AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120



Yüklə 275.14 Kb.
səhifə2/3
tarix25.11.2016
ölçüsü275.14 Kb.
1   2   3

Muxtar Kazımoğlu: Aybəniz xanım V.Xuluflunun fəaliyyəti əsasında çox ciddi nöqtələrə, o cümlədən variantlaşma məsələsinə toxundu. Variantlaşma bizim çox ciddi problemlərimizdən biridir. Biz hələ də nağıllarımızı, dastanlarımızı, bayatılarımızı, digər janrlarımızı variantlaşma prinsipi əsasında tərtib etməmişik. “Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində Vəli Xuluflunun fəaliyyəti” mövzusunda Həmidə xanım Xəlilbəyliyə qulaq asaq.
Həmidə Xəlilbəyli: İlk öncə mən belə bir mötəbər alimin yubiley tədbirinə dəvət etdiyiniz üçün sizə öz təşəkkürümü bildirirəm. Min illər boyu xalqımızın yaratdığı, ən əziz yadigar kimi nəsillərdən-nəsillərə ötürdüyü qiymətli söz incilərinin, mənəvi varlığımızı, milli ruhumuzu özündə yaşadan dastanların, nağıl və əfsanələrin, xalq istedadının ölməz bəhrəsi sayılan digər şifahi ədəbiyyat nümunələrinin toplanması müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan ziyalılarını maraqlandıran əsas məsələlərdən biri olmuşdur. Milli folklor nümunələrimizi sevə-sevə toplayan, onları yazıya alan və üzərində geniş elmi-tədqiqat işləri aparan görkəmli folklorşünas alimlərimizdən biri də bu gün böyük məmnuniyyət və ehtiram hissilə yubiley tədbirinə toplaşdığımız Vəli Xuluflu idi. V.Xuluflunun elmi fəaliyyətindən söz açarkən, onun bir folklorşünas alim kimi yetişməsində böyük rolu olan ATTC-nin adını qeyd etmək yerinə düşərdi. 1923-1929-cu illərdə fəaliyyət göstərən və Azərbaycanın XX yüzillikdəki elmi-ədəbi mühitində, milli elmi fikrinin formalaşmasında müstəsna rol oynayan ATTC təsis olunduğu ilk günlərdən etibarən Azərbaycan folklorunun və klassik ədəbiyyatının elmi şəkildə araşdırılması, dilimizin dialekt və şivələrinin tədqiqi, türk və Ural-Altay dillərinin müqayisəli şəkildə öyrənilməsi, ümumiyyətlə, harada yaşamalarından, hansı mədəni səviyyəyə malik olmalarından asılı olmayaraq türk xalqlarının tarix və mədəniyyətinin araşdırılması sahəsində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Cəmiyyətin elmi proqramları və maddi yardımı ilə təşkil olunan ekspedisiyalar və arxeoloji qazıntılar xalqımızın qədim maddi-mədəniyyət abidələrinin, mənəvi sərvətlərinin geniş və əhatəli tədqiqi, kütlələr arasınada hərtərəfli təbliği üçün son dərəcə mühüm əhəmiyyətə malik idi. Azərbaycanı hərtərəfli şəkildə, elmi prinsiplərlə öyrənməyi özünü başlıca vəzifəsi sayan cəmiyyət respublikamızın tarixində ilk azərbaycanşünaslıq mərkəzi kimi də yadda qalmışdır.

Diqqətəlayiq faktdır ki, indi respublikamızın ən böyük elm nərkəzi olan Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ilk guşə daşını və bünövrəsini də ATTC təşkil etmişdir.

ATTC fəaliyyətə başladığı ilk mərhələdə təşkilati quruluş baxımından üç şöbədən ibarət idi: tarix və etnoqrafiya, təbiyyat və iqtisadiyyat. Tarix və etnoqrafiya şöbəsinin elmi fəaliyyət proqramında klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı, folklor və dil məsələlərinə çox geniş yer ayrılmışdı. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının toplanması, nəşri, elmi baxımdan sistemləşdirilməsi və tədqiqi sahəsində şöbənin konkret fəaliyyət proqramı mövcud idi. Həmin proqram istedadlı alim H.Zeynallının başçılıq etdiyi folklor komissiyası tərəfindən uğurla həyata keçirilirdi. Folklor komissiyasının işinə isə V.Xuluflu, S.Mümtaz, H.Əlizadə, Ə.Abid, A.Sübhanverdixanov, A.V.Baqri, Y.V.Çəmənzəminli, A.Şaiq kimi görkəmli folklor tədqiqatçıları cəlb olunmuşdu. Həmin dövrdə məhz bu şəxslərin ardıcıl və məqsədyönlü fəaliyyəti sayəsində Azərbaycan folklorşünaslığı sistemli bir elm sahəsi kimi formalaşmağa başladı.

Azərbaycan folklorşünaslığının inkişafında xüsusi xidmətləri ilə seçilən və ATTC-nin folklor komissiyasında məhsuldar fəaliyyət göstərən tədqiqatçı alimlərdən biri də Vəli Xuluflu idi. Cəmiyyətin nəşr etdirdiyi elmi əsərlər siyahısında onun adına tez-tez rast gəlinirdi. 20-ci illərin folklor tədqiqatçıları içərisində onun qələmə aldığı məqalə və araşdırmalar xüsusilə fərqlənirdi. O, cəmiyyət xəttilə təşkil olunan folklor ekspedisiyalarında yaxından iştirak edir, yaddaşlarda yaşayan şifahi söz sənəti nümunələrinin toplanmasında və yazıya alınmasında xüsusi fəallıq göstərirdi. Toplanmış materialların üzərində geniş elmi-tədqiqat işi aparan alim onların nəticələrini adətən kitab şəklində çap etdirirdi. Onun 1926-cı ildə ərəb əlifbası ilə çap edilən “Azərbaycan xalq ədəbiyyatı materialları” seriyasından “El aşıqları” kitabı ilk folklor ekspedisiyalarından birinin nəticələrinə həsr olunmuşdur. Bu kitab V.Xuluflunun şifahi ədəbiyyatımızın tədqiqi və nəşri sahəsində gördüyü işlərin diqqətəlayiq nümunəsi idi.

Kitabda o, ilk dəfə olaraq XIX əsrin tanınmış el aşığı Hüseyn Şəmkirlinin bir neçə şerini, müəllifi olduğu “Reyhan” dastanı və bioqrafiyası barəsində əldə etdiyi maraqlı məlumatları vermişdir. V.Xuluflu bu qiymətli folklor materiallarının Şəmkirli aşıq Avakın dilindən qələmə alındığını qeyd edirdi. “El aşıqları” kitabına o, həmçinin Ələsgərin, Xəstə Qasımın, Qurbaninin, Dəli Yadigarın və şair Hidayətin bir neçə naməlum əsərini, onların həyat və yaradıcılığına dair fakt və məlumatları daxil etmişdir.

V.Xuluflu milli folklorumuzun ayrılmaz hissəsi olan aşıq ədəbiyyatının tədqiqinə xüsusi diqqət yetirirdi. Onun aşıq ədəbiyyatı ilə bağlı mülahizələri Ələsgər, Xəstə Qasım, Şəmkirli Hüseyn və digər bu kimi aşıqların yaradıcılıq irsinə əsaslanırdı. Folklorşünas alim aşıq sənətinin köklərinə toxunaraq müasir həyatda onun yeri və əhəmiyyətinə dair maraqlı fikirlər söyləmişdir. O, folklor haqqındakı məqalələrində el şənliklərində və bayramlarda yaxından iştirak edən aşıqların əsl söz ustası olub xalq içində böyük nüfuz qazanmalarından geniş söhbət açırdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, ATTC-nin folklor komissiyasına daxil olan bütün materiallara əsasən iki cəhətdən yanaşılırdı. Burada ilk növbədə dil özünəməxsusluğu qorunur, ayrı-ayrı regionların dialektini, şivə və ləhcəsini öyrənmək məqsədilə yerli əhalinin danışıq xüsusiyyətləri olduğu kimi saxlanılırdı. İkinci mühüm cəhət isə həmin materialların kollektiv yaradıcılıq məhsulu kimi təqdim olunması, sadə xalq kütlələrinin istedadını üzə çıxarması ilə bağlı idi.

ATTC-nin folklor komissiyası bu mühüm məsələlərlə məşğul olmaq məqsədilə Azərbaycanın müxtəlif rayonlarına yerli həyatı, dili, adət və ənənələri yaxşı bilən cəmiyyət üzvlərindən ibarət nümayəndələr göndərirdi. Onlar topladıqları materialları öz aralarında müzakirə edərək çapa gedəcək hissələri müvafiq komissiyaya təqdim edirdilər. Onun “El aşıqları” kitabı da belə bir yaradıcı prosesin məhsulu idi.

20-ci illərdə Azərbaycan folklorşünasları şifahi xalq ədəbiyyatının geniş yayılmış növlərindən olan dastanların toplanması və nəşri ilə bağlı ciddi tədqiqat işləri aparırdılar. Şifahi ədəbiyyatımızın mühüm abidələrindən olan “Koroğlu” dastanı ATTC-nin xəttilə 1927-ci ildə V. Xuluflu tərəfindən iki dəfə ─ rus dilində və ərəb əlifbasında nəşr olunmuşdu. ATTC-nin tapşırığı ilə Tovuz rayonunda yaradıcılıq ezamiyyətində olan V.Xuluflu məşhur el sənətkarı Hüseyn Bozalqanlı ilə görüşmüş və onun söylədiyi “Koroğlu” dastanının bir hissəsini yazıya almışdı. 1929-cu ildə isə V. Xuluflu bu dastanın xeyli hissəsini ikinci dəfə nəşr etdirdi.

Məlum olduğu kimi, 1928-ci ildə H.Zeynallının “Azərbaycan tapmacaları” kitabı çapdan çıxmışdı. Elə həmin ildə V.Xuluflunun da Azərbaycan folklorunun bu maraqlı nümunəsinə həsr olunmuş “Tapmacalar” kitabı nəşr olundu. Müəyyən elmi prinsiplər əsasında yazılmış “Tapmacalar” kitabı alimin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Əgər H. Zeynallı öz kitabında tapmacaları nəzəri cəhətdən tədqiq edib onların forma xüsusiyyətlərindən danışırdısa, V. Xuluflu daha çox onların mövzu rəngarəngliyinə toxunmuş, tapmacaların yaranma tarixi və yaranma prosesi haqqında dolğun fikirlər söyləmişdir. “Tapmacalar” kitabına yazdığı elmi müqəddimədə o, tapmacaları Azərbaycan xalqının həyatı, məişəti və məşğuliyyəti ilə əlaqəli şəkildə tədqiq etmiş, bu yığcam, lakonik, düşünülən və düşündürən janrın el arasında geniş yayılma səbəblərini göstərməyə çalışmışdır.

V.Xuluflunun “Tapmacalar” kitabı özünəməxsus tərtibat xüsusiyyətlərinə malikdir. Kitabda toplanan 726 tapmaca əlifba sırası ilə düzülmüş, hər birindən sonra onların qələmə alındığı yer göstərilmişdir. Kitabda diqqəti cəlb edən maraqlı məqamlardan biri həmin tapmacaların Azərbaycanın digər rayon və kəndlərində mövcud olan müxtəlif variantlarının verilməsidir.

Ümumiyyətlə, ATTC tərəfindən nəşr olunan hər iki kitab ─ H.Zeynallının “Azərbaycan tapmacaları” və V.Xuluflunun “Tapmacalar” kitabları milli folklorumuzun araşdırılması istiqamətində çox böyük uğur olub Azərbaycan folklorşünaslığı üçün böyük əhəmiyyətə malik idi.

Bu gün Vəli Xuluflunun əziz xatirəsinin bir daha yad edilməsi, onun yaradıcılığının yenidən işıqlandırılması yalnız bu fədakar elm adamının Azərbaycan elmi və mədəniyyəti qarşısındakı müstəsna xidmətlərinin qabardılmasından ibarət deyildir. Bu həm də hər bir Azərbaycan ziyalısının ömrünü elm yolunda fəda etmiş, öz xalqına gərək olduğu üçün repressiya qurbanına çevrilmiş Vəli Xuluflu kimi onlarla elm, incəsənət və mədəniyyət xadiminin ölməz ruhu qarşısındakı mənəvi borcudur.
Muxtar Kazımoğlu: “Koroğlu” dastanının nəşrində Vəli Xuluflu mərhələsi”. Bu mövzuda hörmətli Məhəmməd müəllimin məruzəsi var.

Məhəmməd Məmmədov: Çox sağ olun, Muxtar müəllim! Mən çalışacağam ki, məndən əvəlki natiqlərimizin toxunduğu məsələlərə artıq toxunmayım. Deyilməmiş, gözdən qaçmış məsələləri göz önünə almaq istərdim. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının toplanması, nəşri və araşdırılmasında müstəsna dərəcədə böyük rol oynamış elmi təşkilatlardan biri 1923-1929- cu illər arasında fəaliyyət göstərmiş Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti olmuşdur. Xalqımızın mədəni irsinə dərin maraq göstərən cəmiyyət milli folklor örnəklərimizi sistemli şəkildə öyrənməyə çalışırdı. Bu məqsədlə cəmiyyətin tarix və etnoqrafiya şöbəsinin nəzdində folklor komissiyası yaradılmışdır. Komissiyanın işinə həmin dövrdə tanınmış folklorşünas Hənəfi Zeynallı rəhbərlik edirdisə, bu bölümün işinə H.Əlizadə, S.Mümtaz, Ə.Abid, V.Xuluflu kimi folklorşünaslar cəlb olunmuşdur. Məhz bu ziyalıların fədakar əməyi sayəsində folklor örnəklərimizin sistemli şəkildə toplanmasına start verildi və onların məqsədyönlü fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan folklorşünaslığı bir elm sahəsi kimi yaradılmağa başladı. Dövrünün ən nüfuzlu və güclü elmi potensialına malik elm mərkəzi sayılan ATTC müəyyən zaman kəsiyindən sonra yaranacaq Azərbaycan EA-nın bünövrəsini təşkil etmişdir.

Vəli Xuluflu Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö cəmiyyətinin xətti ilə folklorumuzun toplanması, nəşri və tədqiqi ilə məşğul olan ziyalılarımızdan biri olmuşdur. Əvvəlcə Ümumittifaq Yeni Türk Əlifbası Komitəsinin təlimatçısı, “Bakinski raboçi” nəşriyyatının və “Azərnəşr”in redaktoru, sonralar isə Azərbaycan Dövlət Elmi-tədqiqat İnstitutunun elmi katibi, “Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət” bölməsinin direktoru, SSRİ EA Azərbaycan filialı Tarix İnstitutunun direktor müavini və s. vəzifələrdə işləmiş və Azərbaycan folklor örnəklərinin toplanması, nəşri və tədqiqi sahəsində müstəsna xidmətləri olan bu görkəmli folklorşünas alim 1927-ci ildə “Koroğlu” dastanının Aşıq Hüseyn Bozalqanlının dilindən yazdığı iki qolunu, 1929-cu ildə isə 4 qolunu və 6 nağılvari hekayəti kitab halında nəşr etdirmişdir. O, həmçinin 1927-ci ildə “El aşıqları”, 1928-ci ildə “Tapmacalar” kitablarını tərtib etmişdir.

V.Xuluflunun Azərbaycan folklorşünaslığı qarşısında fundamental xidmətlərindən biri “Koroğlu” dastanı ilə bağlıdır. V.Xuluflunun 1925-26-cı illərdə Tovuzda elmi ezamiyyət zamanı o dövrün məşhur el sənətkarı Aşıq Hüseyn Bozalqanlıdan topladığı “Koroğlu” qolları 1927 və 1929-cu illərdə iki müxtəlif nəşr halında işıq üzü görmüşdür. İlk kitab “Toqat səfəri” və “Bağdad səfəri” adlı iki qoldan ibarətdir. Kitabın əvvəlində “Başlanğıc əvəzinə” adlanan hissədə Koroğlunun adı ilə bağlı olan qalalardan, onların yerləşdiyi ərazidən və qəhrəmanın özü barədə xalq arasında dolaşan bir sıra əfsanə və rəvayətlərdən danışılır. Kitabın sonunda isə Vəli Xuluflu aşıq Hüseyn Bozalqanlının tərcümeyi-halını vermişdir. “Koroğlu” dastanının qolları bilavasitə aşıq Hüseyn Bozalqanlının öz dilindən yazılmış və aşığın söylədiyi şəkildə kitaba daxil edimişdir. “Koroğlu” dastanının bu nəşrində V.Xuluflu “Koroğlu nağılları” adlanan hissədə Koroğlu nağıllarının başlıca beş qolu olduğunu qeyd etmişdir: “Toqat səfəri”, “Bağdad səfəri”, “Ərzurum səfəri”, “Ərəb Reyhan” və “Bolu bək”. Bu beşindən başqa müəllif Koroğlu adına isnad edilən qeyri-nağıl eşidənlərdən cəmiyyətə xəbər verməsi xahiş olunur. Aşıq Hüseyn haqqında olan yazı onun öz dilindən yazıya alınmış “Alverçilər”, “Qəsdi nədi”, “Var imiş”, “Geri dur” şeirləri ilə tamamlanır. V.Хuluflunun kitabın “Başlanğıc əvəzinə” hissəsində SMOMPK məcmuəsinin IХ cildindən, İstanbulda Əbu-z-Ziya mətbəəsində çıхan “Koroğlu hekayəsi” adlı əsərdən, həmçinin A. Хodzko nəşrindən söhbət açması və s. onun həmin dövrdə mövzu ilə bağlı ətraflı biliyə malik olduğunu sübut edir.

“Koroğlu” dastanı 1929-cu ildə V.Xuluflu tərəfindən “Azərbaycanı öyrənən cəmiyyət”in xətti ilə latın qrafikasında Hənəfi Zeynallının redaktorluğu ilə yenidən nəşr edilmişdir. Bu nəşr “İkinci çapa qeyd” adlanan hissə ilə başlanır. Burada Vəli Xuluflu həmin illərdə ermənilərin “Koroğlu”nu çapa hazırlamaq cəhdlərindən söhbət açır. O yazırdı: “Yeni aldığımız məlumata görə Koroğlu haqqında ermənicə çoxdan bir kitab yazılmışdır. Hal-hazırda da bəzi erməni yazıçıları tərəfindən kollektiv bir surətdə İran həyatından Koroğlu adına bir pyes hazırlanmaqdadır...”. Deməli, həmin illərdə ermənilər “Koroğlu”nu çapa hazırlamaq üçün ardıcıl təşəbbüslər göstərirdilər və bu vəziyyət, yəni ermənilərin dastanı özününküləşdirmək cəhdi bir azərbaycanlı ziyalısı kimi müəllifi narahat etməsi nəzərə çarpır. Müəllif “Koroğlu” dastanının ərəb əlifbası ilə 1927-ci ildə çap olunmuş nəşrində aşığın ifadəsinin olduğu kimi saxlanıldığını bildirirsə, 1929-cu ildə latın əlifbası ilə çap olunmuş variantında bundan imtina etməsinin səbəbini başqa qəzaların oxucuları üçün anlaşılmasının çətin olması ilə izah edirdi. Folklorşünas alim “Koroğlu” dastanını yazıya alarkən folklor mətnlərinin toplanması ənənələrinə sadiq qalaraq mətnə və dialektə müdaxilə etmir. Bu baxımdan toplayıcının 1929-cu il nəşrində verdiyi bir qeyd maraqlıdır: “Kitabın ərəb əlifbası çapında aşığın ifadəsini saxlamışdıqsa da, kəlmələrinin tələffüzünü olduğu kimi yazmamışdıq. Yeni əlifba (ikinci) çapında da bundan imtina etdik. Çünki aşıq Söyün (Hüseyn - müəllif) və aşıq Əsəd ikisi də qazaxlı olduğundan onların tələffüzündə bir çox xüsusiyyətlər vardır. Onların tələffüzləri olduğu kibi yazılsa idi, başqa qəzaların oxucuları üçün anlaşılması çətin olardı”. Toplama işinin prinsiplərini yaxşı bilən Vəli Xuluflu yalnız o halda mətnə müdaxilə edirdi ki, o, mətnin geniş oxucu kütlələri tərəfindən düzgün oxunmasına və qavranmasına mane olmasın.

V.Xuluflu “İkinci çapa qeyd” hissəsində Axıskadan gəlmə “Koroğlu” nağılına da toxunur. Onun zəifliyini parçaların qısalığı, qarışıqlığı, təsvirlərin darlığı və nəzm dili ilə izah edir. Müəllif Gürcüstan türklərindən toplanılmış “Koroğlu” dastanının bir parçasını verməklə məqsədinin müqayisə aparmaq fikrinə düşən tədqiqatçılara kömək etmək olduğunu göstərir. Kitabın əvvəlində “Başlanğıc əvəzinə” adlanan hissə “Koroğlu” dastanının 1927-ci il nəşrindəki hissənin təkrarıdır. “Koroğlu” dastanının 1927-ci ildə ərəb əlifbasındakı nəşri V.Xuluflu tərəfindən demək olar ki, əl vurulmadan 1929-cu il nəşrinə də daxil edilmişdir. Bu nəşrdə V.Xuluflu “Koroğlu” dastanının dörd qolunu ─ “Toqat səfəri”, “Bağdad səfəri”, “Dərbənd səfəri” və “Dəli Koroğlu və Bolu bəy” qollarını oxuculara çatdırır. Kitabdakı yeni qollar Aşıq Əsəddən yazıya alınmışdır.

Kitabın birinci hissəsində V.Xuluflu dastanın 1927-ci il nəşrindəki dastanlaşma mərhələsində olan ilk qollarını vermişdir: “Koroğlu kimdir?”, “Nigar xanımın gətirilməsi”, “Dəmirçioğlunun dəlilər cərgəsinə girməsi”, “Koroğlunun taciri qaçanda”, “Cünul aşıq”, “Cünul aşıq və Telli xanım”.

Nəşrin ikinci hissəsində Gürcüstan türklərindən Koroğlu əhvalatları əks olunur. Əslində, bu dastanın Axıska türklərinin içərisində yayılmış əski bir variantının başlanğıcı, yaxud süjetin qədim söyləmələrindən birinin yadda qalan variantıdır. Gürcüstan türklərindən “Koroğlu” variantı Bakı Pedoqoji Texnikumunun məzunu Məhəmməd İbrahim Bidzinov tərəfindən Vəli Xulufluya təqdim edilmişdir. M.Bidzinov bu nağılı Axıska qəzasının Polate kənd sakini xalq aşığı Məhəmməd Yusifzadə Qoşayevdən yazıya almışdır. Bu hissədə “Koroğlu” dastanı ilə o qədər əlaqəsi olmayan nümunə və məlumatlar “Əlavələr” altında verilir. “Əlavələr” hissəsində müəllif aşıq Hüseynin bildiyi “Koroğlu nağılları”nın başlıca beş qolunu 1927 –ci il nəşrindən bir qədər fərqli sıralayır: I. Toqat səfəri; II. Bağdad səfəri; III. Bolu bəy; IV. Ərəb Reyhan; V.Arzurum səfəri. Üçüncü “Əlavə”də SMOMPK məcmuəsinin IХ cildində Koroğluya aid edilən üç şeir parçası, yeddinci “Əlavə”də Aşıq Hüseyn Bozalqanlının, səkkizinci “Əlavə”də isə Aşıq Əsədin tərcümeyi-halı verilmişdir.

V.Xuluflunun 1929-cu ildə nəşr etdirdiyi “Koroğlu” dastanı 1999-cu ildə professor A.Nəbiyevin qeyd, şərh, ön sözü və Y.İsmayılovanın tərtibi ilə yenidən işıq üzü görmüşdür. Bu nəşrdə dastanın bir sıra bölmələri müasir tərtib prinsipi ilə yenidən işlənilmiş, dastana aid olmayan mətnlər çıxarılmış, pərakəndə şəkildə verilmiş əlavələr sistemli halda yenidən ardıcıllıqla düzülmüşdür. V.Xuluflunun bu nəşri ümumilikdə “Koroğlu”nun on qolunu əhatə edir. Qolların və dastanlaşma mərhələsində olan altı nağılvari hekayətin hamısı aşıq repertuarından yazıya alınmışdır. Bu nəşrlərdə Koroğlu xalqın böyük məhəbbət və etimadını qazanmış qılınc və söz qəhrəmanı kimi təsvir edilir. “Koroğlu” dastanının Vəli Xuluflu nəşri aşıq repertuarında süjetin müxtəlif variantlarda çoxdan mövcud olduğunu, Koroğlu nağıl və rəvayətlərinin xalq arasında yaranıb yaşadığını göstərir. Təəssüf ki, V.Xuluflunun “Koroğlu” üzərində apardığı tədqiqat işini represiya dövrünün irticası yarımçıq qoyur və o, canı və qanı ilə girişdiyi dastanı tam şəkildə toplayıb nəşr edə bilmir. Lakin görkəmli ziyalımızın dastanın toplanması və nəşri sahəsində gördüyü tarixi işlər bu gün də öz elmi əhəmiyyətini itirməmişdir və onun 1927 və 1929-cu illərdə hazırladığı “Koroğlu “ nəşrləri gələcək tədqiqatlar üçün dəyərli mənbələrdən biridir.

Professor Azad Nəbiyev tədqiqatlarında V.Xuluflu tərəfindən 30-cu illərdə “Koroğlu”nun daha mükəmməl üçüncü nəşrinin də hazırlandığı göstərilir. Məlumdur ki, həmin əlyazma 1936-cı ilin sonlarında Matenadarana “mətndə ermənilərdən oğurlanmış qolları üzə çıxarmaq üçün” rəyə göndərildi. Həmin əlyazmanın sonrakı taleyi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. V.Xuluflunun güllələnməsindən az sonra 1941- ci ildə “Koroğlu”nun erməni variantı çap edildi. Deməli, həmin illərdə ermənilər başqa xalqların, xüsusilə azərbaycanlıların mənəvi sərvətlərini həyasızcasına oğurlayıb özlərində dastan yaratmaq arzusunda olublar. Həmin dövrdə erməni tədqiqatçıları K.Qostanyans, Q.Tarıverdiyan erməni dilində şeirlə müşaiyət olunan dastanlarının olmadığını, hamısının yalnız türk dilində olduğunu qeyd edirlər. Tədqiqatçı H.Həsənov yazır ki, 1930-cu illərdə erməni alimi Kanonyan professor Vəli Xulufludan iki dəfə xahiş edir ki, sizdə “Koroğlu” dastanlarının bütün variantları və tarixi haqqında geniş məlumat var. Ermənilər üçün də qəhrəmanlıq rəmzi “Koroğlu” dastanları yaradılmalıdır. Azərbaycanda hakimiyyət ermənilərdədir, bu dastanı yaratmaqda kömək elə, əks təqdirdə, sizə xətər yetişər. / XDİK DTİ-nin əksər əməkdaşlarının erməni olması nəzərdə tutulur –müəllif /. Erməni qorxaqlığını yaxşı bilən V.Xuluflu açıqca Kanonyana deyir ki, tarixçi alim Veliçko kitabında yazır: “Təmiz qanlı ermənilər dovşandan da qorxurlar”. Bundan əlavə şair A.S.Puşkin qoca dilindən deyir: “Tı trus, tı rab, tı armenin”. Belə qorxaq xalq Koroğlu yetişdirə bilərmi? Az da olsa, milli qəhrəmanınız varsa – məsələn Sasunlu Davud – o da təmiz qanlı erməni deyildir. V.Xuluflu bu əhvalatı dostlarına çatdırır ki, Kanonyan mənə belə dedi. Bu hadisədən 4 gün sonra professor Vəli Xuluflu tutuldu və xalq düşməni elan edildi. Zəngin arxivini isə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin işçiləri apardılar. Bundan sonra ermənilər zəif də olsa, “Koroğlu” dastanını yaratdılar. Bir çox tədqiqatçıların haqlı fikrincə, V.Xuluflunun həbsinin əsas səbəblərindən biri istintaq materiallarından məlum olduğu kimi onun erməni “Koroğlu”sunu öz adına çıxmaq istəyi ilə bağlanılmışdır.

Repressiyaya uğrayanadək Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin xətti ilə yorulmadan çalışan V.Xuluflunu bir çox müasirlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, o, folklorda çoxvariantlılığa, folklor mühitinə və folklorun pasportlaşdırılmasına, yerli dialekt və şivələrə xüsusi əhəmiyyət vermişdir. Xalq ədəbiyyatının toplanması, nəşri və öyrənilməsi ilə ardıcıl məşğul olmuş V.Xuluflu folklora aid kitablarını müəyyən elmi prinsiplər əsasında çap etmiş, dastan, aşıq yaradıcılığı, tapmacalar haqqında indi də öz əhəmiyətini saxlayan nəzəri müddəalar söyləmişdir. Fikrimizcə, “Koroğlu” dastanının V.Хuluflu nəşrləri dövrünün yaхşı nümunələrindən biri kimi bu möhtəşəm abidənin gələcəkdə hazırlanmış bütün nəşrləri üçün bir örnək olmuşdur.


Muxtar Kazımoğlu: Növbəti məruzəmiz Sönməz Abbaslının V.Xuluflunun “El aşıqları” toplusu ilə bağlı məruzəsidir.
Sönməz Abbaslı: Çox sağ olun, Muxtar müəllim! Folklorumuzun ayrılmaz qolunu təşkil edən Azərbaycan aşıq sənəti yazılı və şifahi ədəbiyyat arasında bir körpü rolunu oynamaqla çoxəsrlik tarixə söykənir. Bu sənət heç vaxt folklor dövriyyəsindən çıxmır, onu yaradıb-yaşadan aşıqların düzüb-qoşduqları mükəmməl şeir örnəkləri və dastanla dolu xalq nümunələri ilə aktuallığını qoruyub saxlayır.

İçində yaşadığımız XXI yüzillikdə də aşıq sənəti tək ölkə müstəvisində deyil, Azərbaycanın hüdudlarından kənarda, beynəlxalq arealda da diqqət obyektidir. Bu gün Azərbaycan aşıq sənətinin YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilməsi bu sənətə beynəlxalq miqyasda verilən ən böyük qiymətdir.

Şifahi xalq ədəbiyyatımızın digər janrları kimi aşıq yaradıcılığı nümunələri də dildən-dilə keçmiş, çoxsaylı tədqiqatlarda, nəşrlərdə özünə əbədiyyət qazanmışdır. Bu gün də həmin o toplular bizim faydalanıb, istinad edə biləcəyimiz zəngin söz çeşməsidir.

XVI əsrdə məktəb kimi özülü qoyulan, XIX əsrdə isə bir mühit kimi formalaşma dövrünü sona çatdırmış aşıq sənətinin toplanması, nəşri və öyrənilməsi məsələlərinə XX yüzilliyin əvvəllərində başlanılmışdır.

Xatırlatdığımız əsrin əvvəllərində, 1923-cü ildə bünövrəsi qoyulan Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti (ATTC) indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ilk elmi bazası olaraq qarşıya qoyduğu məqsəd və o məqsəddən doğan işlərlə o dövrün bir sıra elmi təşkilat və qurumlarından fərqlənməyi bacarmışdı.

Azərbaycanın şifahi söz sənətini öyrənmək işində bu qurum tərəfindən müxtəlif aspektli addımların atıldığı danılmazdır. ATTC-nin folklorla bağlı həyata keçirdiyi müxtəlif sistemli tədbirlərin əsasında Azərbaycanın müxtəlif regionlarına ezamiyyətlərin təşkili durur. Bu folklor ekspedisiyalarına təcrübəli mütəxəssis heyətinin cəlbi, toplanmış folklor örnəklərinin ardıcıl olaraq dövri mətbuatda dərci, bir qədər sonra isə bu işi daha geniş səviyyədə aparmaq məqsədilə müəllim və tələbələrdən təşkil olunmuş qrupların da bu prosesə qoşulması Azərbaycanın söz sənətinin nəşrini zəruriləşdirmiş və əldə olunmuş faktik nümunələr əsasında bir sıra dəyərli folklor topluları ərsəyə gəlmişdir. ATTC-nin xətti ilə ilə nəşr olunan H.Əlizadənin “Azərbaycan el ədəbiyyatı”(1929), H.Zeynallının “Azərbaycan atalar sözü”(1926), “Azərbaycan tapmacaları”(1928), “Molla Nəsrəddin lətifələri” (1927), V.Xuluflunun “Koroğlu”(1927), “Tapmacalar” (1928) kimi nəşrləri bir qədər əvvəl qeyd etdiyimiz həmin o dəyərli toplulardır.

Vəli Xuluflunun 1927-ci ildə çap etdirdiyi “El aşıqları” kitabı da Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin dəstəyi ilə Azərbaycan aşıq sənəti sferasında işıq üzü görən uğurlu nəşrlərdəndir. Bu nəşrin əhəmiyyəti və digər nəşrlərdən fərqi bir də ondadır ki, “El aşıqları” aşıq yaradıcılığı ilə bağlı çap olunan ilk tədqiqatdır.

İlk olaraq onu qeyd etmək istərdik ki, bu kitabın ərsəyə gəlməsində böyük əmək sərf etmiş V.Xuluflu Azərbaycan folklorşünaslığında öz dəsti-xətti, imzası olan folklorçulardandır. Bu baxımdan onun tərəfindən “El aşıqları”nın nəşrə hazırlanması heç də təəccüblü deyil. Çünki V.Xuluflu fədakar folklorçu olmaqla ömrünü-gününü sazlı-sözlü adamlarla görüşüb, folklor nümunələri toplamaqla keçirmişdir. Bu toplu da onun tez-tez Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə getdiyi ezamiyyətlərin nəticəsi olaraq ortaya çıxmışdır. “El aşıqları” toplusunda mətnin etibarlılığına şübhə ola bilməz və material ustad aşıqlardan toplanmışdır. Qeyd edək ki, bu toplu ərəb əlifbası ilə çap olunmuşdur.

Prof. P.Əfəndiyev kitabın dəyəri haqqında maraqlı fikirlərlər söyləmişdir: “V.Xuluflunun topladığı bu nümunələr öz orijinallığı və yazıldığı kimi çap olunması cəhətdən seçilirdi. Özü də tarixilik baxımından xüsusi bir əhəmiyyət kəsb edirdi”.

Kitaba kiçik bir ön söz yazmış V.Xuluflu geridə qalmış, avamlığı ilə seçilən keçmiş kənd həyatını təsvir etmişdir. V.Xuluflu yolunu azan mollalara xalqın mənfi münasibətini qabardır. “Mollanın yeddisinin başı bir qazanda qaynamaz”, “Mollanın dediyinə bax, əməlinin dalısınca getmə” kimi ifadələrdə xalqın mollaya münasibəti üzə çıxır. Aşığa münasibət isə elə o dövrdən yüksək idi. Bu baxımdan “Aşıq el anasıdır”, “Aşığa hər yer məhrəmdir”, “Aşıqdan qonaq olmaz” kimi ifadələrlə aşıqların xalq arasında böyük nüfuza malik olması diqqətə çatdırılır.

Aşıqların kimliyi məsələsinə toxunan V.Xuluflu onları çox vaxt nökərçilik, çobançılıq edərkən söz deyib, saz çalmağı öyrənən, sonra el arasında gəzən sənətkarlar kimi təqdim edir. Zəhmətkeş folklorçu insanların xeyrində-şərində, nişanda, sünnətdə onların əvəzedilməz olduğunu vurğulayır. Kəndin mühafizəkarlığında mollalar böyük rol oynadığı kimi aşıqlar da cəmiyyətdə əhəmiyyətli mövqeyə malik idilər.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində aşıq şeirində yer tapan əsas mövzulardan biri din və din etiqadlarının, mövhumatın tənqidi, xüsusən də din xadimlərinin ifşası idi. Din xadimlərinin, mollaların ifşası, onları xalqın gözündən salmaq da aşıqlara düşmüşdür. Çünki, xalq aşığına daha çox inanır. Bu el aşıqlarının düzüb-qoşduqları cəmiyyətdə gördükləri və eşitdikləri hadisələrə həsr olunduğundan həyatın coşqunluğunu tam ifadə edirdi. “Aşıq gördüyünü çağırar” deyimi də buradan qaynaqlanır. Bu aşıqlar aşıq şeirinin ən çətin şəkillərinə müraciət etməkdən belə çəkinmirdilər. Eyni zamanda onların yazmış olduqları şeirlərin əksəriyyəti sanki sazla oxumaq üçün deyilmişdir. Bu baxımdan 11 hecalı, son dərəcə oynaq və axıcı üslubda qurulan nəzmlərə, qoşmalara tez-tez müraciət olunurdu.


Boyun surahidir, bədənin bülul,

Oxşatdım saçların mara, Reyhan.

Aşüftə zülflərin pərişan olmuş

Yek şələ dəstinə dara, Reyhan. –


kimi oynaq parçalar, canlı təsvirlər aşıq şeirləri üçün xas olan cəhətlərdir.

Qeyd olunan yüzillikdə Azərbaycan aşıqları ilə qonşuluq edən gürcü, erməni, Dağıstan aşıqları da Azərbaycan aşıq sənətinə olduqca bağlı şəkildə inkişaf edirdilər. Prof. İ.Abbaslı bu münasibəti belə xarakterizə edir: “Onları bir-birindən ayırmaq, təcrid etmək mümkün deyildir. XIX – XX əsrlər də daxil olmaqla xatırladılan yüzilliklərdə Azərbaycan dilində şeir qoşan yalnız erməni aşıqlarının 400-dən çox olduğu göstərilir. M.Nalbandyan çox haqlı olaraq yazmışdır ki, bu aşıqları ancaq “...erməni ailəsində doğulduqları üçün erməni adlandırmaq mümkündür”.

Prof. Qara Namazovun erməni şairlərinin Azərbaycan aşıq sənətinə bağlılığı ilə bağlı maraqlı mülahizələri var: “Erməni şairlərinin azərbaycanca şeir yazması həm Azərbaycan şeirinin çox qədimliyini, həm də Azərbaycan dilinin qonşu xalqlar içərisində daha geniş yayıldığını göstərir”.

XIX əsrin tanınmış el aşığı Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin bir neçə şeiri, onun “Reyhan” dastanı, eyni zamanda tərcümeyi-halı topluda özünə yer tapmışdır. Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin bir neçə erməni şagirdi olub ki, bunlardan biri də Aşıq Avakdır (Aşıq Əvək). Aşıq Hüseyn Şəmkirli haqqında da ilk məlumatlar Aşıq Avakın dilindən qələmə alınmışdır. V.Xuluflunun bu toplusunda erməni aşığı Aşıq Avakın (Aşıyıq Əvək) Azərbaycan aşıq sənətindəki fəaliyyəti diqqətimizi çəkir. Topluda Aşıq Avakın tərcümeyi-halı da verilir. V.Xuluflu onun şeirlərində vəzn, qafiyə, üslubun olmamasını onun savadsızlığı ilə əlaqələndirir. Onun Rusiya-Yaponiya, Rusiya-Almaniya haqqında qoşduğu şeirlərdə çar hökumətinə mənfi münasibəti gözə çarpır. V.Xuluflu onun mərdliyini belə tərənnüm edir: “Aşıq Avak elin bütün dərdini öz dərdi bilib el üzərində olan hər bir təzyiqə qarşı etiraz üçün sazı əlində xalqın dərdini ağlamışdır:


İnsan tapılmaz mitləri qoyluya

Aşıq gərək bunu hər yerdə söylüyə

Yurdlar gördüm, pişiklə, itlər uluya-uluya

Hələ çox yurdlar da viran olacaq.


Heç şübhəsiz ki, orta əsrlərdə yaranmış dastanlar və zəngin ənənələr yeni dastanların formalaşmasına bilavasitə təkan vermişdir. Yeni dastanlarda ustad aşıqların həyat yolu, sənəti, istedadı əks olunurdu. Təbii ki, bu dastanların da ilk variantları olmuş və ondan qaynaqlanan daha mükəmməl variantları ortaya çıxmışdır. Prof. Q.Namazovun mülahizələrinə nəzər yetirək: “Bu dastanların ilk variantları əslində həmin aşıqların özləri tərəfindən yaradılmış, sonralar onların şəyirdləri tərəfindən daha da genişləndirilmiş, cilalanmış və bir qədər də romantikləşdirilmişdir.

Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin “Reyhan” dastanı da bu tip dastanlardandır.

Qeyd edək ki, bu dastan da Aşıq Avakın dilindən qələmə alınmışdır. Dastan aşıqlara xas maraqlı adətlə başlayır: “Qədim vaxtlardan bəri aşıqlar arasında bir belə adət varmış: aşıqlar qabaqlaşıb bir-birinin zərbindən yapışa, deyişərlərmiş. Bu deyişmədə kim kimin sualından aciz qalıb cavab verə bilməsə, sazını o birisi qabağına qoyub, ona təslim olarmış. O da istəsə, sazını alıb özünü buraxar, istəsə bəndə vurarmış.”. Bizə maraqlı gələn “zərbindən yapışma” ifadəsi sataşma, söz atma kimi təqdim olunur.

Əsərin qəhrəmanı Reyhan Naxçıvan keşişinin qızıdır. On səkkiz aşıqla deyişib qalib gəlmiş və onları dustaq etmişdir. Şəhri adlı bir erməni aşığı da ona məğlub olmuş və ondan xilas yolunu Naxçıvanın qoçu xanlarından olan Kalvalı xana məktub yazıb Aşıq Hüseyn Şəmkirlini gətirtməkdə görür. Aşıqlar gecə-gündüz Aşıq Hüseynin yolunu gözləyirlər. Deyişmə günü Naxçıvan əhli “Qoç meydanı”na yığılır. Kalvalı xan Reyhana belə bir şərt qoyur ki, əgər Aşıq Hüseyni bağlasa onu zindana salıb istədiyini edə bilər, yox əgər Aşıq Hüseyn Reyhanı bağlasa onda on səkkiz aşığı azad edib özü də onun ixtiyarında olmalıdır. Reyhan bu təkliflə razılaşır. Beləliklə, Reyhanla Aşıq Hüseynin maraqlı deyişməsi baş verir. Onların dilindən deyilən bu deyişmədə aşıq şeirinin gözəlliyi bir daha önə çıxır. Neçə-neçə aşıqları məğlub edən Reyhan söz bağlamasında mahir olduğunu belə ifadə edir:


Kim oldu hündür, kim oldu alçaq,

Çoxların salmışan meydandan qaçaq,

Yoxdur mənim tək bir gəndi qonaq,

Gəldiyi yolları azarlar bir-bir.


Ancaq Aşıq Hüseyn də təsadüfi aşıq deyil. O artıq öz ustadlığını sübut etmiş bir sənətkardır. Uzun illər aşıq yaradıcılığı ilə bağlı araşdırma aparan folklorşünaslar Aşıq Hüseyn Şəmkirlini ustad aşıq və ya yaradıcı aşıq hesab edirlər. Təbii ki, o da Reyhanın qarşısında aciz qalmır. Özünü arif hesab edib onun cavabında belə deyir:
Sona kimi sığal verib telinə,

Qənd şəkər əzilibdir dilinə,

Düşmüsən mən tək arif əlinə,

Çəkdirəyim səni cəzana bir-bir.


Bu deyişmədə Aşıq Hüseyn üstün olur. Reyhanın dediyi sözlərin cavabı verilir. Daha sonra Reyhan qıfılbənd deməyə başlayır. Burada da hər iki aşığın qıfılbənd bacarığı nümayiş olunur. Aşıq şeirinin məkəmməl şeir şəklində də Aşıq Hüseynin üstünlüyü sübut olunur və o Reyhanın dustaq etdiyi aşıqları azad edir. Aşıq Hüseyn Reyhanın özünün işarə etdiyi “sən müsəlman, mən erməni” ifadəsini yada salıb, onların görüşünə səbəb olan erməni aşığı Şəhriyara ərə getməyi ona təklif edir. Özü isə onunla əbədi dost olmaq qərarına gəlir.

Qeyd etmək istərdik ki, “Reyhan” dastanı digər məhəbbət dastanları kimi ənənəvi olaraq ustadnamə ilə başlayıb duvaqqapma ilə bitməsə də, həcmcə kiçik olsa da bir dastan kimi məşhurlaşmışdır. V.Xuluflu bu topluya eyni zamanda Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin mükəmməl bir ustadnaməsini, Aşıq Ələsgər, Xəstə Qasım, Qurbani, Dədə Yadigar, Aşıq Avak və şair Hidayətin bir neçə naməlum əsərini, onların həyat və yaradıcılığına dair faktları daxil etmişdir.

Ümumiyyətlə, V.Xuluflunun aşıq sənəti ilə bağlı bu dəyərli toplusunun yenidən nəşr edilməsi təqdirəlayiq bir işdir. Bu işdə onu transliterasiya edib çapa hazırlayan folklorçu həmkarlarımız filologiya üzrə fəlsəfə doktorları Rza Xəlilov və Afaq Xürrəmqızının əməyi böyükdür.

Ümid edirik ki, hələ neçə-neçə belə əhəmiyyətli toplular yenidən nəşr olunaraq həyata ikinci kəs vəsiqə qazanacaq.


1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə