AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi l'ƏLSƏFƏ VƏ Sİyasi-HÜquqi TƏDQİqatlar institutu


  Azərbaycan Sovet  Ensiklopediyası:  VI  c.  Bakı:  Azərnəşr,  1982, s.  564



Yüklə 4.08 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/15
tarix22.07.2017
ölçüsü4.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

33  Azərbaycan Sovet  Ensiklopediyası:  VI  c.  Bakı:  Azərnəşr,  1982, s.  564.

2 4

birliyə aid edilə bilər.  Dini və mədəni  birlik  əsasında formalaşan 

qruplar da az deyildir34.

Müxtəlif  tipli  etnik  əmələgəlmələr  arasında  tayfa,  xalq  və 

millətdən  savayı  iri  və  inkişaf etmiş  ölkələrdə  çoxdan  məskun­

laşmış  mühacirlər  və  ələlxüsus  onların  törəmələrindən  ibarət 

keçid  etnik  qrupları  da  mövcuddur.  Belə  etnik  əmələgəlmələr 

kütləvi  mühacirət  ölkələri,  ilk  növbədə,  ABŞ,  Kanada,  Avstra­

liya üçün səciyyəvidir35.

Etnosun  mahiyyətində  diqqəti  cəlb  edən  məfhumlar  ara­

sında  etnik  azlıq,  milli  azlıq,  yaxud  azsaylı  xalq  anlayışlarının 

olmasıdır.  Cəmiyyətin  həyatında  onların  hər  birinin  özünəməx­

sus yeri və rolu  var.  Professor V.Arzumanlı yazır ki, milli azlıq­

lar  dedikdə  bu  və  ya  başqa  ölkədə,  dövlətdə,  respublikada  ya­

şayan,  ölkəııin,  dövlətin,  respublikanın  əhalisinin  çoxunu  təşkil 

edən millətdən  sonra azlıqda qalan  hissə nəzərdə tutulur.  Məsə­

lən,  əgər  Rusiyada,  Ukraynada,  Belorusiyada,  Gürcüstanda, 

Qazaxıstanda  yaşayan  azərbaycanlılar  bu  ölkələrdə  milli  azlıq 

hesab  edilirlərsə,  Azərbaycan  Respublikasında  yaşayan  ruslar, 

ukraynalılar,  beloruslar,  gürcülər  Azərbaycanda  yaşayan  milli 

azlıqlar hesab olunurlar36.

Çoxmillətli  respublikamızda  milli  azlıqlarla  yanaşı  azsaylı 

xalqlar  da  yaşayırlar.  Bu  xalqlar  özlərini  daim  haqlı  olaraq  bu 

ölkənin  yerli əhalisi hesab edir, daha sıx yaşamağa üstünlük ve­

rirlər.  Belə  xalqlar  azsaylı  xalq  kimi  tanınır.  Məsələn,  Azərbay­

34 Dünya xalqları.  Tarixi-etnoqrafik ensiklopedik məlumat  kitabı / R.H.Zey- 

nalovanın  redaktəsi  ilə.  Bakı:  «Azərbaycan  ensiklopediyası»  NPB.  1998, 

s.8.

35 Yenə orada, s.10.

36  Cavadov  Q.C.  Azərbaycanın  azsaylı  xalqları  və  milli  azlıqları  (Tarix  və 

Müasirlik),  Bakı:  Elm,  2000, s.9.

________________________



M üasir şəraitdə Azerbaycanda  m illi-etnik proseslər

25


canda  belə xalqlardan  talışları,  ləzgiləri  və s.  hesab etmək olar.

Müasir  cəmiyyətdə  etnik  qruplar  müxtəlif  situasiyalarda 

qarşılıqlı  münasibətlərdə  olurlar.  Tədqiqatçılar  tərəfindən  daha 

tipik belə situasiyalara aşağıdakılar aid edilir:

-  özünün  polietnik,  yaxud  çoxmillətli  olduğunu  etiraf edən 

dövlətdəki  etnik  qruplar.  Belə  qruplar  özlərinin  eyniliyini  dil, 

din,  milliyyəti  yaxud  irqi əsasında müəyyən edə  bilir.  Bu  hallar­

da  üstünlük  təşkil  edən,  yaxud  daha  çoxsaylı  olan  millətdən 

fərqlənən  etnik  qruplar  xüsusi  hüquqi  statusa  malik  ola  bilər, 

yaxud  olmaz.  Adətən  onlar azlığı  təsmil  edir və hakim  vəziyyəti 

tutmurlar.

- özünün  rəsmi  olaraq  polietnik  hesab etməyən dövlətlərdəki 

etnik  qruplar,  məsələn,  Fransa,  Yaponiya,  İndoneziya, 

Türkiyə,  Portuqaliya,  bir  sıra  Afrika  ölkələrində  olduğu  kimi. 

Burada  etnik  azlıqların  regional  (məs.,  Fransada -  korsikanlar. 

Böyük  Britaniyada  -  şotlandlar),  irqi  (ABŞ-da  qara  afrikalılar 

kimi), dini  (İraqda şiyələr) əsasları  ola  bilər

-  qonşu  dövlətdə  yaşayan  və  əhalinin  əksəriyyətini  təşkil 

edən  qohum  etnik  birliklə  özlərini  idensifıkasiya  edən  etnik  az­

lıqlar (məs., türklər Bolqariyada, albanlar Yuqoslaviyada),

- heç biri xüsusi  üstünlük vəziyyətini  tutmayan  dövlətdə çox­

saylı etnik qruplar (bəzi Asiya ölkələrində, Afrikada);

-  dövlətlərarası  sərhədin  hər  iki  tərəfində  yaşayan,  həmsər­

həd  dövlətin  hər  birində  azlıq  statusu  olan  etnik  azlıqlar  (Cə­

nubi  Şərqi  Asiyadan  bəzi  regionlarında,  Orta  Şərqdə  kürdlər, 

İspaniya  və  Fransada  basklar,  Azərbaycan  və Rusiyada  ləzgilər 

olduğu kimi);

-  bir  ölkədən  digərlərinə,  xüsusilə  də zəif inkişaflı  ölkələrdən 

inkişaf  etmiş  dövlətlərə  kütləvi  miqrasiyanın  nəticəsində  mey­

İbrah im  A ğayev

__________________________________________________________



2 6

M üa sir şəraitdə Azerbaycanda m illi-etnik p ro seslər

dana gəlmiş etnik immiqrantlar və qaçqınlar (İngiltərə və Fran­

sada afrikalılar, AFR-da kürdlər və s.).

F.tnik  qruplar,  yaxud  etnik  azlıqlar  kimi  tanıdığımız  xalq­

lar  cəmiyyətdə  gedən  milli-etnik  proseslərdə  fəal  iştirak  edirlər. 

Hər  bir  etnik  azlığın  öz dili,  öz adət və  ənənəsi,  mənəvi  birliyi, 

milli xüsusiyyətləri qorunub saxlanır,  ümumi inkişaf prosesində 

özünəməxsusluq  qazanır.  Respublikamızın  timsalında  deyə  bi­

lərik  ki,  etnik  azlıq  üçün  səciyyəvi  olan  bu  xüsusiyyətlər  onun 

başqa  xalq  və  millətlərlə  qaynayıb-qarışmasına  heç  də  mane 

olmur,  əksinə  vahid  dövlət  daxilində  yaşamaları  onların  eyni 

problemin  həlli  üçün  birgə  məsuliyyət  daşıma  hisslərini  artırır, 

etnomədəni  proseslər zamanı  onların  mədəniyyət və məişətində 

nəzərə  çarpan  mühüm  dəyişikliklər  yaranır.  Etnik  azlıqlar  tari­

xən  baş  verən  milli-etnik  proseslər  nəticəsində  öz  milli  etnik 

əlamətlərini qoruyub saxlayır, eyni zamanda qonşu xalq və mil­

lətlərdən  də  müəyyən  əlamətlər  və  xüsusiyyətləri  əxz  edir.  Bu 

mənada  respublikamızda  yaşayan  etnik  azlıqlar arasında  da  bu 

mütərəqqi  proses  gedir.  Azərbaycanda  etnik  azlıqlara,  yaxud 

etnik  qruplara  buduqlar,  qrızlar,  hapıtlar,  ceklər,  xınalıqlar, 

ingiloylar,  krım  tatarları,  gürcü  yəhudiləri,  tabasaranlar  və  s. 

aiddir.


Respublikamızda  başqa  etnik  qrupların  nümayəndələri  də 

yaşayırlar.  Onu  qeyd  etməyi  vacib  sayırıq  ki,  sayının  azlığın­

dan-çoxluğundan  asılı  olmayaraq,  respublikamızda  yaşayan 

milli  azlıq,  azsaylı  xalq  və etnik  azlıqlar  arasında  ümumi  məna­

fe  birliyi hökm sürür.  Onların  öz milli  varlıqlarını  qoruyub sax­

lamaq,  mədəniyyətlərini,  adət  və ənənələrini,  milli  xüsusiyyətlə­

rini  inkişaf etdirmək  üçün  hər  cür  şərait  yaradılmışdır.  Təəssüf 

ki,  müstəqilliyimizin  ilk  illərində  bu  etnik  azlıqlardan,  azsaylı



2 7

İbrah im  A ğayev

xalqlardan  və milli  azlıqlardan  dövlətçiliyimizə qarşı düşmənçi­

lik  məqsədilə  istifadə  edənlər  tapıldı.  Elə  bu  günün  özündə  də 

bəzi  şəxslər  bu  istiqamətdə  fəaliyyətlərini davam  etdirir,  öz po- 

lietnikliyi  ilə  fərqlənən  respublikamızın  əhalisi  arasında  təxri­

batçılıq  təbliğatlarını  artırmağa  çalışırlar.  Xüsusilə  keçən  əsrin 

90-cı  illərində milli  siyasət sahəsində  buraxılmış səhvlərdən isti­

fadə  edən  bəzi  bədxah  qüvvələr  öz siyasi  maraqlarını  təmin  et­

mək  məqsədilə ayrı-ayrı etnik  qrupların,  milli azlıqların, azsaylı 

xalqların  nümayəndələrini  qızışdırıb  ortaya  salır,  onlardan  öz 

məqsədləri  üçün  istifadə  edirdilər.  Həmin  dövrün  etnosiyasi 

proseslərini  tədqiq  edən  fəlsəfə  elmləri  doktoru,  professor  Vəli 

Həbiboğlu  bu  haqda  «Azərbaycan  XXI  əsrin  astanasında»  res­

publika  elmi-praktik  konfransında  «XXI  əsrin  astanasında 

Azərbaycanda  etnosiyasi  proseslər»  adlı  çıxışında  məhz  bu  mə­

sələyə  toxunaraq  demişdir:  «Millətlərarası  münasibətlər  sahə­

sində buraxılmış səhvlər tezliklə ölkənin  ümumi  inkişafına, hət­

ta  milli  istiqlaliyyətimizin  təhlükə  altına  düşməsinə  gətirib  çı­

xardı.  Əlbəttə,  burada  milli suverenliyimizin möhkəmlənməsinə 

mane olan  xarici  amilləri  də yaddan  çıxarmaq  olmaz.  Lakin  bu 

amillərin  fəallaşmasına  meydan  verən  öz  səhv  milli  siyasətimiz 

olmuşdur.  Azərbaycan  müstəqillik  əldə  etdikdən  sonra  öz  əra­

zisində yaşayan  bütün xalqların  və millətlərin  ümdə mənafeyinə 

cavab  verən  elə  milli  siyasət  yeritməli  idi  ki,  mövcud  fəaliyyət­

dən  bədxahlarımız,  düşmənlərimiz  öz mənafeləri  naminə  istifa­

də edə bilməsinlər.  Bütün xalqların və millətlərin monolit birliy­

ini  təmin etmək  üçün onların bütün iqtisadi, siyasi, mədəni və s. 

tədbirlərdə  yaxından  iştirakı  nəinki  təmin  edilməli,  habelə  bu 

mühüm prosesdə onların  milli mənafeləri də mütləq  nəzərə alın­

malı idi.



2 8

M üa sir şəraitdə Azərbaycanda m illi-etnik proseslər

Azərbaycanı  bir  dövlət  kimi  parçalamağa  can  atan  əleyh­

darlarınız məhz bu sahədə buraxılmış səhvlərdən  bacarıqla isti­

fadə etməyə çalışırdılar.  Azərbaycan  eyni  zamanda  milli  müna­

sibətlər  sahəsində  keçmiş  SSRİ  dövründən  yığılıb  qalmış  pro­

blemlərin,  həm  də  etnosiyasi  problemlərin  məngənəsində  sıxıl­

mağa  başladı.  Daxildən,  həm  də  xaricdən  müxtəlif  təzyiqlərə 

məruz qaklı»37.

V.Həb  boğlu  haqlı  olaraq  qeyd  edir  ki,  yalnız  xalqın 

müdrik  oğlu,  uzaqgörən  siyasətçi  Heydər  Əliyevin  apardığı 

məqsədyönlü  siyasət  gənc  müstəqil  respublikamızı  bu  parça­

lanmadan,  Unosiyasi  proseslər  sahəsində  qeyri-düzgün  siyasə­

tin həyata keçirilməsindən azad etdi38.

H.Əliyev  azsaylı  xalqların  və milli azlıqların  nümayəndələri 

ilə  görüşlərində  dəfələrlə  bildirmişdir:  «Mənim  sizlərlə  görüşlə­

rimi  milli  azln darın  nümayəndələri  ilə  görüş  adlandırmaq  istə­

məzdim.  Bu,  Azərbaycanın,  Azərbaycan  xalqının  nümayəndə­

ləri ilə görüşü'ndür»39.

Göründüyü  kimi,  xalqımızın  ümummilli  lideri  respublika­

mızda  yaşayan  milli  azlıqlara,  azsaylı  xalqlara  ölkənin  bərabər­

hüquqlu  vətəndaşları  kimi  baxır  və  hamıdan  bu  mövqedə  ol­

mağı  tələb edirdi.

Tədqiq  etdiyimiz  problemin  bu  tərəflərinə  monoqrafiyanın 

başqa  paraqrafında  daha geniş yer ayırmağı nəzərdə tutmuşuq. 

Odur ki,  təkrara  yol  verməmək  məqsədilə etnosiyasi  proseslərin

37  Həbiboğlu  V. XXI əsrin astanasında Azərbaycanda etno-siyasi proseslər II 

Azərbaycan  XXI  əsrin  astanasında.  Elmi-praktik  konfransın  materialları 

Bakı,  1997, s.814-815.

111 Yenə orada,  s.  815.



w  Əliyev  H.  Azsaylı  xalqların  nümayəndələri  ilə  görüş.  «Bakı»,  qoz.,  Bakı. 

1993, 7  oktyabr.

r \


2 9

ibrahim Ağayev_______________________________________________

mahiyyətindən irəli gələn bəzi məqamlara diqqət yetirək.  .

Məlumdur  ki,  hər  bir  etnosun  özəyi  etnososial  orqanizm 

hesab  olunur.  Tanınmış  etnosşünas  alimlərdən  Y.B.Bromley40, 

M.Kozlov41,  L.Qumilyov42  və  başqaları  etnosun  bu  struktur 

vahidliyi  ilə  bağlı  maraqlı  fikirlər  irəli  sürmüş, etnososial  orqa­

nizmin  çoxcəhətliyini  qeyd  etmişlər.  Y.Bromley  etnososial  or­

qanizmin  ayrı-ayrı  əlamətləri  üzərində  dayanaraq  iqtisadi  bir­

liyi onun ən mühüm əlaməti hesab edir.

V.İ.Kozlov  da  bu  fikirdədir  ki,  etnososial  orqanizmin  həy­

atında iqtisadiyyat böyük rol oynayır.

Elmi  ədəbiyyatda  millət  anlayışını  etnososial  orqanizm  ki­

mi  qəbul  edirlər.  Y.Bromley  də  həmçinin  bu  məsələyə  miisbot 

mövqedən yanaşır.  O hətta qeyd edir ki, əgər millət öz dövlətinə 

malik  deyilsə  də,  onun  müəyyən  hakim  istehsal  münasibətləri 

və müvafiq sosial əlaqələri mövcuddur43.

Etnososial  orqanizm ərazi,  iqtisadi,  sosial,  mədəni  və siyasi 

birlik əlamətlərinə malikdir.  Etnosun  inkişafında bu əlamətlərin 

hər  birinin  əhəmiyyəti  danılmazdır.  Digər  tərəfdən,  etnosu  həm 

də millət kimi  qəbul  edən  tədqiqatçılar aydın  göstərirlər  ki,  mil­

lət,  millətlərarası  münasibətlər  məhz bu  etnosların  fəaliyyətləri­

nin  nəticəsi  kimi  meydana  çıxır.  Bu  haqda  Y.Bromleyin  tədqi­

qatlarında  istənilən  qədər  fikrə  rast  gəlmək  mümkündür.  Bu 

cəhətdən  etnosun  mahiyyəti  ilə  bağlı  millət  və  milli  münasibət­

lər  məfhumlarının  da  araşdırılmasının  vacibdiyini,  cəmiyyətin

40 Бромлей Ю.В.  Этнос  и этнография.  М.:  Наука,  1973, с. 43.

41  Козлов  В.И.  Этнос  и  экономика.  Этническая  и  экономическая  общности 

// Советская этнография,  1979, № б, с.48.

а   Гумилев Л.Н.  О  термине  «этнос»  // Доклады  отделений  и  комиссий  Гео­

графического общества СССР.  Выпуск, 3. Л.:  1967, с .14.

“3 Бромлей Ю.В.  Этнос  и этнография.  М.: Наука,  1973, с. 45.

3 0

həyatında  onların  üzəıinə  düşən  sosial-siyasi  vəzifələri  qeyd  et­

məmək  olmaz.  Y.Bromley  eyni  zamanda  etnik  prosesi  milli 

proses  kimi,  etnoslararası  prosesi,  yaxud  inteqrasiyanı  millətlə- 

raras!  proses və inteqrasiya  kimi götürür44.

Məhz  bu  anlayışlara  istinad  edərək  qeyd  edə bilərik  ki,  et­

nik proseslər həm də milii-etnik  proseslər kimi götürülüb tədqiq 

oluna  bilər.  Etnoslararası  proses  isə  millətlərarası  proses  kimi 

çıxış  edir.  Bu  anlayışların  mahiyyətinə bir qədər də geniş yanaş­

saq,  millətlərarası  münaqişələrin  subyektlərinin  məhz etnik  bir- 

lik.ər  və  etnososial  orqanizmlərin  olduğunu  görərik.  Yuxarıda 

qeyd etdiyimiz kimi, etnososial  orqanizmlər,  başqa sözlə desək, 

nivilət etnik əlamətlə yanaşı,  həm də ərazi,  iqtisadi, sosial  və siy- 

a: i birliyə malikdir.

Qeyd  etdiyimiz  kimi,  müasir  dövrdə  etnik  inkişafın  əsas  tə­

mayülü  etnik  birləşmədir.  Son  nəticədən  asılı  olaraq  etnik  bir­

ləşmə  prosesləri  çərçivəsində  etnoslararası  konsolidasiya,  et- 

nosdaxili  konsolidasiya,  etnik  assimilyasiya,  etnoslararası  inte­

qrasiya  və etnogenetik miksasiya  fərqləndirilir.

Etnoslararası  konsolidasiyanın  müxtəlif prosesləri  bəzən  bir- 

birindən  seçilən  tarixi,  sosial-iqtisadi,  etnik  və  təbii  proseslər 

əsasında  keçir ki,  bunlar da  həmin  proseslərin  sürətinə,  arxitek- 

tonikasına,  miqyasına təsir göstərir45.

Konsolidasiya  prosesinin  sürəti  əhalinin  sosial-iqtisadi  inki­

şafının  səviyyəsindən  və  onun  ayrı-ayrı  hissələri  arasındakı  tə­

sərrüfat  əlaqələrinin  intensivliyindən,  ölkənin  siyasi  statusun-

________________________

M üasir şəraitdə Azərbaycanda  milli-etnik proseslər

44  Бромлей  Ю.В.  Этнос и этнография.  М.:  Наука,  1973, s. 153,  159.

45  Dünya xalqları.  Tarixi-etnoqrafik ensiklopedik  məlumat  kitabı / R.H.Zey- 

nalovanm  redaktəsi  ilə.  Bakı:  «Azərbaycan ensiklopediyası» NPB.  1998,  s. 

10

.



31

İbrahim  A ğayev

dan,  konsolidasiya  prosesində  iştirak  edən  qrupların  yayılma 

səciyyəsindən,  etnik  strukturun  mürəkkəbliyi  səviyyəsindən, 

qovuşan  etnik  birliklərin  dilinin,  mədəniyyətinin, dininin  və  ir­

qinin  yaxınlığı  dərəcəsindən,  ədəbi  dilin  olub-olmamasından  və 

s. asılıdır46.

Etnik  birləşmə  prosesləri  növlərindən  biri  də  etnoslararası 

inteqrasiyadır.  Bunun  mahiyyəti  ondan ibarətdir ki,  bir ölkə və 

ya  hər  hansı  iri  bölgə  daxilində  bir-birindən  dilinə  və  mədə­

niyyətinə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən etnoslar qarşılıqlı 

əlaqələr  nəticəsində  ümumi  xüsusiyyətlərə  malik  olurlar.  Belə 

proses  nəticəsində  yeni  etnoslar  formalaşmır,  yalnız  etnoslara- 

rası  və  ya  metaetnik  birliklər  əmələ  gəlir  ki,  onların  da  vahid 

xalq  kimi  birləşməsi  yalnız  uzaq  perspektivdə  mümkün  ola  bi­

lir.  Etnogenetik  miksasiya  etnoslararası  inteqrasiya  prosesləri­

nin  özünəməxsus  davamıdır.  Bu  prosesin  gedişində  qohum  ol­

mayan xalqlar birləşərək yeni etnos yaradırlar47.

Akademik  Ə.Daşdəmirov  milli  ideya  və  etnikliyi  qarşılıqlı 

şəkildə  tədqiq  edərək  maraqlı  mülahizələr  irəli  sürmüşdür. 

Xüsusilə, Azərbaycan  gerçəkliyini  əsas  götürən  tanınmış  filosof 

respublikamızda  ilk  dəfə  olaraq  etnik  millətlə  siyasi  millət  ara­

sındakı nisbətin tədqiqinə böyük diqqət yetirmişdir.

Keçən  əsrdə  80-ci  illərin  axırlarından  başlayaraq  90-çı  illə­

rin  əvvəllərində  etnik  millət  kimi  qəbul  etdiyimiz  azərbaycanlı­

ların cəmiyyətdə sürətlə gedən ictimai-siyasi proseslərin  təsiri  və 

təzyiqi  altında  necə  bir  mütəşəkkil  siyasi  millətə  çevrildiyi  pro­



46 Dünya xalqları.  Tarixi-etnoqrafik ensiklopedik məlumat kitabı / R.H.Zey- 

nalovanm  redaktəsi  ilə.  Bakı:  «Azərbaycan  ensiklopediyası»  NPB.  1998, 

s.10

47 Yenə orada, s.10.

3 2

M üasir şəraitdə Azərbaycanda m illi-etnik proseslər

sesini  tədqiq  edən  Ə.Daşdəmirov  belə  bir  qənaətə  gəlir  ki,  bu 

illər  millətin  həyatında  tarixi  məktəb  rolunu  oynayıb.  Azərbay­

canın  dövlət  müstəqilliyinin  dirçəlişi  uğrunda  mübarizə  başlıca 

dərs olaraq milləti  formalaşdırıb48.

Həmin  dövrdə cəmiyyətdə gedən  etnosiyasi proseslər millə­

tin  siyasi  səfərbərliyində  qüdrətli  amilə  çevrilmişdi,  cəmiyyətin 

aparıcı  qüvvələrinin,  eləcə  də  bütün  xalq  kütlələrinin  vətənpər­

vərliyinin  coşğun  yüksəlişi  təkcə  Qarabağ  münaqişəsi  ilə  yox, 

həm  də  ümumiyyətlə,  keçmiş  sovet  dövründə  həm  milli  məsələ, 

həm də sosial-iqtisadi və mənəvi  məsələlərin yığılıb qalması, həll 

olunmaması,  səbr  kasasının  aşıb-daşması  ilə  əlaqələndirilməli­

dir.  Məhz  bu  dövrdə milli dövlətçilik  və  respublikanın suveren­

liyi  şiiarı  və  ideyası,  əhalinin  başlıca  stimul  kimi  Dağlıq  Qara­

bağın  müdafiəsi  ideyası  ətrafında  birləşməsi  bütün  millətin  po­

tensial  siyasi  fəallığı  əsasında  baş  verirdi.  Bu  dövrdə etnomədə- 

ni,  yəni  milli  dəyərlər  və  rəmzlər  xüsusi  siyasi  əhəmiyyətə  kəsb 

etdi.  Ölkədə  milli  ənənələrin  dirçəlməsi,  dini  təsisatların  və  is­

lami  dəyərlərin  xalqın  həyat  tərzində  layiqli  yer  tutması,  Azər­

baycan dilinin dövlət statusu qazanması,  tarixi  yaddaşımıza  aid 

bir  çox  səhifələrin,  şəhər  və  qəsəbələrin  tarixi  adlarının  bərpa 

olunması  bütövlükdə  geniş  milli  inkişaf mərhələsinin  başlanğı­

cından  xəbər  verirdi.  Azərbaycan  həyatında  bütünlüklə  özünü 

büruzə  verən  bu  proseslər  millətin  siyasi  yetkinliyinin  qüdrətli 

amili  kimi  çıxış  edirdi.  Milli-etnik  hisslər  siyasi  məqsədlərlə, 

siyasi  məqsədlər  isə  etnomədəni,  etnotarıxi  amillərin  üst-üstə 

düşməsi,  çulğaşması  formasında  təzahür  edirdi  ki,  bu  da  onun 

siyasi proseslərin  başlıca xüsusiyyətlərinə çevrilməsində mühüm



4X  Дашдамиров  А.Ф.  Национальна»  идея  и  этничность.  Баку:  Азернешр.

2001, с.  87.

3 3

ib ra h im  A ğa yev

rol oynayırdı.

Ə.Daşdəmirov  müstəqillik  ərəfəsində  millətin  yüksək  etno- 

siyasi  coşqunluğunu  vurğulayaraq  qeyd  edir  ki,  artıq  1991- 

1993-cü  illərdə  ölkədə  siyasi  və  sosial-iqtisadi  anarxiya  və  ha- 

kimiyyətsizlik  narahatlıq  yaradan  belə  bir  tendensiyanı  doğur­

muşdu:  milləti  suverenlik  uğrunda  mübarizəyə  qaldıran  ideya­

lar,  rəmzlər və dəyərlər artıq  yeni  tarixi  şəraitdə əvvəlki səfərbə- 

redici  gücə  malik  deyildir.  Qrupbazlıq,  regionçuluq  və  tayfaçı- 

lıq,  hətta  tayfa-sülalə  prinsiplərinə  əsaslanan,  cəmiyyətdə  ayrı- 

seçkilik  yaradan  köhnə  ənənəvi  əlaqələr  və  münasibətlər  həmin 

ideyaları  və  dəyərləri  sıxışdırıb  çıxarmağa  başlamışdı.  Belə  bir 

vəziyyətdə etnik  ideyalar, dəyərlər getdikcə daha  çox rəmzi ma­

hiyyət daşıyır, siyasi mədəniyyət və demokratik dəyərlər əvvəlcə 

oxlokratiya,  sonra  isə  korrupsiya  ilə  məşğul  olub  böyük  miq­

darda pul qazanmaq  ehtirası  ilə yaşayan  hakimiyyətlə əvəz olu­

nur49.

Akademik  Ə.Daşdəmirov yaranmış  bu  böhran  vəziyyətdən 



çıxış yolunu həmin  dövrdə  Heydər Əliyevin  hakimiyyətə gəlmə­

sində  görür.  Tanınmış  filosof qeyd  edir  ki,  digər  keçmiş  müttə­

fiq  respublikalarda  dövlət  və  cəmiyyət  arasında  patriarxal 

münasibətlərin  bərpası  sahəsində  ictimai-siyasi  vəziyyətdə  sa­

bitlik  əldə  edilsə  də,  cəmiyyətin  modernləşdirilməsi,  onun  de­

mokratik  dəyişikliklərə  meyl  göstərməsi  ilə  əlaqədar  olaraq  öl­

kələrin  strateji  perspektivləri  istiqamətində irəliləyişlər bir qədər 

ləngimişdir.

Təcrübə göstərir ki,  milli  siyasətin,  eləcə də milli-etnik  pro­

seslərin düzgün aparılmaması millətlərarası münasibətlərdə gər-



49  Дашдамиров  А.Ф.  Национальная  идея  и  этничность.  Баку:  Аагрнешр, 

2001, с.88-89.

3 4

ginliyin,  hətta  milli  münaqişələrin  meydana  çıxmasına  və  inki­

şafına  səbəb  olur.  Respublikamızda  milli  münasibətləri  və  milli 

siyasət  kursunu  aydınlaşdıran  Azərbaycan  Respublikasında 

Milli  Siyasət  Məsələləri  üzrə  dövlət  müşaviri  Hidayət  Orucov 

qeyd  edir:  «Milli  Siyasət  Konsepsiyası  üçün  mühüm  və  həyati 

əhəmiyyət kəsb edən etnoslararası  münasibətlərin  tənzimlənmə­

si,  pozitiv,  bəhrəli  məcrada  saxlanması  sahəsində  ardıcıl  iş  apa­

rılmayıbdır...  Etnik  tərkibi  müxtəlif  olan  Azərbaycanda  milli 

münasibətlər amilinin  vacibliyi  nəzərə alınmalıdır»50.

Ümummilli  liderimiz  1993-cü  ildə  hakimiyyətə  gəldikdən 

sonra  ölkədə məhz bu amil  xüsusi diqqət  mərkəzində saxlanıldı. 

Hidayət  Orucovun  dediyi  kimi,  Azərbaycanda  «tarazlı  milli 

siyasət  kursu,  milli  azlıqların  ən  kiçik  qayğılarından  tutmuş 

ciddi  sosial  problemlərinə  qədər  bütün  məsələlərinin  həlli 

Kremlin  barmaq  silkələməsiııə  görə  deyil,  Heydər  Əlirza  oğlu­

nun  iradəsi, cəsarəti  ilə həyata  keçirilirdi»51.

Heydər  Əliyevin  hakimiyyətə  yenidən  qayıdışı  zamanı  mil- 

lətlərarası  münasibətlər  nəzarətdən  çıxmışdı,  etnik  qarşıdurma 

düşmənçilik səviyyəsinə qalxmışdı.  Lakin  yüksək təşkilatçılıq  və 

siyasi  təcrübəsi  sayəsində  o,  qısa  vaxt  ərzində  Azərbaycanda 

yaşayan  milli-etnik  qruplar  arasında,  onlara  münasibətdə 

böyük  dönüş  yaratdı.  Milli  azlıqların,  bütün  etnik  qrupların 

ədəbiyyat,  mədəniyyət,  dil,  tarix,  adət  və  ənənələrinin  qorunub 

saxlanması,  inkişaf etdirilməsi  diqqət  mərkəzinə  çıxarıldı.  Milli 

azlıqların  mədəni  mərkəzləri  kommunal  xərclər,  kirayə  haqqı 

ödənilmədən  yerlə  təmin  olundular.  Onların  əlifbaları,  doğma

________________________



M üasir şəraitdə Azərbaycanda  m illi-etnik proseslər



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə