qəzetinə rəhbərlik etdikdən sonra 1906-cı ilin fevralından “İrşad” qəzetini çıxarmağa başladılar. Çox populyar olan bu gündəlik qəzetin başlığında “Müstəqillik, Bərabərlik, Ədalət!” şüarı yer alırdı. Qəzetdə Nərimanov, Əzizbəyov, Əfəndiyev kimi hümmətcilər də çalışırdı.

1905-ci ildən etibarən milli qəzetlər artiq təkcə Azərbaycanlılara deyil, Qafqaz türklərinə və eyni zamanda bütün türklərə öz oxucuları kimi səslənməyə başlamışdı. Milli kimlik, tükçülük ideyalarını təbliğ edilən Azərbaycabda “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Avropalaşmaq!” şüarı türkçülüyün əsas şüarı oldu.

1906-cı ildən dərc olunan ədəbi sənət jurnalı “Füyuzat” da “Türkçülük, İslam və Avropa mədəniyyəti” istiqamətini təbliğ edurdi. “Füyuzat” həmçinin Azərbaycan mədəniyyətinin yad təsirlərdən (ənənəvi İran və son zamanlardakı Rusiya) yaxa qurtarması üçün ciddi mübarizəyə başlamışdı. Aralarında Osmanlı Əhməd Kamal, Abdulla Cövdət, Krımlı tatar Həsən Səbri kimi Azərbaycanlı olmayan türklərin də yer aldığı “Füyuzat” bütün türklərin vahid ədəbi dildən istifadə etməsinin zəruriliyini vurğulayırdı.

1907-ci il dekabr ayında “Füyuzat” bağlandıqdan sonra türkçülük ideyalarını “Yeni Füyuzat”, “Şəlalə” jurnalları davam etdirdi.

3. Azərbaycan I Dünya müharibəsi illərində ( 1914-fevral 1917).

1914-cü ildə başlayan I Dünya müharibəsinə 38 ölkə cəlb edilmişdi. Müharibədə iştirak edən dünyanın bütün aparıcı dövlətləri –Almaniya , İngiltərə, Fransa , Avstriya-Macarıstan , Rusiya kimi imperialist dövlətlərin hər birinin bu müharibədə özünəməxsus iqtisadi-siyasi maraqlarıolsa da , dünyanın yenidən bölüşdürülməsinə daha çox can atan Almaniya İ Dünya müharibəsini başlayan əsas dövləıt oldu.

Azərbaycan dünyanin böyük dövlətlərinin işğalçılıq planlarında . XIX-XX əsrin əvvəllərində imperialist dövlətlərin dünyanı iqtisadi və siyasi təsir dairəsinə bölgüsündən narazı qalan və daha çox ərazi ələ keçirməyə çalışan Almaniya Yaxın və Orta Şərqdə işğalçı planlarını həyata keçirərək bu bölgədə ingilis mövqelərinə zərbə vurmaq, Rusiyadan Qafqazı qoparıb almaq fikrində idi. Almaniyanın müharibə planlarında Azərbaycan mühüm yer tuturdu və Almaniyanın Qafqaz siyasətinin mərkəzində Bakı nefti dururdu.

Ümumiyyətlə, inhisarçı kapitalizm mərhələsinə daxil olan və dünyanı iqtisadi təsir dairəlğrinə bölüşdürmək uğrunda mübarizəyə başlayan böyük dövlətlərin hər birinin işğalçılıq planlarında Qafqaz, xüsusilə də Azərbaycan mühüm yer tuturdu. XX əsrin ən mühüm strateji məhsulu olan neft uğrunda və Azərbaycan neft sənayesində hakim mövqe uğrunda mübarizə edən hər bir iri kapitalist olkəsinin Azərbaycanla bağlı planları var idi.

Almaniyanın Şərqdə hegemonluq uğrunda mübarizəsində Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan mühüm yer tuturdu. Almaniyanin əsas məqsədi Qafqazın ən mühüm rayonlarından biri olan Azərbaycanı Rusiyadan ayıraraq müharibə edən tərəflər arsında bufer dövlətə çevirmək və Bakı neftinə nəzarəti ələ keçirmək idi. Almaniya bu işdə Türkiyəni özünə müttəfiq seçmişdi.

İngiltərə də öz növbəsində Bakı nefti uğrunda mübarizə apararaq alman kapitalının Bakı neft ssənayesinə nüfuz etməsinə mane olmağa çalışırdı.

Rusiya üçün də, təbii ki, Azərbaycan, xüsusilə də, Bakı neftindən qaynaqlanan zənginlik böyük əhəmiyyət kəsb edirdi və o, bu sərvəti əldən vermək istəmirdi. İstər çar Rusiyası, istər Müvəqqəti hökumət , istərsə də sovet Rusiyası dövründə Rüsiya Bakı neftindən heç bir zaman imtina etmək niyyətində olmamışdı. I Dünya müharibəsi və bolşevik üsyanlarının təsiri altında dağılma nöqtəsinə gələn Rusiya iqtisadiyyatı yalnız Bakı nefti ilə yenidən güc qazana bilərdi.

Osmanlı Türkiyəsi ilə Azərbaycan arasında kökləri çox qədimə gedən tarixi, mədəni və dini əlaqələr mövcud idi. Bölgənin coğrafi mühiti də əlverişli ictimai-iqtisadi əlaqələr qurulması üçün məqsədəuyğun idi. Bu müharibədə Türkiyınin əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanı Rusiyanin əsarətindən xilas etməklə bərabər Rusiya ilə Türkiyə arasında bufer dövlət yaratmaq idi. Qafqaz strteji cəhətdən olduğu kimi etnik, tarixi, mədəni və iqtisadi cəhətdən də Osmanlı dövləti üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.

Müharibə illərində Azərbaycan sənayesinin vəziyyəti. Zaqafqaziyanın əvvəlcə hərbi əməliyyatlar meydanına, sonra isə cəbhəyanı bölgəyə cevrilməsi bölgənin iqtisadi həyatına xeyli təsir göstərdi. Mərkəzi Rusiya ilə əlaqələri pozulan bölgənin ərzaqla təminatı xeyli mürəkkəbləşmişdi. Qara dəniz limanlarının bağlanması və neft məhsularının ixracının dayanması nəticəsində neftin qiymətinin kəskin şəkildə aşağı düşməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırmışdı.

Cəbhəyanı bölgəyə çevrilmiş Azərbaycan sənayesi müharibənin dağıdıcı təsirini Rusiyanin digər arxa rayonlarına nisbətən daha güclü şəkildə hiss edirdi. Müharibə əmtəə dövriyyəsini, nəqliyyat işini pozmuş, sənaye xammalı və avadanlığı idxalını məhdudlaşdırmışdı. Həm Rusiyanin sənaye rayonları . həm də Zaqafqaziyanin ayrı-ayrı hissələri ilə əlaqələri kəsilmişdi.

I Dünya müharibəsi çar Rusiyasından iqtisadiyyatını yenidən qurmağı, təsərrüfatın ağırlıq mərkəzini müdafiə ssənayesinə köçürməyi tələb edirdi. Lakin Rusiya ilk dəfə olaraq ölkənin iqtisadi həyatını planlaşdıraraq idarə etməyə,yəni müharibə dövründə bir çox dövlətlərin iqtisadi siyasətində tətbiq edilən iqtisadiyyyatın dövlət tərəfindən tənzimlənməsinə cəhd etsə də , burjuaziyanin müharibədən qazanc götürmək üçün öz müəssisələrini hərbi məhsul istehsalına keçirməsinin qarşısını ala bilmədi.

Təbii ki, müharibə illərində neft tələbatının ödənilməsi birinci dərəcəli vəzifə idi. 1915-ci ilin iyulunda keçirilən Müdafiə üzrə xüsusi müşavirədə neft sənayesi dövlət əhəmiyyətli bir sahə kimi qiymətləndirildi. Neftdən partlayıcı maddələr (toluol, benzol) habelə yağlar, aviasiya benzini və digər məhsullar emal etmək məsələsi xüsusi yer tuturdu. Hökumət neft emalı zavodlarının tikilməsi, avdanlıqla təchiz edilməsi üçün 1 mln. man. pul ayırdı. Neft sənayeçiləri yüksək enerjili zavodların tikilməsinə başladılar. Artıq 1916-ci ilin əvvəlində “Nobel qardaşları” şirkəti ayliq istehsal gücü 5-6 min pud olan birinci toluol zavodunu tikdirdi.

Lakin bu dövrdə neft sənayesində meharibə şəraiti ilə bağlı olaraq tələb olunan avadanlığın vaxtında çatdırılmaması, nəqliyyat işinin pozulması və s. kimi bir sıra problemlər var idi. Bunula əlaqədar olaraq neft hasilatı işləri xeyli aşağı düşmüşdü. Müharibə illərində çıxarılan neftin hamısını hökumət alırdı. Azərbaycan neft sənayeçiləri bu durumdan mənfəətlə istifadə edərək müharibə illərində neftin qiymətini artırır və qiymətlərin yüksək qalmasını təmin etmək üçün onun istehsalını məhdudlaşdırırdı.

Neft emalı sahəsinin də avadanlıqlarla təminatının pisləşməsi nəticəsində by sahədə texniki gerilik müşahidə olunurdu. Nəticədə çıxarılan neftin hamısını emal etmək olmurdu. 1917-ci ildə çıxarılan neftin yalnız yarıdan bir qədər çoxunu emal etmək mümkün olmuşdu.

Müharibə illərində bir çox müəssisələr dövlət tərəfindən verilən hərbi sifarişləri yerinə yetirirdi. Məsələn, 1915-ci ilin əvvəllərindən Bakı hərbi-sənaye komitəsinin çuqun mərmilər, fuqas qumbaraları və mina hazırlayan zavodu, “Nobel qardaşları” şirkətinin benzin istehsalı zavodu , habelə Z.Tağıyevin bez və parusin istehsal edən səhmdar cəmiyyəti ilk növbədə cəbhəni zəruri mallarla təmin edən müəssisələr sırasına daxil edilmişdilər. Lakin bu tədbirlərə baxmayaraq car hökumətinin iqtisadiyyatı dövlət tərəfindən tənzimləmək, möhkəm hərbi təsərrüfat yaratmaq, bahalığın qarşısını almaq səyləri baş tutmadı. Bu iqtisadiyyatın ən mühüm sahələrinin böhranına gətirib çıxardı.

Ümumi təsərrüfat dağınıqlığı Azərbaycanın digər təsərrüfat sahələrində də özünü göstərirdi. Dağ-mədən, ipəkcilik və b. sənaye sahələrində də geriləmə müşahidə olunurdu. Gədəbəydə mis filizinin çıxarilması 1913-cü ildəki 1,8 mln. puddan 1914-cü ildə 892,2 min puda , 1915-ci ildə isə 105 min puda , mis emalı isə bu dövrdə 49,7 min puddan 2.5 min puda enmişdi. Nuxa və Şuşanın ipəksarıma fabriklərinin yarıdan coxu barama çatışmaması üzündən işləmirdi.

Bir çox digər sahələr də məhdudlaşmaqda davam edirdi. Pambıq parça istehsalı azalmışdı. 1917-ci ildə Azərbaycanın tütün fabriklərinin istehsal gücü cəmi 30% idi . Balıqçılıq sənayesində də göstəricilər aşağı enmişdi. 1910-1912-ci illərlə müqayisədə 11,6 min puddan 7,2 min puda enmişdi.

Kənd təsərrüfatı.Müharibə illərində kənd təsərrüfatında da gerilik müşahidə olunurdu. İstər əkinçilik, istərsə də maldarlıq xeyli ixtisara düşdü, pambıq əkin sahələri əsaslı surətdə azaldı, bağçılıq və üzümçülük tənəzzülə uğradı. Müharibə dövründə Azərbaycan kəndinin xeyli dərəcədə işçi qüvvəsindən, qoşqu heyvanlarından , əmək alətlərindən , toxumdan, ərzaqdan məhrum edilməsi , Rusiya və xarici bazarlarla əlaqələrinin kısilməsi –Azərbaycan kəndində ciddi təsərrüfat böhranına səbəb oldu. Taxıl əkinləri təkcə 1 il ərzində (1914-1915) 42% azalmışdı, dənli bitki sahələri Yelizavetpol quberniyasında 1913-cü ilə nisbətən 1916-cı ildə 70%, Şuşa qəzasında isə 80% azaldi.

Heyvandarlıq da ağır vəziyyətdə düşmüşdü. Əgər 1913-cü ildə Zaqafqaziyada iri buynuzlu mal-qaranın 43%-i, xırda buynuzlu mal-qaranin 45%-i, atların 51%-i Azərbaycanın payına düşürdüsə, 1916-cı iıdə bu göstəricilər müvafiq surətdə aşağıdakı kimi idi: 29%, 30%, 44%.

Ərzaq məhsullarının qiyməti də sürətlə bahalaşmaqda idi. 1914-cü illə müqayisədə 1916-cı ildə çörəyin qiyməti 226%, 1917-ci ildə isə 300% armışdi. 1916-cı ildə taxılın qiyməti müharibə ərəfəsindəki dövrlə müqayisədə 7-8 dəfə artmışdı.

Qafqaz cəbhəsi. I Dünya müharibəsi illərində Avropada yaradılmış əsas cəbhələrlə bərabər Şərq və Qafqaz cəbhəsi də açılmışdı. Qafqaz cəbhəsi Batumdan Cənubi Azərbaycabdakı Urmiya gölünədək uzanırdı. Türkiyə Qafqaz cəbhəsinə böyük əhəmiyyət verirdi. Türk qoşunlarının Qagqaz cəbhəsindəki əməliyyatlarına Ənvər paşa rəhbərlik edirdi. Ənvər paşa Osmanlı Türkiyəsinin sarsılmış qüvvəsinin İ Dünya müharibəsi nəticəsində yenidən qüdrətli bir dövlət halına gələcəyinə inanırdı. Onun ən müqəddəs arzusu Qafqaz və Orta Asiya türklərinin Rusiya əsarətindən xilas edilməsi idi. Onun əsa idealı “turançılıqla” bərabər dünya müsəlmanlarının birliyi . onların arasındakı əlaqələrin möhkəmləndirilməsi idi. Ənvər paşa Qafqaz cəbhəsini yalnız Azərbaycan türkləri üçün deyil, bütün Qafqaz müsəlmanları üçün qurtuluş mənbəyi kimi görürdü. Onun əsas məqsədi Qafqazda İslam dövləti qurmaq və Türkiyə ilə Rusiya arsında bir bufer dövlət yaratmaqla Qafqaz türklərini himayə etmək idi.

Beləliklə, 1914-cü il oktyabrın 31-də Qafqaz cəbhəsində hərbi əməliyyatlar başlandı və türk qoşunları Kars və Batum tərəfdən Qafqaza girərək müvəffəqiyyət qazandı.Rus ordusina qarşı noyabrın 17-nədək davam edən döyüşlərdə qazandığı qələbədən ruhlanan Ənvər paşa Sarıqamış istiqamətində də rus ordusunu darmadağın edərək Karsı ələ keçirməyi qərara aldı.

Lakin ağır qış şərtləri, əsgərlərin təchizat çatışmamazlığı, döyüşə hazırlıq mərhələsinin çox qısa olması və s. səbəblər üzündən Sarıqamış əmliyyatında türklər məğlub oldular və 1915-ci il yanvarın 2-də Ənvər paşa Ərzuruma qayitmalı oldu. Beləliklə, Qafqaz cəbhəsində Ənvər paşanın turançılıq hərəkatının ilk mərhələsi uğursuzluqla nəticələndi.

1916-cı ilin oktyabr ayından etibarən Rusiyadakı ölkədaxili problemlər: sabitliyin pozulması, ərzaq qıtlığı, bahalıq, möhtəkirliyin artması nəticəsində paytaxt Petroqradda və digər şəhərlərdə hökumət əleyhinə çıxışlar başlanmışdı. Belı böhran vəziyyəti Rüsiyanin müharibə vəziyyətinə , həmçinin Qafqaz cəbhəsinə də təsir etdı. 1917-ci ilin qışında Rusiya ordusu xəstəlik və aclıqdan 100.000 əsgər itirmişdi. Belə anarxiyadan istifadə edən bolşeviklər Rusiyada hökumət çevrilişı etdilər. Bundan sonra Rus ordusundakı anarxiyanin qarşısını almaq mümkün olmadı. 1917-ci ilin dekabrında Qafqaz cəbhəsindəki rus əsgərlərinin 200-ü fərarilik etdi. Cəbhədə cəmi 40.000 əsgər qaldı. İnqilabın təsiri ilə rus qüvvələrinin cəbhədən geri çəkildiyi vaxt türk qoşunları hücuma keçərək torpaqlarını bir-birinin ardınca işğaldan azad etməyə baaşladı. Şərqi Anadolu ilə Qara dəniz bölgəsini tamamilə düşməndən azad edən türk ordusunun müvəffəüiyyətləri Ənvər paşanı 1914-cü ildə yarımçıq qalan Qafqaz səfərini başa catdırmağa sövq etdi.

Petroqradda fevral burjua-demokratik inqilabı .Carizmın devrilməsi.Ağır müharibə şərtləri Rüsiyada çarizmin devrilməsinə gətirib çıxardı. 1917-ci il fevralın 23-də Petroqradda başlanan üsyanlar Dövlət Dumasının çar hökumətinə qarşı çıxaraq Müvəqqəti hökumət qurması və çarın taxtdan devrilməsi ilə nəticələndi. Beləlikıə də 300 illik Romanovlar sülaləsinin , eyni zamanda rus monarxiyasının sonu çatdı. Hakimiyyət demokratik seçki üsulu ilə Müəssislər Məclisi qurulanadək Müvəqqəti hökumətə keçdi.

Yeni rejimin ilk işi bütün Rusiya vətəndaşlarının dini və milli məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması oldu. Daha sonra əhalisi qeyri-rus etnik bölgələrdə yerli xalqın nümayəndələrinə daha çox söz haqqı verən idarə sistemi yaradılması qərara alındı. Martın 9-da Qafqaz vilayətlərinin idarə edilməsi üçün Zaqafqaziya Xüsusi Komitəsi yaradıldı.Bu komitə bölgənin milli qruplarını təmsil edən vəkillərdən təşkil ediləcəkdi. Azərbaycanı Y.M.Cəfərov təmsil etməli idi. Lakin Komitə fəaliyyətinin ilk dövründən etibarən xalqın etimadını qazana bilmədi və dugır siyasi təşkilatlar tərəfindən ləğv edildi.

Fevral inqilabından sonra Şərqi Zaqafqaziyada siyasi təşkilatlar 2 əsas qrupda cəmləşmişdi: I qrupa rusların çoxluq təşkil etdiyi solçu sosial-demokrat və sosial-inqilabçıların hakim olduğu Sovetlər aid idi. Sovetlər arasında daha cox diqqət mərkəzində olan Bakı Sovetinə 52 üzvünün cəmi 9-nun bolşevik olmasına baxmayaraq bolşevik Şaumyan rəhbər seçilə bilmişdi.

II qrup siyasi təşkilatlara isə əsasən Azərbaycanın milli birlikləri aid idi. Bütün bu təşkilatlar da öz növbəsində Müsəlman Əhalisi Cəmiyyətləri Birliyində cəmlənmişdi. Biliyin sədri Topçubaşov, idarə komitəsinin sədri isə M.N.Hacınski idi.

Rusiyada monarxiya rejiminin devrilməsindən bir neçə gün sonra Gəncədə Türk Adəm-i Mərkəziyyət Firqəsi yaradıldı. Bu partiya Rusiyada millətlərin müstəqilliyinə əsaslanan Federal dövlət quruluşu ideyasını təbliğ edirdi. Buna görə də federalistlər adlanan bu təşkilatın qurucusu türkçülük ideologiyasının liderlərindən olan Qasprinskinin kürəkəni N.Yusifbəyov idi. Rüstəmbəyov, D.Ağazadə, Xasməmmədov qardaşları təkilatın liderlərindən idilər.

Bu dövrdə fəaliyyət göstərən milli partiyalardan biri də 10 il əvvəl olduğundan daha marksist xarakterdə yenidən siyasi meydana atılan Hümmət təşkilatı idi. Lakin bu dövrdə Müsavat daha nüfuzlu təşkilata çevrildiyi üçün Hümmət xalq kütlələri içərisində özünə möhkəm dayaq yarada bilməmişdi. Həm də RSDFP-nın təsiri altına düşərək 1917-ci ildə sosial-demokratların menşevik və bolşevik qanadlarına bölünməsindən təsirlənən Hümmət təşkilatı da belə paralel parçalanmaya məruz qaldı; Nərimanov tərəfdarları Bakıda bolşevik qrupunu, Ə.Əbilov, S.Ağamalıoğlu, AşQarayev və b. isə Tiflisdə menşevik qrupunu yaratdılar. Lakin hümmətçilər belə parçalansalar da 1917-ci il dekabr ayında keçirilən Qafqaz Müsəlmanlrı qurultayında vahid partiya kimi təmsil olunmuşdular.

Fevral inqilabının yaratdığı yeni şəraitdə Bakıda aprelin 15-indən 20-dək davam edən Qafqaz Müsəlmanları Qurultayı toplandı. Qurultayda Rusiyada federal respublika yaradılması ideyası təklif edildi. Lakin bu məsələdə fikir ayriliğı mövcud idi; Solçu sosialistlər Rusiya ilə birləşməkdə israr edirdilər, sağçılar isə bu məsələni islampərəst ideyalar mövqeyindən dəyərləndirərək müsəlman birliyi tərəfdarı kimi çıxış edirdilər.

Beləliklə, 1905-ci il rus inqilabı dövründə Rusiyanin müsəlman liderləri arasındaki fikir ayrılıqları 1917-ci ilin yazında daha kəskin şəkildə ortaya cıxmışdı. Bu ixtilaflar 1917-ci il mayın 1-də Moskvada krçirilən növbəti Ümumrusiya Müsəlmanları Qurultayında daha da dərinləşdi. Qurultayda etnik və bölgə cəhətdən coğrafi ayrılma tərəfdarlarının lideri M.Rəsulzadə çıxış yolunu din baxımından deyil, eyni kök baxımından birləşməkdə, yəni türk xalqlarının birliyində görərək “ Öncə türk, sonra müsəlman!” prinsipi ilə hərəkət etməyi tövsiyyə edirdi. Nəticədə qurultay müstəqillik tərəfdarlarının qələbəsilə başa çatdı və 271 səsə qarşı 446 səs çoxluğu ilə Rusiyanin “coğrafi-federal əsasa dayanan demokratik bir cumhuriyyətə dönməsi” tələbini qəbul etdi. Qurultayda həmçinin azlıqlarla bağlı 2 qərar da qəbul edildi: 1. Rusiya bölgələrində yaşayan müsəlmanlara mədəni muxtariyyət verilməsi; 2. Ümumrusiya müsəlmanlarının dini və mədəni həyatını təmin etmək üçün səlahiyyətli müsəlman idarəsi yaratmaq.

Müsəlman hərbi birliklərinin yaradılması.1917-ci il mayın 1-də Ümumrusiya Müsəlmanları Qurultayında müsəlman əsgər birliklərini qurulmasına icazə üçün Müvəqqəti hökumətə müraciət qəbul edildi.

Çar Rusiyası əsarəti altına aldığı türklərin ruslara bağlılığına həmişə şübhə ilə yanaşmış , ona görə də onların mədəni, elmi, iqtisadi, o cümlədən hərbi sahədə irəliləmələrinə qəsdən əngəl olmuşdu. Türk oğulları hərbi xidmətə çağırılmamış , onlara silah verilməyərək illərlə əsgərlik məsləyindən uzaqda tutulmuş və türklərin bu sahədə inkişaf etməsinin qarşısı alınmışdı.

Hərbi sahədə olduğu kimi ,dövlət idarəçiliyindən də türklər mümkün qədər uzaqlaşdırılmışdılar. Türklərdən podpolkovnik olan və müdafiə nazirliyində işləyənə çox nadir halda rast gəlmək olardı. Türklərin tutduğu ən yüksək vəzifə tərcüməçilik idi. Bunun əksinə olaraq erməni və gürcülər isə əsgəri xidmətə alınırdılar və bu sahədəki bacarıqlarını inkişaf etdirirdilər. Onlardan rus ordusunda xidmət edən çox sayda zabit və general yetişmişdi.

Lakin çar hökuməti müsəlmanları orduya çağırmasa da , bir çox Azərbaycanlılar könüllü surətdə hərbi xidmətə gedirdilər. I Dünya müharibəsi dövründə cəbhələrdə 200-dən çox Azərbaycanlı zabit vuruşurdu. Məhşur generallar S.Mehmandarov, Ə.Şıxlinski , H.Naxçıvanski, döyüşlərdə göstərdiyi igidliklərə görə təltif olunmuş ilk Azərbaycanlı təyyarəçi poruçik F.Qayıbov da bunların arasında idi.

Azərbaycan liderləri çar rejiminin Azərbaycanlıları əsgəri xidmətə cəlb etməmək siyasətini hər zaman özlərinə qarşı ən böyük haqsızlıq olaraq görürdüıər. Buna görə də çarlığın yıxılmasından sonra Qafqaz türkləri hərbi təhsil görən xristian qonşularına qarşı geriliyi aradan qaldırmaq üçün öz hərbi birliklərini qurmağa təşəbbüs göstərdilər və Ümümrusiya müsəlmaları adından müsəlman əsgər birliklərinin qurulmasına icazə üçün Müvəqqəti hökymətə müraciət etdilər. Kerenski hökuməti bu istiqamətdəki müsəlman istəklərini müsbət qarşılamadı. Lakin buna baxmayaraq artıq Azərbaycan hərbi birlikləri qurulmaqa başlamışdı. Müsəlman milli birliklərinin özəyini Petroqraddan gətirilmiş və Hüseyn xan Naxçıvanskinin komandanlıq etdiyi “Qafqaz yadelli süvari diviziyası” təşkil etmişdi. Müsəlmanlardan təşkil olunduğu üçün rusların həqarətlə “Vəhşi diviziya “ adlandırdığı bu birlik ən iri müsəlman hərbi birləşməsi idi. Şuşada təşkil olunmuş “Tatar süvari alayı” da bu diviziyanın tərkibinə daxil idi.

Beləliklə, 1917-ci ilin fevralında “xalqlar həbsxanası” olan çar Rusiyasında baş verən burjua-demokrtik inqilabının qələbəsindən sonra Zaqafqaziyada siyasi proseslər özünəməxsus inkişaf tolu ilə cərəyan edirdi. Lakin bu dövrdə nə Zaqafaziyanin idarəsi üzrə təşkil edilmiş Xüsusi Komitə (OZAKOM ) , nə də Zaqafqaziya Komissarlığı ( Zakafkom ) mövcud siyasi vəziyyəti sabitləşdirmək iqtidarında olmadı.
4. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti.

Maarif. Çarizmin milli müstəmləkə siyasəti maarifin inkişafında özünü daha aydın göstərirdi . Bu dövrdə Bakı şəhərində Azərbaycanlı əhalinin yalnız 19,3% savadlı idi. Savadsızlığın başlıca səbəbi isə ana dilində məktəblərin açılmasına icazə verilməməsi və təhsilin pullu olması idi. Azərbaycan burjuaziyasının dövlət dumasında olan nümayəndələrinin məktəb açmaq tələbləri əsasən eşidilməmiş qalırdı. Lakin 1905-1907-ci illər hadisələrindən sonra çar hökuməti maarif sahəsində də bəzi güzəştlərə getməyə məcbur oldu.

Bu dövrdə Azərbaycan demokratik ictimaiyyəti “rus-tatar” məktəbləri şəbəkəsini genişləndirmək uğrunda mübarizə aparırdı. Onlar eyni zamanda çarizmin bu məktəbləri ruslaşdırma siyasətinə qarşı da çıxış edirdilər . Azərbaycabda mədəniyyət və təhsilin inkişafında “Nicat” , “Nəşri-maarif “ kimi cəmiyyətlər mühüm rol oynadı.

Sahibkarlar, ziyalılar, ictmai və din xadimlərindən ibarət böyük bir qrupu özündə birləşdirən və Z.Tağıyevin rəhbərlik etdiyi “Nəşri maarif “ cəmiyyəti məktəb şagirdlərinə maddi yardım göstərməklə yanaşı özləri də təhsil ocaqlarının yaradılmasında iştirak edirdilər. 1915-ci ildə cəmiyyətin açdığı 15 xalq məktəbində 900 şagird təhsil alırdı.

“Nicat “ cəmiyyətinin qurucuları isə Ə.Ağayev, Ə.Axundov, M.Hacinski kimi qabaqcıl Azərbaycan ziyalıları idi.

Azərbaycan demokratik ziyalıları Azərbaycan qadınlarının da savadlanması istiqamətində fəal iş görürdülər. 1901-ci il oktyabrın 1-də Azərbaycan mill burjuaziysının lideri və Azərbaycan maarifciliyi tarixində özünəməxsus yeri olan Z.Tağıyev öz hesabına “Bakı rus-müsəlman qadın məktəbi” açmışdı. Bu XX əsr Azərbaycan mədəniyyətində mühüm tarixi hadisə idi. Bunun ardınca 1902-ci ildə Gəncədə qadın məktəbi , daha sonra Ağdamda, Qazax qəzasının Salahlı kəndində , Göyçay qəzasının Zəyəm kəndində , Şuşada, Şamaxıda və b. yerlərdə qadın məktəbləri açıldı. Bu məktəblərdə H.Məlikova, X.Ağayeva, R.Hacıbəyova, S.Vəzirova, Ş.Əfəndiyeva, A.Sultanova kimi ziyalı Azərbaycan qadınları müəllimlik edirdilər.

Əsrin əvvəllərində Bakı və b. şəhərlərdə yaşlıların da təhsil alması üçün əsasən bazar günü fəaliyyət gostərdikləri üçün “Bazar məktəbləri” adlanan müəssisələr fəaliyyət göstərməyə başlamışdı.

Bu dövrdə Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri də də tədtis-metodik vəsaitlər hazırlayıb nəşr etdirmək idi. Bu işdə R.Əfəndiyev, S.S.Axundov, F.Ağazadə, A.Şaiq, M.Mahmudbəyov, A.Səhhət, Ə.Əfəndiyev, Q.N.Nərimanbəyov, Q.Qəmərlinski, Ü.Hacıbəyov, F.Köcərli kimi Azərbaycan ziyalılarının böyük rolu olmuşdu. A.Şaiqin rəhbərliyi altında “Uşaq çeşməyi”, “Gülzar” kimi dərsliklər, A.Mahmudbəyovun redaktorluğu ilə “İkinci il”, “Türk ədəbiyyatına ilk qədəm” , “Yeni türk əlifbası”, Şahtaxtinskinin “Şərq əlifbasının fonetikası” adlı dərsliklər yazılmışdı.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycabda mədəni-maarif idarələri də fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Bakıda, Şuşada, Nuxada, Gəncədə, Qubada kitabxanalar açılmışdı. 1902-ci ildə Qara şəhərdə , 1906-ci ildə bayılda açılmış xalq evlərində görkəmıi mədəniyyət xadimlərinin mühazirələri təşkil edilirdi. 1907-ci ildə Bakıda müsəlman mədəni maarif cəmiyyəti “Səadət “, 1910-cu ildə isə “Səfa” cəmiyyəti fəaliyyət göstərməyə başladı.

Mətbuat. I rus inqilabından sonra Azərbaycabda milli mətbuat sahəsində də xeyli irəliləyişlər baş vermişdi. Bürokratiyanın maneçiliklərinə , təqiblərə baxmayaraq Azərbaycabda 1917-ci ilin fevralınadək 227 dövri mətbuat orqanı fəaliyyət göstərirdi. 1905-1917-ci illərdə Azərbaycabda nəşr olunan əsas mətbuat orqanları “Həyat” , “Tazə həyat” , “Tərəqqi”, “İttifaq”, “Həqiqət”, “İqbal”, “Yeni iqbal” və b. qəzetlər idi. Mətbuat tarixində Müsavat partiyasının orqanı olan “Açıq söz “ qəzetinin xüsusi yeri var idi. Azərbaycabda bu dövrdə “Hümmət”, “Təkamül”, “Bakı həyatı” qəzetləri , “Yeni söz” jurnalı da nəşr olunurdu. Bunların içərisində inqilabi demokratik mətbuat orqanı olan satirik “Molla Nəsrəddin “jurnalı xüsusi yer tuturdu.

1905-1907-ci illər milli mətbuatın inkişafında nəşriyyatçılar qrupunun fəaliyyətini xüsusi qeyd etmək lazımdir. Nəşriyyatçılar arasında Orucov qardaşları, H.Vəzirov, İ.Aşurbəyli, Ə.Mikayılov, M.İbrahimov xüsusilə fərqlənirdi. Gəncədə, Lənkəranda, Şuşada, Naxşıvanda da kiçik mətbəələr fəaliyyət göstərirdi. C.Məmmədquluzadə və Ö.Faiq Tiflisdə “ Qeyrət” mətbəəsini təsis etmişdi.

Azərbaycan ədəbiyyatı. Bu dövrün Azərbaycan ədəbiyyatı klassik ədəbiyyatın və şifahi xalq yaradıcılığının mütərəqqi ənənələrinə əsaslanmaqla bərabər Avropa və rus ədəbiyyatının da nailiyyətlərindən bəhrələnərək yeni ədəbi mərhələyə qədəm qoymuşdu. Azərbaycan tənqidi realizmi yüksək səviyyəyə çatmışdı. XX əsr Azərbaycan tənqidi realizm məktəbinin görkəmli nümayəndələri C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, Ə.Haqverdiyev, Ə.Qəmküsar, Ə.Nəzmi, Y.V.Çəmənzəminli, Ə.Möcüz və b. idilər.C.Məmmədquluzadənin “Ölülər”komediyası, M.Ə.Sabirin “Hophopnamə”si, N.Nərimanovun “Pir” povesti, Ə.Haqverdiyevin “Pəri cadu” pyesi və s. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının realist istiqamətinin ən parlaq nümunələri idi.

Bu dövrün digər ədəbi cərəyanı da romantizm idi. Onun ən böyük nümayəndələri M.Hadi, A.Səhhət, H.Cavid, A.Şaiq, və b. idilər. H.Cavid Azərbaycan ədəbiyyatında şerlə yazılmış ilk dram əsərinin müəllifi idi. Onun fəlsəfi “Şeyx Sənan “ faciəsi dini fanatizmə qarşı yönəlmişdi.

XX əsrin əvvəllərində ədəbi failiyyətin müstəqil istiqaməti kimi formalaşan Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı A.Səhhət, A,Şaiq, M.Ə.Sabir, C.Məmmədqulqzadə, S.S.Axundovun Əsərləri sayəsində inkişaf edirdi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin öyrınilməsinin əsasını qoyan görkəmli ədəbiyyatşünas alim F.Köçərli “Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı” adlı 3 cildlik əsərini yazdı.

Dünya ədəbi irsinin və ədəbi fikrinin öyrənilməsində , ictimai-siyasi və elmi-nəzəri məsələlərin təhlil edilməsində Ə.Hüseynzadə , Ə. Ağayev , Ə.Topçubaşov kimi Azərbaycan publisistləri də fəal iştirak edirdilər. Bu dövrdə Azərbaycan elminin görkəmli nümayəndələrindən olan tarixçi-şərqşünas, etnoqraf M.Şahtaxtinski Sarbonna Universitatinin “Asiya fonetikası “cəmiyyətinin həqiqi üzvü seçilmişdi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan tarixşünaslıq elmi R.İsmayilovun “Qafqazın qısa tarixi”(1904), H.Gəncəvinin “Zəbdətüt Təvarix” (Tarixin qaymağı), M.R.Fənanın “Qarabağın yeni tarixi”(1912) Əsərləri ilə zənginləşdi.

İncəsənət. XX əvvəllərində teatr , musiqi, təsviri incəsənət də öz inkişafında yeni mərhələyə qədəm qoymuşdu. Mədəni maarif cəmiyyətlərinin yaranması öz növbəsində Azərbaycan milli teatr sənətinin inkişafına və Azərbaycan teatrının H.Ərəblinski, C.Zeynalov, H.Sarabski, S.Ruhulla kimi korifeylərinin yaranmasına təkan verdi. 1916-cı ildə H.Ərəblinski və H.Sarabskinin rəhbərliyi ilə yaradılan “Müsəlman dram cəmiyyəti” Azərbaycan teatrını həm ölkə daxilində , həm də onun sərhədlərindən kənarda tanıtdı.

Azzərbaycan milli opera teatrının yaranması da bu dövrə təsadüf edir . Azərbaycan musiqisinin inkişafında Ü.Hacıbəyov, M.Maqomayev, C,Qaryağdıoğlu, H.Sarabski, Q.Pirimov kimi mədəniyyət xadimlərimizin böyük xidmətləri olmuşdur. 1908-ci ildə Z.Tağıyev teatrinda “Leyli və Məcnun” operasının ilk dəfə tamaşaya qoyulması Azərbaycan musiqi taruxində mühüm bir hadisə oldu.

1908-1915-ci illərdə Ü.Hacıbəyiv “Şeyx Sənan”, “Rüstəm və Zöhrab”, “Əsli və Kərəm”, “Şah Abbas və Xurşud Banu “,”Harun və Leyla “ kimi bir söra yeni operalar yaratdı.

1913-cü il oktyabrın 25-də ilk dəfə milli musiqili teatr səhnəsində Ü.Hacıbəyovun “Arşın mal alan “ musiqili komediyası səhnəyə qoyuldu və böyük müvəffəqiyyət qazandı.

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında bəstəkar M.Maqomayevin də misilsiz xidmətləri olmuşdur. Onun 1916-cı ildə yaratdığı “Şah İsmayıl “ operası Azərbaycan opera sənətinin qızıl fonduna daxil oldu.

Təsviri incəsənət. XX əsrin görkəmli rəssəmlarından Ə.Əzimzadə , B.Kəngərli Azərbaycan təsviri incəsənətinin tərəqqisində mühüm rol oynamışlar. 1913-cü ildə Bakıda ilk dəfə rəsm Əsərləri sərgisinin açılışı Azərbaycanın mədəni həyatda böyük hadisə idi.

Memarlıq. Azərbaycanın XX əsr memarlıq incəsənətinin inkişafını ilk növbədə qabaqcıl sənaye şəhərinə çevrilən Bakının gündən-günə artan memarlıq abidələrində görmək mümkün idi. O dövrdə tikilmiş İsmailiyyə (1910) binası, Mayılov qardaşları teatrı (1911) hazırda da Azərbaycan memarlıq nümunələrinin parlaq incilərindən hesab olunur.

Azərbaycan memarlıq sənətinin inkişafında istedadlı memarlar olan, 1902-ci ildə Peterburq Mülki Mühəndislər İnstitutunu bitirmiş ilk Azərbaycanlı mühəndis memar Zivər bəy Əhmədov və İ.Q.Hacinskinin özünəməxsus yeri olmuşdur.

Beləliklə, XX əsrin başlanğıcında Rusiyada baş verən siyasi hadisələrin (müharibə və inqilabların) təsiri ilə mütləqiyyət milli ucqarlarda, XIX əsrdən Rusiyanin müstəmləkə əsarətinə düşmüş Azərbaycabda bir sıra demokratik dəyişikliklər etməyə məcbur oldu. Belə tarixi şərait Azərbaycan milli burjuaziyasının təşəkküiünə, milli təfəkkürünün inkişafına təsir göstərdi. İmperiyanın və Avropanın müxtəlif ali məktəblərində təhsil almış Azərbaycanlı gənclər Azərbaycan milli-demokratik hərəkatının yaranmasında və inkişafında mühü\m rol oynadılar. Təhsil aldıqları ölkələrin qabaqcıl ideologiyasını mənimsəyən Azərbaycanlı gənclər Azərbaycabda milli təfəkkürün inkişafı üçün millətinin tarixini, mənəvi dəyərlərini, etnik mənşəyi problemlərini , Azərbaycançılıq prinsiplərini önə çıxara bildilər. Milli şüurun oyanması nəticəsində millət, M.Ə.Rəsulzadənin söylədiyi kimi , istiqlal xaricində onun üçün əlavə Azərbaycan olmadığına inandı.

Formalaşmaqda olan milli təfəkürümüz türk dünyasının görkəmli ideoloqları İ.Qaspıralı, M.Ə.Rəsulzadə , M.Ə.Topçubaçov, Ə.Hüseynzadə, Y.Akçuraoğlu və b.-nın türkçülüyə dair fikirləri əsasında inkişaf etdi. Azərbaycanın milli müstəqilliyi ümümtürk azadlıq hərəkatının tərkib hissəsinə çevrildi.

1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə