AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015



Yüklə 369.17 Kb.
səhifə3/5
tarix19.12.2016
ölçüsü369.17 Kb.
1   2   3   4   5

Mahmud ALLAHMANLI

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, B.Çobanzadə adına Ukrayna respublika

mükafatı laureatı
FOLKLORŞÜNAS RZA XƏLİLOV
Folklorşünas Rza Zeynal oğlu Xəlilovla bağlı düşüncələrimi bölüşərkən yadıma Platonun elm adamları haqqında dediyi bir fikri gəldi və yazımı da onunla başlamağı qərara aldım. O deyirdi: “Elm sahiblərini elmlərinin çoxluğu ilə deyil, əməllərinin faydalılığı, əxlaqlarının saflığı və işlərinin xeyirxahlığı ilə sınaqdan keçir”. Göründüyü kimi, böyük alim bu düşüncələrində üç istiqaməti, əməl faydalılığı, əxlaq saflığı və iş xeyirxahlığını xüsusi olaraq vurğulayır. Və böyük filosofun yaşadığı zamanın hadisələri müstəvisində diqqət yetirdikdə məsələnin mahiyyəti bir qədər də böyüyür. Bizim bugünkü zamanımızda ehtiyacında olduğumuz və daha çox arzuladığımız da budur. Cəmiyyətin mizan-tərəzisinin pozulduğu, yuxarıdan-aşağıya, aşağıdan-yuxarıya riyakarlıqla dolu olduğu bir vaxtda insanlar çörəkdən, sudan da çox səmimiyyətə, yaxşılığa, sözün həqiqi mənasında böyük olana ehtiyaclıdırlar. On birinci yüzilliyin görkəmli sənətkarı Ə.Yügnəkli “səxa gölünün qaynaqları qurudu, dəniz cəfa ilə coşub daşdı” deyirdi. Hörmətli Rza müəllim, bu gün həmin “səxa gölünün qaynaqlarının quruması, dənizin cəfa ilə coşub daşması” sözün həqiqi mənasında əndazədən çıxmışdır. Ona görə də sizi bir ziyalı kimi təhlil etmədən öncə bir sıra giley-güzarımı, narazılıqlarımı da deməyi zəruri bilirəm. Çünki siz bizim sevimli şairimiz Zeynal Xəlilin oğlusunuz. Varlığınızda gəzdirdiyiniz xeyirxahlıq, insanlara kömək əli uzatmaq istəyi, ümid yerinə çevrilə bilmək duyğusu məni bunları deməyə vadar edir.

Eşitdim bu günlərdə yetmiş yaşınız tamam olmuşdur. Düşüncələrimi və kitabları vərəqlədim. O yetmiş ilin bir parçası qədərində sözümü deməyi qərara aldım. Fikrimcə, yetmiş yaş ağsaqqallıq, müdriklik yaşıdır. Mənə belə gəlir, siz elə erkən yaşlarınızdan, həyatı, dünyanı dərk edən vaxtlarınızdan bu böyüklüyü qazanmısınız. Böyük olaraq ona doğru irəliləmisiniz. Daha doğrusu, içinizdə olan dəyərləri, sevgini, böyük əxlaqı bir keyfiyyət olaraq yerinə qoymusunuz. Bunların daşınışını, Rza müəllim, sizdə bir gen yaddaşı kimi başa düşürəm. Çünki elə insanlar var, o yetmiş yox, yeddi yüz il də yaşasa, yenə çirkablardan, qüsurlardan təmizlənə bilməyəcək. Heç bu ağlına da gəlməyəcək. Belələri qocalır, ancaq ağsaqqal ola bilmir. Bütün bunları görəndə və müasir cəmiyyətimizin içərisində yaşayanda düşünürəm ki, nə yaxşı ki, tanrı insanlara iki yüz, üç yüz və daha çox ömür verməyibdir. Onlar insan və insanlıq üçün hansı bəlaları törədərmiş? Bunları fikirləşəndə adam az qalır dəli olsun. Yaxşı ki, siz və sizin kimilər bu dünyada var. Bu gün Azərbaycanda və bütünlükdə dünyada təbiətin, insanlığın ekoloji tarazlığının pozulması prosesi gedir. Hamımız da bu və ya digər dərəcədə onun iştirakçısıyıq. Mənəviyyatın ekologiyasının isə üz tutacağı yerlər var. O siz və sizin kimilərdir.

Rza müəllim, mən sizi səksəninci illərin ortalarından tanıyıram. Səhv eləmirəmsə, 1984-cü ildən. Fərqi yoxdur. Ancaq sizlə tanışlığımın tarixi otuz il və ona yaxındır. Bu az vaxt deyil, xalq dili ilə desək bir igidin ömrüdür. Sizin səmimiyyətinizi, xeyirxahlığınızı, insanlara əl tutmaq, köməklik istəyinizi həmin vaxtlardan görmüşəm və getdikcə daha yaxından yaşamışam. Ətrafınıza münasibəti, sizin qarşınıza çıxana nə qədər səmimiyyət göstərdiyinizi bir yox, bəlkə də yüz dəfələrlə görüb eşitmişəm, canlı şahidi olmuşam. Bu gün məmur özbaşınalığında cəmiyyət inildəyir, sındırılır, adamlar içindən məhv edilir. Min illər boyu ulularımızın formalaşdırdığı dəyərlər sarsıdılır. İnsanların içini ümidsizlik sarıyır. Ancaq məmləkətimizdə vətən, xalq sevgisi ilə yanıb yaxılan, ömrünü çıraq edən insanlar, ziyalılarımız var. Siz də onların sırasındasınız. XIX əsrin son rübündə və XX əsrin əvvəllərindəki ziyalı ordusu gözlərim önünə gəlir. H.Zərdabi, M.Mahmudbəyov, S.M.Qənizadə, T.Bayraməlibəyov, Ö.F.Nemanzadə, C.Məmmədquluzadə, R.Əfəndiyev, S.S.Axundov, Y.V.Çəmənzəminli, A.Səhhət, M.Hadi, A.Şaiq, B.Çobanzadə, Ü.Hacıbəyov, H.Zeynallı, V.Xuluflu, E.Sultanov, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağayev və onlarla başqaları. Bunlar bizim şərəf, örnək və iftixar tariximizdir. Əməlləri, fəaliyyəti, istəkləri, milli düşüncələri ilə örnəkdir. Sabaha gedən yolumuzu müəyyənləşdiriblər. İndi ən məsuliyyətlisi və əsas olanı bu müəyyənləşmiş yolu şərəflə davam etdirməkdir. Qoy o xalqlar narahat olsunlar ki, keçmişi qaranlıqlarla doludur. Öyrənəcək və öyrəniləcək, üz tutacaq keçmişi yoxdur.

Rza müəllim, siz bir uşaq sevincinə uşaq qədər sevinən, kədərinə uşaq qədər ağrıyan, kövrələn adamlardansınız. Elə o kövrəkliyin dəfələrlə də canlı şahidi olmuşam. Və belə düşünmüşəm ki, siz bir qarışqanın belə xatirinə dəyməyən kəslərdənsiniz. Ürəyiniz ovcunuzun içindədir. Bütün tərəfləri ilə görünür. Bu məsələnin bir tərəfidir. Onun ikinci tərəfində folklorşünas kimi gördükləriniz dayanır.

Folklor və folklorşünaslıq dedim. Fikrimcə, Azərbaycan xalqının, eləcə də türk xalqlarının milli mənəvi mədəniyyətindən böyük sərvəti yoxdur. Bütün olanların, yeraltı, yerüstü maddi sərvətlərin bir sonu olur. Lakin folklor xalqın yol, əxlaq, davranış, milli kimlik yoldaşıdır. Bu gün böyük-böyük binalar tikilir, layihələr həyata keçirilir. Abidələr ucaldılır. Sevinirik. Bunlar lazımdır və alqışlayırıq. Ancaq ən böyük abidə bir könül ziyarət etmək, bir kimsəsizin əlindən tutmaq, bir aca çörək verməkdir. Xalqımızda bu dəyər göstəricisidir. Və bir ali keyfiyyət olaraq dəftərimizdə, kitabımızda, bizdən əvvəlki nəsillərin əxlaqında, davranışında yaşanır. Aşağılar bunu edirlər. Yuxarılarda bunu axtarmaq çox çətindir. Mənə belə gəlir yuxarıdan bunlar görünmür. Aclıq, səfalət, insanların bir qismət çörək üçün hansı acıları yaşaması unudulubdur. Ona görə də bir məmur qapısına yaxınlaşmaq olmur. Qapılarında açılması mümkün olmayan qalalar qurublar. “Sim-sim”dəkilərə bənzəyir. Özləri haqqında mif yaratmaqla məşğuldurlar. Ancaq mif sınanda görürsən ki, bunlar binəva vətənə nələr etməyiblər. Bunlardan qurtuluşun yolu mənəviyyatda gedən və bəlkə də düşünülmüş şəkildə aparılan eroziyanın qarşısını almaqdır. Bunun isə yenə ağırlığı cəmiyyətin, ziyalının üzərindədir.

Hörmətli Rza müəllim, siz folklorşünassınız və həyatınızın böyük bir hissəsini xalqımızın nəğmə, bayatı, atalar, sözü, əfsanə, rəvayət, nağıl, dastan və s. nümunələrinin toplanması, nəşri və tədqiqinə həsr etmisiniz. Bu gün də həmin yoldasınız. Mənim nəzərimdə bundan böyük şərəf və ləyaqət duyulacaq iş yoxdur. M.F.Axundov yazırdı ki, əsl ləyaqətli, xeyirxah kəslər o kəslərdi ki, bütün hərəkət və davranışlarını vətənpərvərliyə uyğunlaşdırır. Rza müəllim, siz də məhz həyatınızı, folklorşünaslıq sahəsində etdiklərinizi birmənalı olaraq vətənpərvərliyə hesablamısınız. Bu hər kəsə nəsib olmur. Azərbaycan folklorşünaslığı böyük inkişaf yolu keçmişdir. İlk əlyazmadan bugünə qədərki inkişafına nəzər saldıqca ancaq və ancaq için qürur hissi ilə dolur. Bu xalqın nə qədər zəngin folklor mədəniyyəti olduğu bütün tərəfləri ilə aydın nəzərə çarpır. Xalqımız oğuldan-qızdan, atadan-anadan gizlətdiyini nəğmədən, sözdən gizlətməyibdir. Nəyi varsa hamısını nəğmə, bayatı, əfsanə, rəvayət, nağıl və s. formada gələcəyə ötürməyə çalışıblar. Fikrimcə, orta əsrlərin eləcə də ondan qədim dövrün tarixini yazdıran hökmdarların yazdırdığı tarixdən daha dəqiq və aydın tarix xalqın dediklərindədir. Biz bununla salnamələrin, mənbələrin, kitabələrin üzərinə kölgə salmaq istəmirik. Ancaq qənaətlərimizi təbii və doğru tarix anlamında deyirik.

Azərbaycan rusların işğalından sonra əlləşdiyi müstəqilliyə XX əsrin əvvəlində qovuşmuşdu. Lakin bolşeviklərin işğalçı siyasəti cümhuriyyətin müstəqilliyinə son qoydu. Tarix elə gətirdi ki, yenidən əsrin sonunda öz müstəqil dövlətimizi yaratdıq. Mənim üçün son iki yüzillik tarixə baxdıqda bundan böyük uğurumuz yoxdu. Yüz illər, min illər boyu xalqlar özlərinin dövlətini yaratmaq üçün dəridən-qabıqdan çıxıblar, oddan-sudan keçiblər. Nələrə getməyiblər. Ancaq arzu olaraq qalıbdır. Biz isə rus şovinizminin, məkrli düşmənlərin təhdidlərindən çıxıb dövlətimizi qura bildik. Bu, ulu tanrının bizə ətasıdır. Məsələ müstəqillik əldə etməklə bitmir, indi əsas olan onu qorumaqdır. Hərə öz işində bu məmləkətə bacardığı qədər xidmət etməklə ölkəmizi çıraqban edə bilərik. Siz bir folklorşünas kimi bu yoldasınız. Ancaq elələri vardır ki, əlindəki səlahiyyət hüquqlarını aşmaqla bu müstəqilliyə nifrət etdirmək yolunu tuturlar. Əmin olmaq lazımdır ki, bu olmayacaqdır.

Müstəqilliyimizin ən böyük uğurlarından biri xalqın mənəvi mədəniyyətinə sahib durmaq duyğusunun aşılanmasıdır. Görülən işlər bunun nümunəsidir. YUNESKO səviyyəsində aşıq sənətinin, muğamatın, Novruz bayramının qiymətləndirilməsi, qeyri-maddi mədəniyyət abidələri siyahısına salınması və s. buna nümunədir. Bundan heç də dəyər etibarı ilə az olmayan AMEA Folklor İnstitutunun yaradılmasıdır. Mənim nəzərimdə bura məbəddir, ocaqdır. Müqəddəs olacaq yerdir. Orada əvəzsiz işlər gedir. Bəlkə bu gün biz onların lazımı qədər dəyərini verə bilmirik. Ancaq zaman, yaxın onilliklər bu işlərin nə demək olduğunu özü deyəcəkdir. Rza müəllim, folklor yolu atadan oğula olan yoldur. Ənənə və varislik yoludur. Başlanğıcı müqəddəslərin yazıya almaları, mülahizələri ilə qoyulmuşdur. Bura klassiklərimizin əsərlərindəki bəhrələnməni də əlavə etmək olar. Bizə yaxın olan zamanda M.F.Axundov, H.Zərdabi, M.Mahmudbəyov, E.Sultanov, T.Bayraməlibəyov, R.Əfəndiyev, S.Hüseyn, Y.V.Çəmənzəminli, H.Zeynallı, V.Xuluflu, S.Mümtaz, H.Əlizadə və başqaları folklorun öyrənilməsinin yolunu müəyyənləşdirdilər. İndi AMEA-nın Folklor İnstitutu o yolun şərəfli davamçısıdır. Orada xalq ədəbiyyatına ömür həsr edən, can qoyan adamlar var. Siz də onlardan birisiniz. İnstitutun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, filologiya üzrə elmlər doktoru M.İmanovun yaratdığı mühit ancaq ideallara, xalq, millət sevgisinə köklənibdi. Mənə belə gəlir, maddiyyat, dolanışıq mənasında onların elə də qazandığı, əldə etdiyi bir şey yoxdur. Müasir cəmiyyətin sıxıntıları, çörək savaşı sanki onlara elə də çatmayıb və bir başqa dünyanın adamlarıdır. Fikrimcə, bunun qaynağı ancaq və ancaq xalq, millət və torpaq sevgisidir. Rza müəllim, o sevgini aşılayanlardan, göyərdənlərdən biri sizsiniz. M.H.Təhmasib, M.Seyidov, Ə.Axundov, V.Vəliyev, M.Həkimov, S.Paşayev, İ.Abbaslı, P.Əfəndiyev, T.Fərzəliyev və başqaları bu yolun işığını yandırdılar. Böyük S.Vurğun “hər qaya parçası, hər məzar daşı, nəsildən-nəsilə bir yadigardır” deyirdi. H.Arif “tütəklə uyuğub, sazla oyanıb, kamanla dil açıb ötdü babalar” söyləyirdi. Onlara bizdən əvvəlkilər sahib durdu və sahib durmağın nümunəsinə çevirdilər. Siz, Rza müəllim, o məktəbin nümayəndəsisiniz.

İndi siz “Klassik folklor” şöbəsinə rəhbərlik edirsiniz. Bir qədər əvvəl həmin şöbənin müdiri sizin və mənim böyük hörmət bəslədiyimiz prof. İ.Abbaslı idi. Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin. Folklora xidmət anlamında onun yeri əlçatmazlıqdı. Mənim üçün İsrafil müəllim nümunə idi. Siz də nümunəsiniz. Demək, Folklor İnstitutunun şərəfli ağırlığının bir hissəsi sizin üzərinizdədir. Tale elə gətirib ki, xeyli vaxtdır birgə çalışırıq və bundan məmnunluq duyuram. İnstituta gələndə ilk olaraq sizi görmək, hal-əhval tutmaq istəyi içimdə yaranır. Bu da təsadüfi deyildir. Əksinə zərurətdi, sizin səmimiyyətinizə, xeyirxahlığınıza, yanaşmalarınıza ehtiyacdır. Bütün həyatım boyu öyrənməyə çalışdım və yenə də sizlərdən, sizin əhatənizdə olanlardan öyrənmədəyəm. Buna görə minnətdaram.

Rza Xəlil oğlu, siz Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsini bitirmisiniz. Qahirə Universitetində təcrübə keçib (1966-1967) İraq, Suriya, Yəməndə tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərmisiniz. Mənə belə gəlir, həmin ölkələrdə də Azərbaycanı, onun mənəvi dəyərlərini ləyaqətlə təmsil etmisiniz. Sizinlə qarşılaşan hər bir kəs əlidolu, böyük ümidlərlə, yaxşılıqlarla qayıdıbdır. Bu həyatınızın və fəaliyyətinizin bir tərəfidir. 1969-cu ildən AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Folklor şöbəsində əmək fəaliyyətinə başlamısınız. Düşünürəm bu uzun illər ərzində sizin folklorşünaslığımıza gətirdiyiniz nələrdir. Cavabı birmənalıdır. Çox şey.

R.Xəlilov Azərbaycan folklorşünaslığında tipoloji araşdırmalara üstünlük verən tədqiqatçılarımızdandır. Azərbaycan və ərəb nağıllarının müqayisəli təhlili, özü də sehrli nağıllar əsasında qəhrəman obrazlarının öyrənilməsi ciddi, həm də kifayət qədər maraq doğuracaq problemdir. Həmin araşdırmalar son olaraq bu istiqamətdə dissertasiyanın yaranmasına gətirib çıxardı (1989). Şərq bəşər sivilizasiyası üçün “ana qucağı” hesab olunmuşdur. Oksford universitetinin professoru vurğulayırdı ki, Şərq bəxşiş verən, Qərb isə bəxşiş alan olmuşdur. Qərb bu bəxşişlərdən bol-bol bəhrələnmişdir. Bu gün əsir olmuş Şərq öz böyük mədəniyyəti ilə Avropanı əsir etmişdir. XVIII əsrin sonu XIX əsrdə yaranan bütün nəzəriyyələrin Şərqə üz tutması məhz bu anlamda təsadüfi deyildir. Sehrli nağılların bu istiqamətdə araşdırılması təsadüfi yox, Şərqi, böyük mədəniyyəti bilməkdən yaranmışdır.

Xalq ədəbiyyatı nümunələrinin toplanması, nəşri sahəsində görülən işlər bir hissədir. Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarına ekspedisiyalar etmək, el ağsaqqallarını, folklor bilicilərini tapıb onların sinəsində gəzdirdikləri folklor örnəklərini yazıya almaq elə də asan iş deyildir. Bu, məsuliyyət, dözüm, sevgi tələb edir. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri və ondan sonra günümüzə qədər aparılan toplamalar bunun nümunəsidir. M.Mahmudbəyov, T.Bayraməlibəyov, E.Sultanov, S.Mümtaz, V.Xuluflu, H.Əlizadə, M.H.Təhmasib və s. bunun canlı nümunəsidir. Bu iş R.Xəlilovun Dərbənd, Quba, Şirvan, Muğan bölgələrinə ekspedisiyalarında, apardığı toplamalarında uğurla davam etdirilir. “Aşıq Əsəd” (Bakı, Elm, 1979), “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası” (folklor bölməsi), (Bakı, Elm, 1981), “Allah yıxdığı evi qızlar tikər” (O.Əliyevlə birgə), (Bakı, Yazıçı, 1994) kitablar, “Azərbaycan və ərəb sehrli nağıllarında dualist ideyanın əksi” (AŞXƏDT, III kitab, Bakı, Elm, 1977), “Azərbaycan və ərəb nağıllarında müdrik oğlan”, (“Azərbaycan folklorşünaslığı məsələləri toplusu”, Bakı, 1989), “Azərbaycan və ərəb nağıllarında obrazlar sistemi” (“Şərq filologiyası” toplu, 1993), “Azərbaycan və ərəb nağıllarında dualizm ideyası” (“Milli folklor” jurnalı, 1994, № 3) və s. məqalələr özünün mövzu aktuallığı ilə seçilir.

Hörmətli Rza müəllim, Sizin gördüyünüz böyük işlərdə vurğulayacağım bir məsələ var və fikrimcə, bu daha əsas olandı. “Azərbaycan folklorunun ilkin nəşrləri” seriyasından etdiklərinizi deyirəm. Folklor İnstitutunun və sizin (folklorşünas İ.Abbaslı, A.Xürrəmqızı ilə birgə) bu istiqamətdə gördükləriniz böyük savab işidir. Xalqın milli-mənəvi mədəniyyətinə sahiblikdən gələn məsələlərdir. Həmin işlərdən bəzilərinin adını sadalayıram: Mirzə Abbaszadə. “Arvad ağısı (bayatı, haxışta, sevgi, laylay, qayınana-gəlin sözləri” (Bakı: Səda, 2004), Bəhlul Behcət. “Sarı Aşığın bayatıları” (Bakı, Səda, 2006), “Bayatılar və manilər” (Bakı, Səda, 2005), “Aşıq Qərib” dastanı” (Bakı, Səda, 2006), “Folklor çələngi” (Bakı, Nurlan, 2008), “Atalar sözü” (Bakı, Səda, 2003), Hənəfi Zeynallı “Azərbaycan türk mahnıları haqqında” (Bakı, Səda, 2004), Hənəfi Zeynallı. “Azərbaycan tapmacaları” (Bakı, Elm və təhsil, 2013), Hənəfi Zeynallı. “Atalar sözü” (Bakı, Elm və təhsil, 2012), “Salman Mümtazın şəxsi fondundan folklor materialları” (Bakı, Nurlan, 2013), Vəli Xuluflu “El aşıqları” (Bakı, Elm və təhsil, 2013), Vəli Xuluflu “Tapmacalar” (Bakı, Nurlan, 2013) və s. Bunlar demək olar XX əsrin əvvəllərində olan nəşrlərdi və yox olmaq təhlükəsi ilə qarşılaşmışdır. Siz onlara təzədən həyat verdiniz. Bizim ziyalılarımızın nə qədər gərəkli işlər görməsini təkrarən folklorşünaslığımıza, ziyalı mühitimizə göstərdiniz. Çünki bu gün elmə böyük bir həqarət var. Heç kəs heç kəsin kitabını oxumaq istəmir. Olanların böyük əksəriyyəti isə şüarçılıqdan o yana getmir. Loyallıq, liberallıq cəmiyyəti içəridən yeyir. Belə vəziyyətdə sizin və sizin kimilərin olması böyük hadisədir. Sizlər xalq sevgisindən yoğurulmuşlarsınız. Uğurlar, yaxşılıqlar Sizə.

Ramil ƏLİYEV

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor
ƏZİZ DOSTUM RZAYA
Azərbaycan folklorşünaslığında iz qoyan görkəmli alimlərdən biri də Rza Xəlilovdur. Rzanı 90-cı illərin əvvəllərindən tanıyıram. O, öz elmi fəaliyyətinə ərəb və Azərbaycan folkloru sahəsində başlamışdır. Müqayisəli folklor tədqiqatları ilə məşğul olan alimin sonrakı elmi fəaliyyəti Azərbaycan folkloru ilə sıx bağlı olmuşdur.

Rza Xəlilov eyni zamanda 20-ci illər folklorşünaslığının nailiyyətlərinin tanıdılmasında da yaxından iştirak edir. O, hazırda AMEA Folklor İnstitutunun Klassik folklor şöbəsinə müvəffəqiyyətlə rəhbərlik edir. Bu deyilənlər onun elmi şəxsiyyətinin rəqəmlərlə bağlı hissəsidir. Yazmaq olar ki, onlarla kitabı, yüzlərlə məqaləsi çap olunub. Bunlar statistikadır. Statistikadan kənarda bir ayrı Rza Xəlilov da vardır. Asta yerişli, bəzən özünə qapanan, ağırtəbiətli Rza birinci Rzadan fərqlidir. Birinci Rza işgüzar alim tipidir. İkinci Rza mənim dost kimi tanıdığım insandır. Rza şair oğlu olduğuna görə bəlkə bu qədər həssasdır. O, çox səmimi yoldaşdır. Yəqin ki, ondan inciyən bu vaxta qədər olmamışdır, olmayacaq da.

Rzanın asta-asta danışmağı var. Bu cür danışmaq ona yaraşır. Mən onu ayrı cür danışan kimi təsəvvür edə bilmirəm. Rza çox mehribandır, o qədər mehribandır ki, bunun ona xeyiri düşündüyümdən də çoxdur. Əvvəla, bu mehribanlıq onu kollektivə sevdirir. İkincisi, onu dostlarına daha da doğma edir.. Üçüncüsü, onun qədər mehriban insan görməmişəm. Dördüncüsü, beşincisi… Rza üçün əlçatmaz deyil.

Rza çox səmimidir. Rzadakı səmimilik mehribanlığın təzahür formasıdır. Nəhayət, mənim dostum Rza nağıllardakı müdrik qocadır. Ağsaqqallıq onun boyuna biçilmişdir.

Rzanın özünəməxsus iç dünyası vardır. Hamını öz iç dünyasına buraxmaz. Şüşə kimi kövrəkdir. Kimdənsə incidiyini üzə vurmur, o, bağışlayan və rəhmlidir. Zənnimcə, melanxolik olmalıdır. Mən onu bu xasiyyətlərinə görə də bir az Abdulla Şaiqə də bənzədə bilərəm. Mənə görə, XX əsrin əvvəllərinin Abdulla Şaiqi ilə XXI əsrin Rza Xəlilovunu üst-üstə düşən cəhətlər birləşdirir.

Rza 60 ilə 70 arasında nədirsə, 70 ilə 80 arasında da elə olacaq. İndi Rza dağ başında dayanan şahindir. Bu yaş artdıqca – 70, 80 – Koroğlunun yaşla bağlı dediyi sözlər yada düşür.

Rzanın ömür yolu ata, baba, ağsaqqal döngələrindən keçərək sabitləşib. Elə bil pirani qoca kimi folklordan gəlib Folklor İnstitutuna düşüb. Bu piranilik onun sakit ömrünün hələ çox olacağına, bizimlə birlikdə çalışacağına yol açır. Həmişə bu zirvədə qal, dostum Rza. Zirvədən aşağı baxanda illər bizi sıxmır, ona görə ki, mənalı həyat yaşayırsan. Səndən öyrənməli çox şeylər vardır. Sən bildiyini əsirgəyən deyilsən. Mənim əsl insan haqqında düşündüklərimin oxşarısan.

Rza etiraf etməyi bacarır. O, etirafını dostlarına edir. Bir sözlə, mən onu belə görmüşəm, belə tanıyıram, belə də qalacaq.



Seyfəddin RZASOY

filologiya üzrə elmlər doktoru, dosent
DÜNYAMIZI BƏZƏYƏN İNSAN
Biz insanlar çox vaxt əldə etdiklərimizi, ümumiyyətlə “etmək” bacarığımızı şəxsi hünərimiz sayırıq. Çox vaxt unuduruq ki, çox şeyə görə ətrafımızdakı insanlara borcluyuq: yaşamağı, yaratmağı onlardan öyrənirik. Bir sözlə – sözün hər mənasında bizi var edən həyat müəllimlərimizdir. Fəlsəfə doktoru, AMEA Folklor İnstitutu Klassik Folklor şöbəsinin müdiri, nağılşünas, şərqşünas və nəhayət, sözün həqiqi mənasında Böyük İnsan Rza müəllim – Rza Zeynal oğlu Xəlilov məhz belə bir həyat müəllimidir.

Həyat müəllimləri bizim məktəb müəllimlərimizdən fərqlənir. Müəllimlik etmək məktəb müəllimlərinin vəzifəsidir: içindən gəlsə də, gəlməsə də. Ancaq həyat müəllimləri elə anadan müəllim doğulurlar. Onlar öz yaşam tərzi ilə başqalarına həyat nümunəsi verirlər.

Rza müəllim haqqında həcmcə nə qədər yazılmasından asılı olmayaraq, bütün yazanlar onun haqqında, əslində, bir kitab yazır. Çünki o, əslində kitab-insandır. Oxunduqca bitməyən, öyrənildikcə tükənməyən kitab.

Onun ömrü sözün hərfi mənasında mənim gözlərimin qarşısında yaşanır: işlədiyimiz otaqların qapıları üzbəüzdür. Hər səhər onu görmək, arada stolunun üstündə olan dadlı xurmalardan “xüms-zəkat” adı altında dadmaq bir zövqü-səfadır.

Rza müəllimin koridordakı seyfin yanına çəkilib bir siqaret çəkməyi isə ayrıca “müzakirə” mövzusudur. O, gün ərzində bir ədəd siqaret çəkir. Hər görən soruşur: “Rza müəllim, bəyəm siz siqaret çəkirsiniz?” Rza müəllim də cavab verməkdən yorulub, axır ki, siqareti tullayır.

O, çox kövrək adamdır. Bu kövrəklik artıq onun şəxsi keyfiyyəti olmaqdan çoxdan çıxaraq, bizim institutun mənəvi dəyərinə çevrilib. Yaşca çoxlarından, bəlkə də, hamıdan böyükdür. Bu böyük insanın böyük qəlbi, bu qəlbin böyük kövrəkliyi bizlər üçün insan kimi yaşamağın parlaq örnəyidir. Onu heç bir dünyəvi dəyərin arxasınca qoşan, ömür adlı ilahi neməti dünya adlı fani dəyərə dəyişən görməzsən. Rza müəllim mənəvi dəyərlər aşiqidir. Ömrünü bu dəyərlərlə yaşayıb və bu dəyərlər onun ömrünün bəzəyinə çevrilib.

Baza ixtisası baxımından ərəbşünasdır. Namizədlik dissertasiyasını Azərbaycan-ərəb nağıllarının tipologiyasına həsr edib. Ona görə də həmişə elə güman edirdim ki, bugünkü məşğuliyyəti ixtisası ilə bağlıdır. Ancaq mən Rza müəllimi sonralar başa düşdüm.

O, ömrünü Azərbaycan folklorunun ilkin nəşrlərinin arasında keçirir. Milli Kitabxananın nadir kitablar fondunda işləyir. Keçən əsrin əvvəllərində, ya 30-40-cı illərində çap olunmuş, indi isə qəhətə çıxmış kitabları “Azərbaycan folklorunun ilkin nəşrləri” seriyasından yenidən tərtib edərək çap etdirir. Bu kitablar bizim oxu dünyamıza sanki bir möcüzə kimi daxil olaraq, bizdən əvvəlki nəsillərin necə böyük bir elmi-mədəni xəzinə yaratdığını göstərir. Rza müəllim kimi alim-qədirşünaslar olmasa, həmin mədəni irs tarixin qaranlıq səhifəsinə çevriləcək, adı olub, özü olmayan ədəbiyyata dönəcək. Lakin bu fəaliyyətin başqa bir tərəfi də var. Bu, Rza müəllimin iç dünyası, mənəviyyat aləmi ilə bağlıdır. O, öz fəaliyyəti ilə bizim milli yaddaşımızı bərpa edir. O yaddaşı ki, biz özümüz də onsuz zamanla yox olub unudula bilərik.

Rza müəllim institutda uşaqdan-böyüyə hamının böyük bir sevgi ilə ünsiyyətdə olduğu insandır. Biz sizi sevirik, Rza müəllim. Sizə Allahdan bizlər naminə, elmimiz və mədəniyyətimiz naminə sağlıq dolu ömür diləyirik.

Ağaverdi XƏLİL

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
RZA XƏLİLOV: DƏYƏRLİ ZİYALI VƏ

GÖZƏL İNSAN
Rza Zeynal oğlu Xəlilov Azərbaycanın tanınmış ziyalılarından, alimlərindən biridir. Lakin o alim kimi də, ziyalı kimi də, insan kimi də sözün ən dolğun və ən müsbət mənasında hamıdan fərqlidir. Söhbət Rza Xəlilovdan gedəndə ilk növbədə Azərbaycan ziyalısının nümunəvi bir siması gözlərimiz önündə canlanır. Elə bir ziyalı ki, doğrudan da cəmiyyətimizin ona ciddi şəkildə ehtiyacı var. Çünki cəmiyyətimiz müxtəlif aşınmalara məruz qalıbdır, bir çox dəyərlər öz mənəvi məzmunundan məhrum olubdur, həm desakralizasiya prosesləri, həm sosial xarakterli sıxıntılar, hüquq, törə, vicdan və əxlaqa dəyən zədələr haqq-ədalət, doğruluq, dürüstlük və halallıq kimi milli etik keyfiyyətlər işləkliyini xeyli dərəcədə zəiflətmişdir. Cəmiyyətimiz kapitalizmə müstəmləkə dövrünün məhv etdiyi mənəvi dəyərlərin sınıq-salxaq qalıntıları ilə daxil olub. İnsanlar özlərini maddi dünyanın əsirinə çeviriblər. Maddi kapital uğrunda amansız mübarizə insanları kiçildib, cılızlaşdırıb, millidən əyalətçiyə çevirib, haqq və ədalət duyğularını unutdurub, halallıq, iman və axirət haqqındakı hissləri arxaikləşdirib. Amansız bir maddi kapital savaşında mənəvi kapitalın önəmi də yaddan çıxıb. Belə bir şəraitdə insanın mənəvi dünyası onun mədəsinin miqyası və iştahının dərəcəsi ilə müəyyənləşir. Təəssüflər olsun ki, bizim milli ziyalılığımız bu şəraitin qurbanı olur və yaxşı halda xeyirxah bir yolsuzun yolunu gözləmək məcburiyyətində qalır, rüşvətçi bir məmurun mərhəmətinə sığınır.

Bir zamanlar padşah fərmanı ilə onun üçün müəyyənləşdirilən təqaüdü ala bilməyən Füzulinin də gileyləndiyi sosial xarakterli məsələlərin Rza müəllimlə nə əlaqəsi olduğunu soruşa biləcəklərini də diqqətdə saxlamaq şərti ilə, bu dövrdən, dövrandan, dəhrdən və zamandan bəhs etməyimizin təsadüfi olmadığını aydınlaşdıracağıq. Çünki zamanın amansız şərtləri yaxşı ilə yamanı bir-birinə elə qarışdırmışdır ki, onun ayırd edilməsinə, analizinə və ayrılıqda dəyərləndirilməsinə ehtiyac vardır. “Fələk birəhm, dövran bisükun” olanda əgər “dost da bipərva” isə, o zaman doğrudan da “tale zəbun” olur. Ziyalı məhrumiyyətlərinin milli ənənəyə yad olmayan təcrübəsi müasir dövrün də əsas mənəvi mənzərəsini müəyyənləşdirir.

Ziyalı kütləsinin əziyyət çəkdiyi mövcud şəraitdə mənəvi bütövlüyü və tamlığı qorumaq az adama nəsib olmuşdur. Çünki biz özümüz bu hadisələrin iştirakçısıyıq və məhv olan ziyalı nəslinin nümayəndələri içərisindəyik. Bizim ziyalımız üçün halal bir həyat yaşamaq imkanı təmin edilməmişdir. Hər kəs mövcud olmaq üçün yollar axtarmaq, tapa bilməyəndə bataqlığda batmaq məcburiyyətində qalmışdır. Ortada bir yalan var və bu yalanı satan və alan var, onu alqışlayan, əl çalan var, eyni zamanda bu alış-verişin altında qalan var. Yenə də təəssüf olsun ki, ziyalının mövqeyi sonuncuya müvafiqdir.

Rza müəllimin aid olduğu nəsil zaman baxımından bir xeyli şanslı sayılmalıdır. Çünki Rza müəllimin özü sovet dövrünün sabitlik şəraitində oxumuş və şərqşünas kimi önəmli bir ixtisasa sahib olmuş, ərəb ölkələrində uzun müddət işləmişdir. Müstəqillik dövründə isə Türkiyədə universitetdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Bu fəaliyyət dövrü təkcə Rza müəllimin maddi baxımdan qorunmasında və sağ qalmasında deyil, eyni zamanda dost-düşmən içində üzü ağ qalmasında da əhəmiyyətli rol oynamışdır. Ölkə xaricindəki fəaliyyət Rza müəllimin dünyagörüşündə, hərəkət və davranışında öz izlərini saxlamışdır. Rza müəllimin yüksək etikası, nəzakəti, incə davranışı, mehriban və xeyirxah münasibəti onu fərqləndirən xüsusiyyətlər kimi diqqəti çəkir. İnanırıq ki, Rza müəllimin malik olduğu etik-əxlaqi dəyərlər onun olduğu hər yerdə Azərbaycan ziyalısı haqqında xatirələrdə xoş təəssürat yarada bilmişdir. Şübhəsiz ki, bu müsbət təsəvvürün yaradılmasında Rza müəllimin gendən, qandan və candan gələn şəxsi keyfiyyətləri müstəsna rol oynamışdır.

Rza müəllimin təmiz və təvazökar təbiəti ilə könül dünyasının Allah, insan, vətən və xalq sevgisinin nikbin ifadəsindən doğan xeyirxah niyyəti hər zaman birlikdə olmuş və sadiq dostlar kimi bir-birini tərk etməmişdir.

Rza müəllimdən fərqli olaraq biz bir zaman “taksidən payıza düşən” postmodern lirik qəhrəman kimi universitetdən tam xaosun ortasına düşdük. Biz hələ yolun başında ikən, həyata yeni başladığımız zaman 70-i yelə vermiş sovet imperiyası süqut etdi. Biz müstəqilliyin sevinci ilə xaosda tərk edilmiş şəxsi taleyimizin nigarançılığını birlikdə yaşadıq.

Rza müəllim bizim nəslə nəsib olmayan halallıq şəraitində yaşayıb, yetişib və kamil bir insan olaraq milli mənəvi dəyərləri öz şəxsində birləşdirib. Əlbəttə, bu dəyərlər böyük ölçüdə Rza müəllimin nəsil və nəcabətindən gəlir. Amma Rza müəllim bu dəyərləri mexaniki olaraq daşımayıb, onları daha da zənginləşdirib. Çünki Rza müəllimin təmiz qəlbi, saf, səmimi xarakteri mənəvi dəyərlərin onda yuva qurmasına imkan vermişdir.

Rza müəllim mal-mülk və sərvət həvəsində olmamışdır. Bunun əvəzində Rza müəllim böyük bir mənəvi sərvətə-insanların sevgisinə sahib olmuşdur. Çıxışlarımdan birində mən Rza müəllimi könül dünyasının fatehi adlandırmışam. Yenə də o fikirdə qalıram. Bu mənada da Rza müəllim bizim ziyalılarımızın naxışıdır. Tanıdığım, bildiyim ziyalı insanlarla müqayisə etməli olsam Rza müəllimi mənəvi keyfiyyət cədvəlində Yaşar Qarayevlə, İsrafil Abbaslı ilə bir sıraya qoyardım. Etika, kübar davranış, yüksək əxlaq, xeyirxahlıq, təvazökarlıq, ədalətlilik, halallıq, doğruluq, dürüstlük və əlbəttə ki, geniş məlumat, dərin bilik, elmi təfəkkür və intellekt baxımından Rza müəllim ziyalı elitasının yüksək səviyyəsində layiq olduğu yeri tutur. Təəssüf hissi ilə qeyd edim ki, mən ya yaxşı tanımadığımdan, ya da əmin olmadığımdan bizim bizdən böyük ziyalı nəsli arasındakı müqayisələrimi genişləndirə bilmirəm.

Bir çox hallarda bizim ziyalımız məmur olduqdan sonra nəfsin əsirinə çevrilir, haqq-ədalət duyğusunu sürətlə itirir, gözü özündən başqasını görmür, qul haqqına girir, əlini harama uzadır, beləcə gözlərimiz önündə kiçilir, cılızlaşır və çirkinləşir. Bu halda biz artıq nə ziyadan, nə ziyalıdan, nə də mənəvi dəyər konseptindən bəhs edə bilirik. Şükür ki, biz Rza müəllimi bu neqativ situasiyalarda görmədik. Rza müəllim həyatın hallal yolları ilə hərəkət edib, haqqı unutmayıb və daim ona doğru gedib.

Düşünürəm ki, cəmiyyətimizin Rza müəllim kimi gözəl insanlara ehtiyacı böyükdür. Çünki Rza müəllim mənəvi dəyərlərimizlə cəmiyyətimizi zənginləşdirən, onu gələcək nəsillərə arxivdən və ədəbiyyatdan deyil, canlı həyatdan birbaşa çatdıran nadir simalardan biridir. Onu eyni zamanda daşıdığı mənəvi dəyərlərlə birlikdə qorumaq, ziyalılığımızın zənginliyini mühafizə etmək lazımdır. Ona möhkəm cansağlığı və uzun ömür arzulayıram!



Каталог: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu hacalı NӘCӘFOĞlu azәrbaycanda vә Türkiyәdә


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə