AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi naxçivan böLMƏSİ



Yüklə 42.54 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/40
tarix29.05.2017
ölçüsü42.54 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40
18985

AZƏRBAYCAN MİLLİ  ELMLƏR AKADEMİYASI

NAXÇIVAN BÖLMƏSİ

İ

,  


-------- 

----------------  

"  


^

 



-  

=

-





 

-



 

■  


 

'



=

AZƏRBAYCANDA ELMİN 



İNKİŞAFI VƏ REGİONAL

PROBLEMLƏR

В а к ı -  «Nurlan» - 2005



ftzdr6ayjan M illi ‘Elmbr Äfademiyasınm

60 illiyind fıəsr olunur

Redaksiya heyəti:

İsmayıl Hacıyev, İsa Həbibbəyli, Əbülfəz Quliyev, 

Tariyel Talıbov, Vəli Hüseynov, Əliəddin Abbasov, 

Hacı Qadir Qədirzadə,  Qulu Həziyev, Rəcəb Rəhimli.

Azərbaycanda elmini inkişafı və regional problemlər (28 fevral -  

1  mart  2005-ci  il  taırixdə  keçirilmiş  elmi  konfransın  material­

ları). Bakı, «Nurlan», 2005. - 632 səllı.

4602000000  ^

------------Qnfl1 nəsr

N

  -  098 -  2005

©   «N urlan», 2Ю05


MÜNDƏRİCAT

PLENAR İCLAS

ismayıl  Hacıyev. Müqəddəs elm məbədi............................... 11

İsa  Həbibbəyli.  Azərbaycan elminin baş qərargahı........... 19

Tariyel  Talıbov.  Naxçıvan MR ərazisində botaniki

tədqiqatlar tarixi......................................23

Əbülfəz  Quliyev. (50 ildə Naxçıvan MR dialekt, şivə və

yer  adlarının  öyrənilməsi........................ 29

Əliəddin Abbasov. Azərbaycanda kimyanın iııkişal'

istiqamətləri və XXI əsrə baxış................ 36

Qulu Həziyev. XX əsrdə Azərbaycanda astronomiya

elminin inkişaf tarixi.....................................43

Asif Şirəliycv, Müslüm Cabbarzadə. Azərbaycanda iqtisadi

araşdırmaların və elmi tədqiqatların 

əlaqələndirilməsinin mərkəzi..........................46



В Ö L M Ə L Ə U

7.  Tarix elmləri

Qadir Qədirzadə. Qızılbaşlığm mahiyyətinə d air.................. 49

Fəxrəddin Səfərli.  Naxçıvan imamzadəsinin kitabələri......... 56

Vəli Baxşəliycv. Naxçıvanın qədim tayfalarının

ideoloji görüşləri........................................ 63

Eınin Şıxəliyev. Naxçıvanın problemli zonaya çevrilməsində

böyük dövlətlərin maraqları.......................68

Musa Quliyev. Şükrulla Xan Kəngərli ilə

bağlı araşdırmalar........................................ 74

Nəzakət Əsədova. Naxçıvan qəzasının iqtisadi-mədəni

həyatında Kəngərlilərin rolu ...................79

Sara Hacıyeva. Naxçıvanın  açıq muzeyindəki qoç və

qoyun heykəlləri haqqında...........................84

Türkan Qədirzadə. Türkəçarə müalicə üsulu.........................89

Arif Əsədov. Naxçıvan MR  ərazisindəki maddi-mədəniyyət

abidələrinin  öyrənilməsi tarixindən..................93

Zakir Rzayev. Nəlıəcirin  orta tunc dövrü keramikası........... 96

Fizuli Ibrahimzadə.  B.Şahtaxtınskinin publisistik fəaliyyəti.... 102

3


Zəhmət Şahverdiyev, ismayıl Zeynalov. Naxçıvanda məişət

mədəniyyəti və onun

təkmilləşdirilməsi...................................105

Həmzə Cəfərov. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanlı tələbə

gənclərin ictimai-siyasi fəaliyyəti.................. 110

Elşən Hüseynov, Rafiq Rəhimov.  Sülh amili Heydər Əliyevin

xarici siyasətinin əsasıdır.............................122



Elbrus İsayev. Böyük ipək yolu üzərində

Naxçıvan şəhərləri........................................... 127



Nadir Hüseynbəyli. Naxçıvanda sovetləşməyə qarşı

müqavimət hərəkatı.................................133



II. FƏLSƏFƏ, İQTİSADİYYAT VƏ HÜQUQ ELMLƏRİ

Məmməd Rzayev.  Müasir keçid dövrü şəxsiyyətinin

formalaşmasının bəzi məsələləri................ 140



Rəcəb Rəhimli.  Demokratikləşmə prosesində mərkəzi

dövlət orqanları ilə yerli özünüidarəetmə 

orqanları arasında münasibətlərin

tənzimlənməsi...............................................147



Novruzəli Rəhimov. Qloballaşma prosesinin mahiyyəti və

bu prosesdə Azərbaycanın rolu.............. 152



Ağarza Rüstəmov.  Bazar münasibətləri şəraitində kənd

əhalisinin sosial müdafiəsinin iqtisadi

mexanizminin mahiyyəti və onun

əsas prinsipləri.......................................... 156



Ərəstü Iləbibbəyli. Azərbaycanın enerji resurslarının

istifadəsində Böyük Britaniya şirkətləri



m

arasında tarixi rəqabət..............................160



Ceyhun Mahmudov.  İnvestisİ

3

'a siyasəti və Azərbaycan



iqtisadiyyatında xarici sərmayə............. 167

Həsən Məmmədov. İstehsal infrastrukturunun

formalaşması və inkişafında

demoqrafik amillərin rolu........................ 171

Bəhram Həsənov. Aqrar bölməyə dövlət himayəsi................. 176

Asəf Qəribov. Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına

inteqrasiyasının zəruriliyi və əhəmiyyəti...........183



Əli Səfərli.  Bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində kənd

təsərrüfatının səmərələliyinin yüksəldilməsi

4

187


Elçin İbrahimov.  Sahibkarlıq münasibətlərinin mahiyyəti və

iqtisadi münasibatlər sistemində yeri..........189

Rəhman Məmmədov. Aqrar sektorda məhsulun keyfiyyətinin

və rəqabət qabiliyyətinin

artırılması yolları.................................. 193

Səhət Həbibbəyli. Daxili bazarın tənzimlənməsində

gömrük  amili.............................................199

Mehriban Qasımova, iqtisadi artım və əhalinin

rifahı -  sosial-iqtisadi inkişafın

əsas amili kimi...................................... 202

Məmmədcəfər Sadıqov. Hazırlıq  iclasının nəticələrinə dair

çıxarılmış xüsusi qərar...............  

207

III. FİLOLOJİ ELMLƏR VƏ İNCƏSƏNƏT



Məhərrəm Cəfərli.  Məhəbbət dastanlarında şərti amil........... 212

Rafiq Babayev.  Bədii dünyanın bulalı Şeyx Sənanı................ 217

Məhsəti İsmayıl. Əfsanələrdə mifik  inamın təzahürü............. 222

Nazirə Əsgərova. Naxçıvan lətifələri və onların ideya-bədii

xüsusiyyətləri............................................. 225

Yusif Səfərov.  Bəzi nağılların tarixi kökləri............................229

Firudin Rzayev. Naxçıvan və onun ətraf bölgələrində qədim

Sak türkləri................................................... 233

Kəmalə  ismayıllı. Naxçıvan toponimlərinin

tədqiqi tarixindən......................................242

Adil Bağırov. Naxçıvan ərazisində bəzi oykonimlərin

mənşəyi haqqında............................................ 248

Nuray Əliyeva. Azərbaycan dilinin şahbuz rayon

şivələrində cümlənin  baş üzvləri..................... 253

Şirməmməd Quliyev. Dilçilikdə sahə nəzəriyyəsinə dair......... 258

Sədaqət Həsənova. Söz-cümlə (cavab cümləsi)

və predikativlik........................................ 261

Fərqanə Kazımova.  Akademik Məmməd  Cəfər Cəfərovun

bədii yaradıcılığı.................................... 267

Aynur Cəlilova. Naxçıvan regionu əfsanə və rəvayətlərinin

bədii xüsusiyyətləri..............;.......................273

Surə Seyid.  Mirzə İbrahimovun Naxçıvanda ədəbi proses və

mətbuatın inkişafında rolu............................ 

277


5

Azadə Zeynalova. Güllü Məmmədovanın

«Qarabəkir əfsanəsi» romanı..................... 283

Aypara Behbudova. Adil Babayevin lirikası və onun

əsas xüsusiyyətləri................................... 288

Lütvüyyə Əsgərzadə. «İblis» - şərq mifologiyasının

tipoloji həlli..........................................293

Nəzakət İsmayılova. Mədəni irsimizin güney qolu

istiqamətində öyrənilməsi......................299

Əli Qəhrəmanov. Rza Təhmasibin teatr, kino və

'  pedaqoji fəaliyyəti...................................... 304

Cəlil Vəzirov. «Vaqif», «Frhad və Şirin» pyesləri

Naxçıvan səhnəsində........................................311

Rüxsarə Hüseynova. Azərbaycan xalq teatrında

musiqinin rolu.......................................317

Mehriba n Sultan. «Yeni yol» qəzetində

teatrşünashq məsələləri............................. 322

Gülnarə Qənbərova. Memarlıq və xalçaçılıqda naxış

yaradıcılığının ortaq  prinsipləri............. 328

IV. TƏBİƏT ELMLƏRİ

Tariyel Talıbov, Abbas Dəmənabi.  Cənubi Azərbaycanın

Kiyaməki ərazisinin endemik və

nadir bitkiləri............................................... 336

Varis Quliyev. Hibridləşmə yolu ilə yeni üzüm

formalarının alınması.....................................339

Teyyub Paşayev. Naxçıvan MR lixenoflorası üçün yeni

şibyə növləri................................................ 343

Ənvər İbrahimov. Naxçıvan MR ərazisində yayılan yabanı

armud növlərinin fenoloji xüsusiyyətləri ....347 

Seyfəli Qəhrəmanov. Naxçıvan MR-də yayılmış bir sıra

yaşıl yosunlar................................... 350

Aydm Qənbərli, Rüstəm  Rəhimov. Sənaye əhəmiyyətli bəzi

bitkilərdə efir yağlarının toplanılma

dinamikasının və yağ çıxımının təyini........... 354

Ramiz Ələkbərov. Naxçıvan MR briofiorasmm

sistematik təhlili..........................................358

Arzu Məmmədov. H.Ə.Əlij'ev adına Ordubad Milli

parkının ornitofaunas.............................. 362

6


Loğman Bayramov. Naxçıvan MR ərazisində yayılmış  bəzi

yerli alma sortlarmm biomorfoloji

xüsusiyyətləri......................................... 368

Abbas İsmayılov.  Gilançay hövzəsinin səhra və

yarımsəhra bitkiliyi.....................................372

Pərviz Fətullayev.  Naxçıvan MR şəraitində buğda

bitkisinin müxtəlif sort və formalarının

öyrənilməsi............................................... 376

• 

____


Səyyarə Ibadullayeva, Tamaşa Nəzərəliyeva.  Kərəvüzkimibrin

bəzi yabanı ədviyyat

bitkiləri haqqında...............................380

Orxan Bağırov.  Naxçıvan MR ərazisində gilas və gilənarın

sort müxtəlifliyinin tədqiqinə dair................ 385

Şəfiqə AJlahyarova. Tiilpan cinsinə daxil olan növlərin Nəbatat

bağında toplanılması və biomorfoloji

xüsusiyyətlərinin tədqiqi............................. 390

Günay Rüstəmova. Naxçıvan MR-in səlıləbkimilər

fəsiləsi bitkiləri.........................................392

Aytən Vəlisoy.  Naxçıvan  MR-də yayılmış ardıç növlərinin

biomorfoloji xüsusiyyətləri............................ 395

Zülfiyyə Salaycva.  Naxçıvan MR-in Naxçıvan düzənliyi

botaniki-coğrafi rayonunun süsənləri.... 397

Gültəkin Əliyeva, İlhamə Mustafayeva.  Dərman təyin

edilməsinin bəzi xüsusiyyətlərinə dair........ 403

Fərman Xudaverdiyev. Naxçıvan MR-də becərilən yerli və

gətirilmə gavalı sortları...................... 410

İsmayıl Sadiqov. Naxçıvan florasının yeni taxıl növləri......... 412

Xanbala Rüstəmov, Naibə Əliyeva. Naxçıvan MR-də otlaq

və biçənəklərin mühafizəsinə d air........... 416

Musa Piriyev.  Andız bitkisinin biologiyası və əhəmiyyəti__ 421

Əli Məmmədov.  Nalbənd ağacı Naxçıvanın gözəl

bəzək bitkisidir............................................. 425

Daşqın Qənbərov.  Arazboyu düzənlik zonasının epigey

şibyələrinin indikatorluq xüsusiyyətləri  ...429 

Hamlet Nəzərov. Naxçıvan MR-də qoz bitkisinin  bəzi bioloji

xüsusiyyətləri.............................................. 432

İsmayıl Məmmədov. Naxçıvan MR-də xırdabuynuzlu

heyvanların sarkosporidiozu................ 436

7


Etibar Məmmədov. Anoplosefalyatozlarm iribuynuzlu

heyvanlarda  yayılma xüsusiyyətləri....... 439



Mahir Məhərrəmov. Arazboyu maili düzənliyin

arıkim ilərin in (hymenoptera apoidae)

öyrənilməsi........................................... 442

Akif Bayramov. Naxçıvan su anbarında ali xəıcəng

növlərinin çoxillik inkişaf dinamikası.......... 446



Aqil Qasımov. Gavalı meyvələrini (laspeyresia funebrana Tr.)

onun bioloji xüsusiyyətləri

və entomofaqları........................................... 450

Mirmahmud Seyidli.  Naxçıvan MR ərazisində bal arısının

cinsləri və onların populyasiyaları....... 454

Elsevər Əsədov. Vərəmumun bioloji təsir

mexanizminə dair.........................................458



Saleh Məhərrəmov. Naxçıvan MR-in müxtəlif zonalarında

he İmin ilərin yayılmasının ekoloji

xüsusiyyətləri.........................................463

Tapdıq Məmmədov. Naxçıvan MR-in balıq sərvətlərindən

səmərəli istifadə yollan......................... 466



Yavər Məmmədov. Ağqalxanh sümürtkən (Anisoplia leucaspis cast)

böcəyi növünün Naxçıvan MR şəraitində

generasiya xüsusiyyəti.................................471

I ləbib Hüseynov. Azərbaycanda arı xəstəliklərinin

öyrənilməsi vəziyyəti................................. 475



Həmid  Fərəcov. Naxçıvan su anbarında ekoloji amillərin

heyvanat aləminə təsiri................................. 480



Qara Mustafayev, Hüseyn Novruzov.  Naxçıvan MR-də

quşların sinekologiyasmm əsas

göstəriciləri............................................. 485

Sahib Hacıyev.  Sədərək düzünün torpaq örtüyü struktur

tərkibinin öyrənilməsi və onlardan səmərəli

istifadə yolları.............................................. 490

Bəhruz Şəkuri, Akif Mərdanlı.  Naxçıvan  Muxtar

Respublikasında dağ və dağətəyi zonalarda

eroziyaya qarşı m übarizə tədbirləri................ 496

Fizzə Məmmədova, Aytən Məmmədova, Əliəddin Abbasov.

KU-2x8 kationiti ilə Cu2+, Zn2f və Pb2+ 

ionlarının sorbsiyasmın tarazlıq xüsusiyyətlər 

və kinetikası............................................501

8


Bayram Rzayev, Rafiq Quliyev, Naibə Məmmədova.

SnSz-AgNCb-IhO sistemindən AgıSnS^ 

tərkibli tiöbirləşmələrin alınma şəraitinin

araşdırılması................................................ 507

Əhməd Qarayev. Parağaçay molibdenit filizinin kollektiv

Flotasiyası.................................................. 511

Günel Məmmədova.  İzobııtilen oliqomerlorinin alınması və

onunla qatılaşdınİmiş M-10 yağının özlüliik

indeksinin təvini......................................516

Məmməd Babanlı, Qorxmaz Hüseynov. TlJ-Te sistemi.......... 520

Şamil Mahmudov. Naxçıvan Ağdərə polimetallik konsentratı

əsasında yeni, bir və çox nüvəli molibden 

karbon il  klastcr birləşmələrinin sintezi

və tədqiqi................................................. 522

Məmməd Ağasıyev. Naxçıvan MR ərazisində

neft təzahürləri....................................... 527

Malikəjdər  Ibralıirııov. Daı ıdağ mineral suyunun  ürək-damar

xəstəliklərində müalicəvi

əhəmiyyəti;........................................ 535

Əlövsət Quliyev. Əylis kəhriz sistemləri, onların

potensial imkanları.......................................540

Aygün Heydərova. Kəngərli rayonunun hidrogeoloji

şəraitinə dair................................................544

Nazim Bababəyli.  Orta Araz təbii vilayəti düzənlik  landşaft

kompleksində səhralaşma problemi......... 548

Əli Qurbanov. Naxçıvan MR ərazisində aqroirriqasiya

eroziyası.............................................................553

Alonı Ələkbərov. Naxçıvan MR torpaqlarında

radionuklidlərin hərəkti və miqrasiyası......556

Ceyhun Əsgərov. Gilançayın hidroenerji ehtiyatlan............... 560

Gültəkin Süleymanova. Naxçıvan MR-də dağ-çəmən

landşaftının rekreasiya ehtiyatlarının

qiymətləndirilməsi..............................564

Etiqat Bektaşi. Naxçıvan  Muxtar Respublikasında

endogen mənşəli təbiət abidələri.................... 568

9


Azad Məmmədli. Məhdud üç cisim məsələsinin xüsusi

həlləri haqqında......................................... 572



Tapdıq Hacıyev. Kiçik səyyar kornoqraf................................580

Əlövsət Dadaşov. Orbitlərarası ən qısa məsafənin tapılmasının

bir həlli haqqında...................................... 583



Sadıq Vəliyev.  Cırlaşan əmsalh eksponentlər sisteminin

hilbert bazisliyi...............................................586



Rövşən Həsənov.  Başlanğıc gərginlik yarımmüstəvi tiçün dövri

məsələ (xüsusi elastiki potensiallar)............. 592



İbrahim Rüstəmov, Faıtma Hacıyeva. İbtidai siniflərdə tənlik

qurmaqla məsələlər həllinin

tədrisinə dair.......................  

598


Elşad Ağayev. Bir elliptik tip tənlik üçün sərhəd məsələsi......603

Azad Novruzov, Sahib Əliyev. Riyazi analizdən praktik

məşğələlər üçün çalışmaların seçilməsi

prinsipi və onun didaktik əhəmiyyəti............ 608

Aygün Sultanova. ZnGa

2

Se<ı moııokristalmda valent və



keçiricilik zonası iiçün deformasiya

potensialı............................................... ...613



Almuq Abbasov, Məcnun Ağayev, Oruc Əhmədov.

CuGdTe


2

, CusCrdTe

4

 birləşmələrinin sintezi



və əksolma spektrlərinin öyrənilməsi........... 616

Məmməd Hüseynəliyev. Horizontal bricmen üsulu ilə

alnımış CulnJb monokristalının optik

xassələri...........................................619

Məhbub Kazımov, Nazilə Mahmudova. GaİnS

3

-Fe tipli



monokristalının sintezi, elektronoqrafık və

rentgenoqrafık tədqiqi.............................. 623



Nailə Qardaşbəyova. Polyar optik fononlardan səpilmə........ 625

Məhərrəm İbrahimov.  İnfornıasiyaölçmə sisteminin əsas

xüsusiyyəlləri haqqında......................627



Cavid Mustafayev, Rafiq Nəcəfov. Tədqiq edilən obyektlərdən

informasiyanın alınması və toplanması ....630

V.  FİZİKA, RİYAZİYYAT VƏ .ASTRONOMİYA ELM LƏ Rİ

10


İS M A Y IL   H A C IY E V  

A M E  A  Naxçıvan Bölməsi

MÜQƏDDƏS  ELM  MƏBƏDİ

Azərbaycanda  elmin,  mədəniyyətin,  ictimai-fəlsəfi 

fikrin  inkişafında  çox  mühüm  rol  oynayan  Milli  Elmlər 

Akademiyası  60  ilə  yaxın  bir  müddətdə  şərəfli  yol  keçmişdir. 

Bu  illərdə  Azərbaycan  elmi,  təhsili  və  mədəniyyəti  dünya 

elminə  birbaşa  inteqrasiya  olunmaq  imkanı  qazanmış  və 

həmişə cəmiyyətin inkişafına xidmət etmişdir.

«Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyasının  60  illik 

yubileyi  haqqında»  Azərbaycan  Respublikasının  Prezidenti 

İlham  Əliyevin  imzaladığı  sərəncamda  qeyd  edildiyi  kimi,  bir 

çox  sahələrdə  alimlərimizin  əldə  etdiyi  nəticələr  elm  aləmində 

öz layiqli yerini tutm uşdur1.

Respublikamızda 

elmi-tədqiqat 

təşkilatları 

idarələrinin  formalaşması  prosesi  keçən  əsrin  20-ci  illərindən



başlamışdır.  1923-cü  ildə  Elmlər  Akademiyasının  ilk  özəyi

olan  «Azərbaycanı  Tədqiq  və  Tətəbbö  Cəmiyyəti»  (ATTC)

yaradıldı2.  1929-cu  ildə  ATTC  təxminən  akademiya  struk-

____ 


turuna  malik  olan  Azərbaycan  Elmi-Tədqiqat  İnstitutuna 

çevrildi3.  Bu  instituta  respublikada  mövcud  olan  bütün  elmi 

idarə  və  təşkilatların  fəaliyyəti  birləşdirildi.  1923-cü  ildə 

həmin  institutun  əsasında  SSRİ  EA  Zaqafqaziya  Filialının 

Azərbaycan  Şöbəsi  (AzOZFAN)  yaradıldı4.  1935-ci  ildə  isə 

bu şöbə SSRİ  EA-nın Azərbaycan Filialına çevrildi5.

SSRİ  XKS-nin  28  yanvar6  1945-ci  il  tarixli  qərarı  və 

Azərbaycan  XKS-nin  həmin  ilin  27  mart  tarixli  xüsusi  qərarı 

ilə 


Azərbaycan 

Filialı 


əsasında 

Azərbaycan 

Elmlər 

Akademiyası  yaradıldı7.  Bu  vaxt  akademiyanın  4  bölməsi 



(geologiya-kimya  elmləri  və  neft,  fizika-texnika  elmləri  və 

neft,  biologiya və  kənd  təsərrüfatı  elmləri,  ictimai  elmlər)8,  16 

elmi-tədqiqat  institutu,  2  elmi-tədqiqat  şöbəsi,  3  muzeyi, 

mərkəzi  kitabxanası  və  respublikanın  4  regionunda  elmi 

bazaları  var  idi9.  Bu  zaman  Akademiyanın  ilk  heyəti  də

11


formalaşır:  41  nəfər  namizəddən  15-i  Elmlər  Akademiyasına

həqiqi  üzv seçilir.  Onun  ilk  heyətinə  M.Mirqasımov,  O.Hacı-

_ _ _ _  

bəyov,  S.Vurğun,  Y.Məmmədəliyev,  M.Torçubaşov,  M .İbra­



himov,  M.Qaşqay,  S.Dadaşov,  Ş.Əzizbəyov,  A.Qrossheym, 

İ.Yesman,  Ə.Əlizadə,  H.Hüseynov, 

İ.Şirokoqo-  rov 

M.Hüseynov daxil  oldu10.  Həmin  ilin mart ayının  31-də Aka­



demiyanın  keçirdiyi  ümumi  iclasda  akademik  M.Mirqasımov 

Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasının  ilk  prezidenti  seçildi11. 

1945-1947-ci  illərdə  Akademiyanın  prezidenti  olan  M.Mirqa- 

sımovun  təşkilatçılıq  bacarığı  sayəsində  respublikada  elm  və 

texnikanın  müxtəlif  sahələri  üzrə  fundamental  və  tətbiqi 

tədqiqatların  genişləndirilməsi,  texniki,  neft-kimya,  təbiət­

şünaslıq,  ictimai  elmlər,  ədəbiyyat  və  incəsənət  sahəsində 

aktual  məsələlərin  yaxın  illərdə  həlli  üçün  məqsədyönlü 

tədbirlər planlaşdırıldı.

Sonrakı  illərdə  Respublika  Elmlər  Akademiyasına 

tanınmış  elm  xadimləri  Yusif  Məmmədəliyev  (1947-1950; 

1958-1961),  Musa  Əliyev  (1950-1958),  Zahid  Xəlilov  (1962- 

1967),  Rüstəm  İsmayılov  (1967-1970),  Həsən  Abdullayev 

(1970-1983),  Eldar  Salayev  (1983-1997),  Fəraməz  Maqsudov 

(1997-2000)  rəhbərlik  etmişlər.  2001-ci  ilin  iyul  ayından  isə 

elm ocağına görkəmli alim  Mahmud  Kərimov rəhbərlik edir.

1945-1965-ci  illərdə Azərbaycan  Elmlər Akademiyası  5 

bölmədən.  22  elmi-tədqiqat  institutundan,  2  sektordan,  3 

muzeydən  ibarət  olmuş  və  burada  6  mindən  artıq  əməkdaş 

çalışmışdır.  Elmi  əməkdaşlardan  150  nəfəri  elmlər  doktoru, 

300-ə  qədəri  isə  elmlər  namizədi  olmuşdur.  Həmin  illərdə 

Akademiyanın  34  nəfər  həqiqi  üzvü,  25  nəfər  müxbir  üzvü 

olmuşdur12.  Bu  illərdə  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasına  6 

dəfə  (1945,  1949,  1955,  1958,  1959,  1962)  seçkilər  keçirilmiş, 

Azərbaycan  elminin  ən  görkəmli  nümayəndələri  həqiqi  və 

müxbir  üzv  seçilmişdir.  20  il  ərzində  Elmlər  Akademiyasının 

maddi  texniki  bazası  möhkəmlənmiş,  əhatə  dairəsi  genişlən­

miş,  yeni  elmi-tədqiqat müəssisələri,  laboratoriyalar,  şöbələr, 

bölmələr  açılmış,  perspektivli  elmi  sahələrin  inkişafına,

12


yüksək  ixtisaslı  kadr  hazırlığına  və  elmi  əlaqələrin  artırıl­

masına ciddi diqqət yetirilmişdir.

60  illik  tarixə  malik  olan  Azərbaycan  Elmlər 

Akademiyasının  ən  yüksək  inkişaf  dövrü  ümummilli  lider 

Heydər  Əliyevin  respublikaya  rəhbərlik  etdiyi  illərə  təsadüf 

edir.  Bu  elm  ocağının  yeni  yüksəlişi  məhz  Heydər  Əliyevin 

adı  ilə  bağlıdır.  70-ci  illərdə  Akademiya  onun  böyük 

təşkilatçılıq  istedadı  nəticəsində  dünyada  şöhrət  qazandı, 

özünün  kadr  potensialını,  texniki  arsenalını  yaratdı13.  Aka­

demiya  sistemində  6  bölmə,  24  elmi  tədqiqat  institutu,  3  sek­

tor,  3  muzey,  1  mərkəz,  1  fond və  1  XDR  sarayı  fəaliyyət  gös­

tərirdi.


Həmin  illərdə  Akademiyanın  Gəncə  və  Naxçıvan 

şəhərlərində  fəaliyyət  göstərən  Elmi  Mərkəzlərinin,  Şamaxı 

Astrofizika  Rəsədxanasının  və  Şəki  zona elmi  bazasının  işləri 

də  xeyli  gücləndirilmiş,  onların  elmi-texniki  avadanlıq 

baxımından  imkanları xeyli zənginləşmişdir14.

70-80-ci  illər  Azərbaycanda  elmin  müxtəlif sahələrinin 

sürətli  inkişafı  ilə xarakterizə olunur.  Elmin  fizika,  riyaziyyat, 

informatika  və  texnika  sahələrinin  inkişafı  təmin  edildi. 

Nəticədə,  120-dən  artıq  informasiya-hesablama  mərkəzi, 

informatika  elm-istehsalat  birliyi  və  başqa  müəssisələr 

yaradıldı.  Elm-istehsalat  birlikləri,  elektron  və  cihazqayırma 

zavodları  işə  salındı.  Astronomiya,  kosmik  tədqiqatlar 

sahəsində uğurlar əldə edildi.  Biologiya elminin yeni  sahələri - 

biokimya,  molekulyar  biologiya,  biofızika,  gen  biotexno­

logiyasının  əsasları  yaradıldı.  Bu  illərdə  elmlə  istehsalatın 

əlaqəsinə  xüsusi  önəm  verildi.  Kimya,  neft  emalı  və  neft- 

kimya  sənayesinin  əsl  inkişafı  bu  illərə  təsadüf  edir.  Fizio­

logiya,  mikrobiologiya,  seysmologiya  kimi  sahələrin  inkişafı­

na xüsusi  diqqət  yetirilirdi.  Neft  və  qaz  emalı,  yeni  neft  məh­

sulları  alınması,  neft  kimyası  prosesləri,  kimya  texnologi­

yasının  nəzəri  əsasları,  respublikanın  mineral  sərvətlərinin 

kompleks  emalı,  materialların  karroziyadan  qorunması, 

polimerlərin alınması, elektrokimya, yüksək enerjilər kimyası, 

dizel  və  avtomobil  yanacağı  istehsalının  səmərəli  metod-

13


larinin  yaradılması,  yüksək  keyfiyyətli  aşqarların  sintez 

edilməsi  akademiyanın  elmi-tədqiqat  planlarında  xüsusi  yer 

tuturdu15.  Akademiyanın  ictimai  və  humanitar  istiqamətli 

elmi-tədqiqat  institutlarında  da  maraqlı  və  əhəmiyyətli 

tədqiqatlar aparılır və  bir sıra  fundamental  və  ümumiləşdirici 

əsərlər nəşr olunurdu.

1967-1989-cu  illərdə  Azərbaycan  Elmlər  Akademiya­

sına  8  dəfə  seçki  keçirilmiş  (1967,  1968,  1969,  1972,  1976, 

1980,  1983,  1989),  nəticədə  Akademiyanın  tərkibində  53 

həqiqi  üzv,  72  müxbir  üzv  təmsil  olunmuşdur.  Bu  dövrdə 

Akademiyanın  tərkibində 6 bölmə,  31  elmi-tədqiqat  institutu, 

2  sektor  və  2  muzey  olmuşdur.  Akademiyanın  elmi-tədqiqat 

stirukturlarmda  450-yə  yaxın  elmlər  doktoru,  2  minə  yaxın 

elmlər namizədi çalışmışdır.

Azərbaycan  elminin  inkişafında  Elmlər  Akademiya­

sının  xüsusi  mövqeyi  və  xidmətləri  olmuşdur.  60  il  ərzində 

elmimizin  bütün  sahələrinin  ağırlığı  Akademiyanın  üzərinə 

düşmüşdür.  Son  60  ildə  neft  kimyası,  neftayırma  sənayesi, 

yarımkeçiricilər  fizikası,  energetikanın  fiziki-texniki  problem­

ləri,  fotoelektronika.  neft-qaz  problemləri,  regional-geoloji 

tədqiqatlar,  seysmologiya  və  zəlzələlərin  proqnozlaşdırılması, 

palçıq  vulkanizmi,  yerli  floranın  və  faunanın  öyrənilməsi, 

bitkilərin  fiziologiyası,  biofizika  və  biokimya  problemləri,

patoloji  anatomiya,  eləcə də kimya  və  digər elm  sahələri  üzrə 

onlarca  digər  mühüm  problemlərə  dair  çox  qiymətli 

tədqiqatlar və kəşflər məhz Elmlər Akademiyasının  alimlərinə 

məxsusdur16.  Bu  elm sahələri  üzrə Y.Məmmədəliyev,  Ə.Quli­

yev,  V.Qutırya,  H.Abdullayev,  A.Mirzəcanzadə,  Ə.Hüsey­

nov,  M.Qaşqay,  Ş.Mehdiyev,  Z.Xəlilov,  M.Topçubaşov, 

İ.Mustafayev,  M.Nağıyev,  H.Əliyev,  V.Volobuyev,  M.Dalin,

A.Qarayev,  C.Əliyev,  Ə.Sıımbatzadə,  E.Salayev,  F.Maq- 

sudov,  Z.Bünyadov,  A.Əlizadə,  T.İsmayılov,  C.Kərimov,

M.Kərimov,  M.  Rüstəmov  kimi  alimlərin  qazandıqları 

uğurlar Azərbaycan elmini dünyaya  tanıtdırmışdır.

Keçən  əsrin  80-ci  illərinin  sonu  -   90-cı  illərinin  əvvəl­

ləri  Azərbaycan  üçün  ən  çətin,  ən  ağır  dövrə  çevrildi.  Həmin



illərdə  Azərbaycan  elminə,  mədəniyyətinə,  təhsil  sisteminə  də 

ciddi  zərbələr  vııruldu.  90-cı  illərin  əvvəllərində  Azərbaycan 

Elmlər  Akademiyası  dağılmaq  təhlükəsi  qarşısında  qaldı.

1993-cü  ildən,  Heydər  Əliyevin  siyasi  hakimiyyətə  qayıdışın­

dan  sonra,  Azərbaycan  elminin  və  təhsilinin  intibahına  geniş 

yol açıldı.  Müstəqil dövlət quruculuğuna qayıdan  Heydər Əli­

yev  ilk  görüş  yeri  kimi  Elmlər  Akademiyasını  seçdi.  Bununla 

höyiik  öndər  müstəqil  dövlətin  qurulmasında  «...intellektual 

potensiala arxalandığını ictimai fikrə çatdırdı»17.

Azərbaycan  xalqının  ümummilli  lideri  1997-ci  il 

yanvarın  31-də  Elmlər  Akademiyasının  rəhbərliyi;  həqiq  və 

müxbir  üzvləri  ilə  görüşündə  Akademiya  ilə  bağlı  olan  söz- 

söhbətlərə  son  qoydu:  «...XX  əsrdə  Azərbaycan  xalqının  ən 

böyük  nailiyyətlərindən  biri  ölkəmizdə  elmin,  təhsilin  sürətlə 

inkişaf  etməsidir.  Biz  bununla  fəxr  edirik. 

Bir  şeyi 

bilməlisiniz,  bu,  mənim  fikrindir  -  Azərbaycan  Elmlər 

Akademiyası  respublikamızın  ən  yüksək  elmi  müəssisəsidir. 

Azərbaycan  dövlətinin  ən  yüksək  elmi  müəssisəsi  Elmlər 

Akademiyasıdır.  Bu  Akademiyanın  işi  və  orada  işləyənlərin 

səviyyəsi,  şübhəsiz  ki,  başqalarından  yüksəkdir,  yüksək  də 

olacaq.  Biz  Akademiyanın  hörmətini  həmişə  qoruyub 

saxlamalıyıq,  heç  vaxt  imkan  vermək  olmaz  ki,  Akademiya­

mız,  yüksək  səviyyəli  elini-tədqiqat  institutlarımız  yaranan 

cürbəcür  elmi  müəssisələr  arasında  ərisin,  itsin.  Buna  yol 

vermək  olmaz.  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyası  dövlətin 

Akademiyasıdır.  Prezidentin  birbaşa  himayəsi  altındadır, 

labcliyindədir  və  Prezidentin  qarşısında  cavabdehdir.  Bir 

daha  bunu  deməyə  məcburam  ki,  Azərbaycan  Respublika­

sının  müstəqil  Elmlər  Akademiyası  Azərbaycanın  ən  yüksək

elmi müəssisəsi, elmi təşkilatıdır...»18.

•  #


Olkə  prezidenti  Heydər Əliyev  15  may 2001-ci  il  tarixli 

fərmanı  ilə  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasına  «Azərbaycan 

Milli  Elmlər  Akademiyası»  statusunu  vermiş  və  bununla  da 

Akademiyanın  fundamental  elmin  inkişafında  əldə  etdiyi 

nailiyyətləri,  Azərbaycan  xalqının  mədəni  və  mənəvi  təşək­

külündə  oynadığı  rolu  və  akademik  elmin  ölkənin  inkişafının 

əsas təminatçısı  olduğunu  bir daha təsdiq  etmişdir

1$


2001- 

ci  ilin  iyun,  noyabr  və  2003-cü  ilin  aprel 

aylarında  Milli  Elmlər  Akademiyasının  həqiqi  və  müxbir 

üzvlərinin  seçkiləri  keçirilmişdir.  Heydər  Əliyev  Akademiya 

üzvlərinin  ümumi  sayının  200  nəfər  müəyyən  edilməsi  haqda 

xüsusi  sərəncam  imzalamışdır.  Seçkilər  nəticəsində  40  ixtisas 

üzrə  AMEA-nın  üzvlüyünə  31  nəfər  həqiqi  üzv  və  94  nəfər 

müxbir  üzv  seçilmişdir.  Beləliklə,  keçirilmiş  seçkilərdən  sonra 

həqiqi  üzvlərin sayı 61, müxbir üzvlərin sayı  109-a çatmışdır.

2002- 


ci  il  avqustun  7-də dövlət başçısı  Naxçıvan  Mux­

tar  Respublikasında  elmi-tədqiqat  qurumlarının  fəaliyyətini 

gücləndirmək,  mövcud  elmi  potensialdan  səmərəli  istifadə 

etmək,  Naxçıvanın  tarixi,  arxeologiyası,  etnoqrafiyası  və  təbii 

sərvətlərinin  öyrənilməsi  üçün  daha  əlverişli  şərait  yaratmaq 

məqsədilə  AMEA-nın  Naxçıvan  Bölməsinin  yaradılması 

haqqında tarixi sərəncam imzalamış, avqustun

12-do  Naxçıvanda  Bölmənin  yaradılmasına  həsr  olunmuş 

müşavirə keçirilmişdir.

Olkə  prezidenti  Heydər Əliyevin  4 yanvar 2003-cü  ildə 

verdiyi  fərmanla

AMEA-nın statusu və  Nizamnaməsi  təsdiq edilmişdir. 

Verilən  həmin  fərmanda  ölkəmizin  müasir  inkişaf səviyyəsinə 

uyğun  olaraq  elm  və  texnikanın  qarşısında  duran  vəzifələr 

konkret  və  aydın  göstərilmişdir.  Fərmanda  bu  münasibətlə 

deyilir:  «Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyası  Azərbaycan 

Respublikasında elmin  inkişafını  təşkil  və  təmin  edən,  dövlət 

elmi  vs  elmi-texniki  siyasətini  həyata  keçirən,  Azərbaycan 

Respublikasındakı 

bütün 


elmi 

müəssisələrinin 

və 

ali 


məktəblərin  elmi  tədqiqat  fəaliyyətini  əlaqələndirən  və  istiqa­

mətləndirən,  Azərbaycan  Respublikasını  xarici  ölkələrdə  elm 

və  elmi-texniki  fəaliyyət  sahəsində  təmsil  edən  ali  dövlət  elmi 

təşkilatıdır»19.

Qəbul  olunmuş  Nizamnamədə  AMEA-ııın  fəaliyyə­

tinin  məqsəd  və  vəzifələri,  funksiyaları,  strukturu  və  fəaliy­

yətinin  təşkili  və  hüquqları  göstərilmişdir.  Nizamnamədə 

deyilir:  «Akademiyanın  fəaliyyətinin  əsas  məqsədi  təbiət, 

cəmiyyət  və  insan  haqqında  yeni  biliklər  əldə  etməklə

16


Azərbaycanın  iqtisadi,  sosial  və  mənəvi  inkişafına  xidmət 

göstərmək.  Azərbaycanda  elmi  inkişaf etdirməkdir»20.

Azərbaycanda  Milli  Elmlər  Akademiyasının  çoxminli 

kollektivi  qarşıya  qoyulan  vəzifələrin  həlli  üçün  səylə  çalışır, 

ciddi  elmi-tədqiqat  işləri  aparırlar.  2003-cü  ildə  Akade­

miyanın  elmi  müəssisələrində  153  problemi  əhatə  edən  427 

mövzu  üzrə elmi  tədqiqatlar aparılmış,  100-dən  artıq  mühüm 

elmi  nəticə alınmışdır20.  Azərbaycan  MEA-nın  bütün  idarə və 

təşkilatlarında,  elmi-tədqiqat  müəssisələrində  10249  nəfər 

əməkdaş  çalışır.  Bunlardan  4306  nəfəri  elmi  işçidir.  Elmi 

işçilərdən  450  nəfəri  elmlər  doktoru,  1998  nəfəri  isə  elmlər 

namizədidir22.  Ümumiyyətlə,  respublikada 

11599  nəfər 

pedaqoji  fəaliyyətlə yanaşı  elmi-texniki  işləri  də  yerinə  yetirir. 

Bunlardan  9913  nəfərin  elmi  dərəcəsi  vardır.  Elmlər  doktoru 

1530, elmlər namizədi  8383  nəfərdir23.

Hazırda  Azərbaycan  MEA  sistemində  5  elmi  bölmə, 

36  elmi-tədqiqat  institutu,  1  Bölmə,  3  mərkəz,  2  muzey 

fəaliyyət  göstərir.  MEA-nın  bütün  əməkdaşlarının  Akade­

miyanın  işini  müstəqil  dövlətimizin  tələbatlarına  uyğun 

olaraq  daha  intensiv  qurması,  dövlət  əhəmiyyətli  prioritet 

istiqamətlər  üzrə  elmi-tədqiqat  işlərinin  aparılması,  Azərbay­

can  elminin  dünya  elminə  daha  sıx  inteqrasiya  olunması, 

struktur islahatların  həyata keçirilməsi istiqamətində səmərəli 

iş  aparırlar.  «Milli  Elmlər  Akademiyası  bizim  milli  sərvə­

timizdir.  Onu  qoruyub  saxlamalıyıq»,  -  Azərbaycan  xalqının 

ümummilli  lideri  Heydər  Əliyevin  dediyi  bu  sözlər  bütöv­

lükdə  Azərbaycan  elminə,  Akademiya  əməkdaşlarına  verilən 

ən  yüksək  qiymət  olmaqla  qalmır,  həm  də  Akademiyanın 

yaranmasının  60  illiyini  qarşılayan  elm  adamlarının  məsu­

liyyətini  bir daha artırır.

Ə d ə b i y y a t

1.  «Azərbaycan» q., 2005,  15 fevral (№ 35).

2.  Müqəddəs  elm  məbədi  (AEA-nııı  50  illiyinə  həsr  olunur. 

Tərtibçi T.Əhmədov).  Bakı, «Azərbaycan»,  1996, s.7.

3.  Xəlilov  H.  Mənəvi  borc  və şərəfli  iş.  «Azərbaycan»  q.,  2003,  2 

dekabr.


4.  ASE, c.l, Bakı,  1976, s.  171.

5.  Azərbaycan  SSR  EA-nın  xəbərləri.  Tarix,  fəlsəfə  və  hüquq 

seriyası.  1975, №l,s.5.

6.  Bəzi  mənbələrdə  bu  tarix  23  yanvar  göstərilir  (Bax:  ASE.  c.l. 

Bakı,  1976, s. 171).

7.  Müqəddəs elm məbədi... s.7.

8.  Академия наук Азербайджанской ССР (Под редакцией президента 

АН Азерб. ССР Г.Б.Абдуллаева). Баку, «Элм»,  1976, s.7.

9.  ASE. c.l, s. 171.

10.  Yenə orada, s. 171-172.

11.  Dağ əzəmətli insan, «iqtisadiyyat» q., 2004, 23-29 aprel.

12.  Müqəddəs elm məbədi... s.l 1.

13.  Kərimov M. Heydər Əliyev fenomeni.  «Elm».  Xüsusi  buraxılış. 

Bakı, «Nurlan», 2003, s.l2.

14.  Mücəddəs elm məbədi... s. 11.

15.  ASE. c.l,  s. 172.

16.  Mücəddəs elm məbədi... s.l2.

i*

17.  Kərimov M. Göstərilən əsəri, s.32.



18.  «Azərbaycan» q.,  1997, 4 fevral (№22).

19.  Yenə orada, 2003, 5 yanvar (№03).

20.  Yenə orada.

21.  AMEA-nın  2003-cü  ildəki  fəaliyyəti  haqqında  hesabat.  Bakı, 

«Elm», 2004, s. 182.

22.  Yenə orada.

23.  «Elm» q., 2004, 28 dekabr (№37-40).

18


İSA  HƏBİB B Ə Y  L İ 

Naxçıvan  Dövlət  Universiteti



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə