AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adına ƏDƏBİyyat institutu



Yüklə 2.47 Mb.

səhifə1/20
tarix10.06.2017
ölçüsü2.47 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

 

 



                                                                         

 

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 



NİZAMİ adına ƏDƏBİYYAT İNSTİTUTU 

 

 



ƏLİZADƏ ƏSGƏRLİ 

 

 



 

 

 

MİLLİ  İDEAL 

MÜCAHİDİ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

BAKI-“ELM”-2005 

 


 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat  



İnstitutu Elmi Şurasının 12 dekabr 2005-ci il tarixli (protokol 

№7) qərarı ilə çap olunur 

 

Ön söz müəllifi: akademik 



B.Ə.Nəbiyev 

 

Elmi redaktor:   



professor T.Ə.Əhmədov 

 

Rəyçilər:  



Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü

 

  professor 



N.Q.Cəfərov  

 

 



 

f.e.d. N.Ə.Qəhrəmanlı 

 

Əlizadə Əsgərli. Milli ideal mücahidi, Bakı, “Elm”, 2005, səh. 419 



İSBN 5-8066-1780-7 

Kitab müəllifin uzun illər “XX əsr Azərbaycan ədəbi-bədii fikrində milli ideal 

və xalq taleyi problemi (Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığı əsasında)” mövzusunda 

apardığı tədqiqatların əsasında hazırlanmış monoqrafiyadır. 

Əsərin birinci fəslində X.R.Ulutürkün milli özünüdərkinin  şüur və  məfkurə 

qaynaqları tarixi ədəbi proseslə birlikdə ideoloji-bədii olaraq aydınlaşdırılmışdır. 

Bu fəsildə X.R.Ulutürkün milli mənlik  şüurunun xüsusiyyətləri,  İstiqlalçılıq, 

Türkçülük, Vətənçilik, Xalqçılıq və geniş surətdə Azərbaycançılıq baxışları tədqiq 

olunmuşdur. 

İkinci fəsildə X.R.Ulutürkün ictimai-siyasi lirikasının təkamülü və onun fərdi 

müəyyənlik xüsusiyyətləri, poemalarının tarixə baxış keyfiyyətləri, tarixi 

gerçəklik zəminində  sənətkarın milli xarakterinin təkamülü (lirik “Mən”, lirik 

qəhrəman, lirik şəxsiyyət, milli xarakter) izlənilmişdir. 

Üçüncü fəsildə  sənətkarın  ədəbi-tənqid, bədii tərcümə, publisistika və elmi-

tarixi memuarlarının millilik və bəşərilik xüsusiyyətləri ehtiva olunmuşdur. 

Monoqrafiyada ümumən Azərbaycan  ədəbiyyatının milli ideal və xalq taleyi 

təcrübəsi ümumtürk ictimai-ədəbi fikri zəminində bir sənətkarın yaradıcılığı 

əsasında ümumiləşdirilmişdir. 

Kitab xalqımız, millətimiz və  ədəbiyyatşünaslıq elmi fikrimiz üçün nəzərdə 

tutulmuşdur. Monoqrafiyadan tələbələr, aspirantlar və dissertantlar ciddi surətdə 

faydalana bilər. 

 

Ə



2005

)

07



(

65

4603000000



  

 



 

 

 



 



 

 

O illər - 60-70-ci illərdə Azərbaycanda 

dissident axtarsaydıq, onlar çox idi... Xəlil 

Rza da ən böyük dissidentlərdən biri idi. 

Çünki onun əsərləri həqiqəti deyirdi. Amma 

bu həqiqət o vaxtkı kommunist ideologiyasına 

zidd idi və buna görə də onlar dissident idilər. 

Ancaq biz Xəlil Rzanı da qoruduq, saxladıq. 

...Xəlil Rzanı da həbs etmək məsələsini 

qoymuşdular. Onu da mən qoymadım, xilas 

etdim. Neçə-neçə belələrini xilas etdim. 

 

 

Heydər Əliyev 

 

  



 

 

 



 



ULU MİLLƏTİMİN ADINA BAĞIŞLAYIRAM 

 

 

 



 

 

 



 

 

Vətən nə Türkiyədir türklərə, nə Türküstan,  



Vətən böyük və müəbbəd bir ölkədir: Turan! 

 

ZİYA GÖYALP 



 

Turana qılıncdan daha kəskin, ulu qüvvət – 

Yalnız Mədəniyyət, Mədəniyyət, Mədəniyyət! 

 

HÜSEYN CAVİD 

 

Biz Türkləriz... Vətənimiz - başdan-başa Yer kürəsi.  

Bayrağımız al günəşdir, çadırımız göy qübbəsi! 

 

XƏLİL RZA ULUTÜRK 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 



İSTİQLAL ŞAİRİ VƏ ONUN HAQQINDA YENİ 



TƏDQİQAT ƏSƏRİ 

 

Xəlil Rza Ulutürk keçən  əsrin 50-ci illərində yaradıcılığa 

başlamış, 60-70-ci illərdə bir sənətkar kimi püxtələşmiş, 80-90-cı 

illərdə Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəni 

yaradıcılıq və vətəndaşlıq amalına çevirmiş görkəmli xalq şairidir. 

X.Rzanın yaradıcılığı ilk illərindən  ədəbi ictimaiyyətin diqqətini 

cəlb etmiş, Məmməd Arif, Məmmədcəfər Cəfərov, Yaşar Qarayev, 

Əkbər Ağayev, Qulu Xəlilov,  Şamil Salmanov, bu sətirlərin 

müəllifi və digər alimlər, onun əsərləri haqqında əsasən təqdiredici 

elmi qənaətlərini söyləmişlər. M.A.Dadaşzadə  hələ 1954-cü ildə 

nəşr olunmuş “Yeni nəsil” adlı  məqaləsində  Xəlili “ciddi gənc 

şairlərdən” biri kimi təqdir etmiş, onun “Tarla yolunda” adlı şerini 

“səmimi hisslərin ifadəsi” kimi qiymətləndirmişdi. F.e.n. Mail 

Dəmirli “Xəlil Rzanın poeziyası” (1996), akad. B.Nəbiyev “İstiqlal 

şairi” (2001) adlı monoqrafiyalar yazmış, prof. Yavuz Axundlu isə 

“İstiqlal 

şairləri” (2002) adlı kitabında X.R.Ulutürk 

yaradıcılığından geniş bəhs etmişdir. 

Xəlil Rza oğlu Xəlilov 1933-cü il, oktyabr ayının 21-də Salyan 

bölgəsinin Pirəbbə  kəndində anadan olmuşdur. Babası  Xəlil kişi 

1933-cü ildə “tovariş”lər tərəfindən qara maşına basılıb gedər-

gəlməzə göndərilmişdir. Ailənin ağır məişət qayğıları o zaman 

şairin atası Rza kişinin çiyinlərinə düşmüşdür.  Əkin yeri əlindən 

çıxan ailə güzəran ardınca Salyana köçmüşdür. Xəlil 2 nömrəli 

şəhər orta məktəbinin birinci sinifinə  qəbul edilmişdir.  İkinci 

Dünya müharibəsi başlayanda atası Rza kişi orduya çağırılmışdır. 

O, 1941-1942-ci illərdə Moskva ətrafındakı döyüşlərdə fədakarlıq 

göstərmişdir. 

Xəlilin üzünü görmədiyi babası Rüstəm kişi “əkin üstə” 

bolşeviklər tərəfindən güllələnmişdir. 20-ci illərin sonu, 30-cu 

illərin əvvəllərində Azərbaycan  torpaqları 

 

 



 

 



pambıqçılığın meydanına çevriləndə  Xəlilgilin babadan qalmış 

bağları da əllərindən alınmış, şumlanıb yerinə çiyid səpilmişdir. 

X.Rza 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin 

jurnalistika şobəsinə daxil olmuşdur. Tələbəlik illərində o, əvvəlcə 

prof. Cəfər Xəndanın, sonra isə  şair Bəxtiyar Vahabzadənin 

başçılıq etdikləri  ədəbiyyat dərnəyinin  ən fəal üzvlərindən 

olmuşdur. Şerləri dövrü mətbuatda müntəzəm çap olunan gənc şair 

1954-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul edilmişdir, 

elə həmin ildə X.Rza ali məktəbi yüksək qiymətlərlə bitirmişdir. O, 

“Azərbaycan qadını” jurnalının redaksiyasına  ədəbi işçi 

götürülmüş, iki il orada çalışmış, jurnalın səhifələrində öz şerlərini 

də dərc etdirmişdir. 

1957-1958-ci dərs ilində  Xəlil Rza Azərbaycan Yazıçılar 

İttifaqının tövsiyəsi ilə Moskvaya, M.Qorki adına  Ədəbiyyat 

İnstitutu nəzdində  fəaliyyət göstərən Ali Ədəbiyyat kurslarına 

göndərilmişdir. N.Xəzri,  Ə.Kürçaylı, Qabil, M.Araz, S.Tahir, 

Ə.Əylisli, Fikrət Qoca, A.Mustafazadə, S.Məmmədzadə  və 

başqaları da həmin təhsil ocağında oxumuşlar. Bu kurslarda 

müxtəlif illərdə Çingiz Aytmatov, Rəsul Həmzətov, Yevgeni 

Yevtuşenko, David Kuqultinov və başqaları da təhsil almış, 

görkəmli yazıçılar Pablo Neruda, Romen Rollan, Nazim Hikmət və 

başqaları ilə kursun müdavimlərinin maraqlı görüşləri 

keçirilmişdir. X.Rza Pavel Antokolskinin sinfində oxumuşdur. 

1959-cu ildə  təhsilini bitirib Bakıya qayıdan  şair bir müddət 

Azərbaycan Dövlət Pedaqogi İnstitutunda çalışmış, oranın aspirantı 

olmuş, 1963-cü ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 

Şair elə o vaxtdan nitqində yersiz olaraq əcnəbi (rus) sözü 

işlədənləri hər yabançı  kəlmə üçün 5 qəpik cərimə edir, 

danışığından məmnun qaldığı soydaşlarını isə bir manat 

məbləğində mükafatlandırırdı. X.Rzaya qarşı başlamış  təqib 

kompaniyasının bir səbəbi də bununla bağlı olmuşdur. Onun 

Yazıçılar İttifaqı xəttilə ke- 

 


 

çirilən görüşləri məhdudlaşdırılmış, institutdakı  dərs saatları 



azaldılmışdır. 

Türkiyədə  nəşr olunmuş “Ana dili” şerindən sonra Yazıçılar 

İttifaqının rəhbərliyində  də  şairə qarşı soyuqluq, etimadsızlıq 

yaranmışdır. Onun M.P.Vaqifin 250 illik yubileyinə  gəlmiş 

qonaqlarla öz şerlərini Türkiyəyə göndərmək təşəbbüsü də boşa 

çıxmışdı. Bütün bunlar İnstitut partiya təşkilatında müzakirə edilib 

pislənmiş, şair məlum təzyiqlər nəticəsində işdən azad olunmuşdur. 

O, “Bilik” cəmiyyəti xəttilə rayonlara gedib mühazirələr oxumaqla 

ailəsini dolandıranda da “dinc durmamış”, vətənpərvərlik, 

azərbaycanlılıq təbliğatını davam etdirmiş, bu səbəbə görə “Bilik” 

cəmiyyətindən uzaqlaşdırılmışdır. 

Uzun get-gəldən sonra Xəlil Rza Nizami adına  Ədəbiyyat 

İnstitutuna baş elmi işçi vəzifəsinə  qəbul edilmişdir. O, Mirzağa 

Quluzadə, Əziz Mirəhmədov kimi görkəmli alimlərin, demokratik 

fikirli ziyalıların direktor olduğu həmin  İnstitutda çalışarkən 

yaradıcılığını davam etdirmiş, doktorluq dissertasiyası yazmağa 

başlamış, tərcüməçiliklə məşğul olmuşdur. 1984-cü ildə X.Rzanın 

“Ömürdən uzun gecələr” və “Qardaşlıq çələngi” kitabları 

Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı almaq üçün irəli sürülsə  də 

məlum səbəblərə görə mükafat məsələsi baş tutmamışdır. 1985-ci 

ildə X.Rza “Məqsud  Şeyxzadənin bədii yaradıcılığı  və 

Azərbaycan-özbək  ədəbi  əlaqələrinin aktual problemləri” 

mövzusunda doktorluq dissertasiyasını  uğurla müdafiə etmişdir. 

1988-ci ildə Azərbaycan milli azadlıq hərəkatı başlayanda X.Rza 

da öz ictimai-siyasi fəaliyyətini genişləndirmişdir. O, respublikanın 

bir çox bölgələrində siyasi təbliğat işi aparmış, “Azadlıq” 

radiosuna intervülər vermiş, 20 Yanvar hadisələri haqqında 

həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə bəyan etmiş, “Qanlı cəllad Mixail 

Sergeyeviç Qorbaçova” şeri ilə Qorbaçov və  mənfur imperiyanın 

törətdiyi dəhşətli cinayətləri, onların mahiyyətini xalqa 

çatdırmışdır. 

 

 



 

26 yanvar 1990-cı ildə  Xəlir Rza hebs edilmişdir. Guya milli 



ədavəti qızışdırdığına görə Azərbaycan SSR cinayət məcəlləsinə 

əsasən ona cinayət işi açılmışdır. Şair 1990-cı ilin 26 yanvarından 

4 oktyabrına qədər Moskvanın Lefortovo zindanında 

saxlanılmışdır. Azadlığa buraxıldıqdan sonra 1991-ci il aprel 

ayının 15-də  Rəfiq Zəka Xəndanla birlikdə Türkiyəyə getmişdir. 

Ömrünün son illərində şair müalicə  məqsədilə Türkiyə, Almaniya 

və Fransada olmuş, 21 iyun 1994-cü ildə şəkər xəstəliyindən vəfat 

etmişdir. O, Bakıdakı  Fəxrı Xiyabanda dəfn olunmuş, qəbri 

üstündə  əzəmətli heykəli ucaldılmışdır.  Şair 1995-ci ildə 

(ölümündən sonra) ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən 

Azərbaycan Respublikasının “İstiqlal” ordeni ilə təltif edilmişdir. 

 

*** 



 

Xəlil Rza Ulutürk də  qələm yoldaşları kimi gənc sovet şairi 

olaraq fəaliyyətə başlamış, bir müddət kommunist ideallarının 

tərənnümçüsü olmuşdur. “Bahar gəlir” adlı birinci kitabındakı 

(1957) bəzi  şerləri nəzərə alınmazsa,  əsərləri, o zamanın  ən çox 

dəbdə olan mövzularına həsr edilmişdi. Məlumdur ki, Oktyabr, 

Lenin, 26-lar, o vaxt təkcə Azərbaycanda yox, bütün sovetlər 

ölkəsində tanınmış qələm sahiblərinin yarış mövzularından idi. 

Xəlil Rzanın yaradıcılığında ilk məzmun dəyişiklikləri 1960-cı 

illərdən başlamış, sonra getdikcə güclənmişdir. Həmin 

dəyişiklikləri təmin edən başlıca cəhətlər özünə  və ictimai həyata 

tənqidi münasibətinin güclənməsi, lirik qəhrəmanın inadkarlığının 

artması, şairin həqiqəti tapmaq uğrunda qızğın idrakı fəaliyyəti və 

bunların nəticəsində sovet ehkamlarından qurtulması ilə bağlı 

olmuşdur. Hələ “Sevən gözlər” (1959) lirik şerlər məcmuəsinin 

əsasını  şairin daxili yaşantıları,  şəxsi fikir və duyğuları  təşkil 

etmişdir. “Şairin cavabı”, “Üç yarpaq”, “Tamam doğmayan 

 

 



 

günəş”, “Təbəssüm”, “Ağ saçlı, cavan Xəzər”, “O qızın dedikləri” 



və digər  əsərlərdə  təsvir olunan hadisə  və insanlara incə, lirik 

münasibət, fərdi duyum üstün kefiyyət olmuşdur. Onun 60-cı illər 

şerlərinin başlıca mövzularını  təbiət lövhələri təşkil etmiş, təbiət 

hadisələri əsasında şair milli duyğu və düşüncələrini ifadə etməyə 

çalışmışdır. 

Xəlil Rzanı kifayət qədər oxumayanlar, şairin  əsərlərinə 

dərindən bələd olmayanlar bəzən onun millilik, türkçülük, 

azərbaycançılıq haqqında  şerlərində yanlış notlar axtarmış,  şairi 

şovinizmdə günahlandırmışlar. X.Rza isə orijinal bədii  əsərləri, 

elmi-tənqidçilik fəaliyyəti, publisist çıxışları, xüsusən, bədii 

tərcümələrilə Azərbaycanı ürəkdən sevən, həm də beynəlmiləlçi 

xalq ziyalısı olduğunu dönə-dönə sübut etmişdir. 

“Mən günəş ürəkli Xəlil Rzayam, Yer boyda, göy boyda 

təbiətim var. Reyhan yarpağından qarışqayacan yurdumda hər kəsə 

məhəbbətim var”  

-  misraları  şair üçün sadəcə deklarasiya, şüar olmamışdır. O, 

Azərbaycanda məskunlaşmış azsaylı qardaşlarımıza bəslədiyi 

səmimi məhəbbəti həmişə ürəkdən tərənnüm edirdi. 

Lahıc da, ləzgi də, tat da, talış da, 

Kürd, udin, rutul da var-dövlətimdir. 

Azərbaycanımın qucaqladığı, 

Bağrına basdığı can sərvətimdir. 

Fəxrim, qol-qanadım, şan-şöhrətimdir!  

SSRİ-də yeridilən antitürk, antiazərbaycan siyasətinə züy tutan 

o zamankı Bolqarıstanda türklər əleyhinə aparılan  şovinist siyasət 

də bu baxımdan  şairin nəzərini cəlb etmiş  və o, “Sən alçaqsan!” 

adlı  şerində bu antihumanist siyasətə qarşı  kəskin etirazını 

bildirmişdi. 

X.Rzanın poetik manifesti olan “Azadlıq”  şeri ilk dəfə 

“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 24 dekabr 1960-cı il tarixli 

nömrəsində məlum senzor basqını nəticəsində “Afrikanın səsi” adı 

ilə  dərc edilmişdir. 70-ci illərin sonları, 80-ci illərin  əvvəllərində 

onun sovet mövzularından uza- 


 

10 


qlaşmaq meylləri daha da qüvvətlənmişdir. “Bir cüt göyərçin 

kimi”, “Ömrüm”, “Tufanda”, “Mində bir”, “Qasırğa”, 

“Şəhriyarım”, “Gül yastıq”, “Min yaşlı çinarlar” və başqa  şerləri 

fikir və duyğular sərbəstliyinin, qurub-yaratmaq əzminin,  əxlaqi-

mənəvi dəyərlərimizin, təbiətin fəal vətəndaş mövqelərindən 

tərənnümü baxımından fərqlənirdi. Onun siyasi cəhətdən “arzu 

olunmaz” şerlərinin kütləvi ədəbi məclislərdə, yubiley gecələrində 

oxunmasına icazə verilməmişdir.  Şair “Söz kürsüsü” şerində bu 

barədə yazır: 

Sənə söz kürsüsü verilməyəndə, 

Bəzən qərq olursan qəmə, qüssəyə. 

Mənsə özgəyəm. 

...Avtobus. Çimərlik. Təyyarə. Qatar. 

Gör mənim nə qədər kürsülərim var...  

Xəlil Rza Azərbaycanın Rusiya və İran tərəfindən parçalanması 

faciəsini ürək ağrısı ilə qələmə almışdır: 

Bir yanda şahənşah, hir yanda da çar, 

Qan ilə yazdılar sülh qərarını. 

Tikanlı məftillə sarıdı onlar, 

Böyük bir millətin yaralarını.  

Rəsmi təbliğat o vaxt bar-bar bağırırdı ki, guya Azərbaycan 

vaxtilə Rusiya imperiyasının tərkibinə könüllü daxil olmuşdur. 

X.Rzanın böyük xidmətlərindən biri bu tarixi ədalətsizliyi poetik 

sözün gücü ilə xalqa çatdırıb, onun vətəndaşlıq duyğularını 

oyatmasında idi: 



Gürşad tökdü, tufan oldu, 

Araz daşdı, ümman oldu. 

Qayaları al qan oldu, 

O sahildə, bu sahildə. 

Ölkə yandı, vətən yandı, 

Qızıl pul tək xırdalandı. 

Dövlət getdi, var talandı, 

O sahildə, bu sahildə.  

Xəlil Rzanın “Taparam səni” (1980) kitabının başlıca ideya-

məzmunu vətənsevərliyin, humanizmin və şair mən- 


 

11 


liyinin daha parlaq, emosional biçimdə  təsdiqindən, meşşanlığa 

qarşı mübarizənin daha qətiyyətlə ifadəsindən ibarətdir. Kitabın 

başlıca pafosu insan uğrunda mübarizədir. Bu baxımdan Xəlil Rza 

klassik poeziyamızın enənələrini ləyaqətlə davam etdirmiş, 

antihumanizmin  ən kiçik təzahürlərinə belə dözməmiş, bu sahədə 

heç kimə güzəştə getmədən qələm çalmışdır. “Gedəcəksən 

baharda” adlı lirik poemasındakı “Yalnız özüm üçün yaşasam əgər, 

bu gündən qazılsın məzarım mənim” beyti şairin bütün yaradıcılıq 

qayəsini yaxşı səciyyələndirirdi. 

Vətənsevərlik, humanizm, tərəqqi uğrunda ardıcıl mübarizə, 

fəal vətəndaşlıq mövqeyi Xəlil Rzanın 80-ci illər poeziyasında 

xüsusi bir qüvvətlə, zəngin boyalarda meydana çıxmışdır. Yaradıcı 

insanın gərgin mənəvi axtarışları, özünə inamı, öz mənliyinə 

güvənməsi, Araz problemi, Cənub həsrəti, ümumən Azərbaycanın 

milli-mənəvi bütövlüyünün təsdiqi “Ömürdən uzun gecələr” 

kitabındakı şerlərin başlıca pafosunu təşkil edir. 

Xəlil Rza dramatik poeziya ustasıdır. O, buna həyatın sərt 

həqiqətlərini, ziddiyyət və münaqişələrini dərindən öyrənməklə, 

onlan çəkinmədən şerə gətirməklə, can yanğısı sərf etməklə, ilham 

odu, daxili enerji xərcləməklə nail olmuşdur. Şairin lirik qəhrəmanı 

böyük və  cəsur insandır. O, həyatı sadəcə olaraq seyr etmir, 

yenidən yaradır.  Şair cəsarəti həyatı yaxşı bilməklə, dürüst ideya, 

məfkurə mövqeyi seçməklə, tərəqqi uğrunda mübarizənin ön 

cərgəsində getməklə, nəhayət, öz bədii istedadına güvənməklə 

şərtlənir. 

Xəlil Rza tribun olmuşdur. Onun köksü geniş, ürəyi alovlu idi. 

İctimai ideallarını  aşkarlayan  şerlerinin çoxu yollarda yaranmış, 

mübarizənin gedişində yetişmişdir. Hələ “Bilik” cəmiyyəti xətti ilə 

rayonları  gəzən, görüşlər keçirən, mühazirələr oxuyan şairin 

özünün dolğun bədii surətini işıqlandıran “Mənə  bənzər!”  şeri bu 

cəhətdən tipik idi. “Bir cüt limon” şeri insan uğrunda, kamil 

azərbaycanlı 

  


 

12 


uğrunda mübarizənin qayəsini düzgün nişan verir: “Mən çağırdım 

yüz-yüz, min-min sütül gənci Elbrusdan uca duran bir amala!”. Bu 

amalın adı Azərbaycanın milli-mənəvi bütövlüyü uğrunda 

mübarizədir. Təbriz radiosunun farsca bir verilişini dinləyən şairin 

həyəcanları, fikir təlatümləri “Səsin gəlsin, Təbrizim!”  şerində 

məhz böyük amal səviyyəsində bədii ifadəsini tapmışdır. “O qədər 

doğmasan ki, hətta, yadlar dilində doğmalığın bilinir. Radionu az 

qala söykəyirəm köksümə. Dinlədikcə  səsini, işıq gəlir gözümə. 

Nəfəsindən güc alır qolum, qanadım, dizim. Bəs niyə özgə dildə, 

canım, gözüm, Təbrizim?!”  Şer yanıqlıdır. Ümumən, Xəlil Rza 

poeziyası üçün səciyyəvidir. 

Sənətkar öz lirik qəhrəmanının qüvvəsinə inanmışdır. 

İnanmışdır ki, bir fərd öz xalqının mədəniyyət tarixinə  işıq sala 

bilər, cəmiyyətə yaşayıb-yaratmağın yeni etalonunu təqdim edə 

bilər. Buna görə o, təklənməkdən, yalqız qalmaqdan qorxurdu. 

“Birsən... yüz min olmalısan. Fərdsən... Vətən olmalısan! Gülsən... 

bahar olmalısan. Kəsafəti alt-üst edən təzə rüzgar olmalısan” 

“Ömürdən uzun gecələr” kitabı müəllifin poetik nəfəsinin 

dərinləşməsindən, genişlənməsindən, bədii dil sənətkarlıq cəhətdən 

xeyli püxtələşməsindən, zənginləşməsindən xəbər verirdi. Bu 

zənginlik məhəbbət  şerlərində xüsusilə parlaq biçimdə ortaya 

çıxırdı. Xəlil Rzanın məhəbbət  şerləri də  təravətlidir, yenidir. Bu 

şerlərdə  həyatın mənasını sevməkdə, özünü başqasına həsr 

etməkdə görən lirik qəhrəmanın mənəvi həyatı verilir. Sevgi 

şerlərinin hər iki qütbü: aşiq də, məşuq da fəaldır, yaradıcı 

insandır, tərəqqi uğrunda mübarizdir. Ən başlıcası - xarakter 

sahibidir. 

“Hara gedir bu dünya?..” kitabı X.Rzanın yaradıcılıq intibahının 

sanballı göstəricisi olmuşdur. Bu toplu o vaxta qədər heç bir 

Azərbaycan  şairinin kitabında olmadığı  dərəcədə milli istiqlal, 

cəsurluq, qəhrəmanlıq yükü ilə yüklənmişdi. 80-ci illərin ortalarına 

qədər  şairlərin rəsmi ideologiya çərçivələrini dağıdan, milli 

müstəqillik ehtirası 

  


 

13 


 

ilə aşılanmış əsərlərini nəşr etdirməsi müşkül məsələ idi. Ona görə 

də X.Rza bəzi hallarda istiqlal ruhlu əsərlərini çətinliklə də olsa, ya 

əyalət mətbuatında (bəzi rayon qəzetlərində) buraxdırmaq, ya da 

xaricə göndərməyə təşəbbüs etməklə təskinlik tapmış, hər iki halda 

rəsmi inzibati orqanlar tərəfindən cəzalandırılmış, daha ağır 

qadağalara məruz qalmışdır. 

“Davam edir 37...” (1992) kitabı X.Rzanın  ən sanballı 

kitablarındandır. Burada şairin qiymətli siyasi lirika nümunələri 

toplanmışdır. Onun siyasi lirikası məzmunca yeni olmaqla yanaşı, 

öz hərarəti, gərgin dramatik özəyi, münaqişə ruhu, odu-alovu, 

daxili yanğısı etibarilə seçilirdi. 70-ci illərin sonlarında başlayan, 

80-ci illərdə vüsətlənən, 90-cı illərin  əvvəllərində kulminasiya 

nöqtəsinə çatan Azərbaycan azadlıq hərəkatında X.Rzanın fəal 

iştirakı, siyasi şerləri, publisistikası çağdaş  gəncliyin milli 

ideologiyanı başa düşüb qavraması, onunla silahlanması  və milli 

özünüdərkində bir məktəb olmuşdur. Kitabın adına çevrilmiş 

“Davam edir 37...” X.R.Ulutürkün proqram şerlərindən biri və  ən 

qüvvətlisidir.  Şerdəki bu qüvvət vətəndaş  şairin daxili aləmindən, 

onun sarsılmaz iradəsindən, inam və  cəsarətindən mayalanmışdır. 

Azərbaycanın qırmızı imperiya tərəfindən işğalından bu şerin 

yazılmasına qədər keçən az qala yetmiş il ərzində sovet 

hakimiyyəti, onun antixalq, antibəşər, totalitar siyasəti, ölkəni 

bürümüş  həbs düşərgələrinin dəhşətləri, Azərbaycanda xüsusi 

canşəfanlıqla həyata keçirilən antiazərbaycan, antitürk, antiislam 

tədbirləri, doğma dilimizin inzibati idarələrin qapıları dalında 

boynu bükük vəziyyətdə qalması heç bir şairin  əsərində bu qədər 

kəskin və amansızlıqla yüksək bədii səviyyədə ifşa edilməmişdir. 

Şeir yaddaş mövzusu ətrafında  şairin poetik gəzişmələri ilə 

başlanır. Tarixi yaddaş motivini 30-cu illərin sovet repressiyasına 

bədii surətdə bağlayan  şair xalq yaddaşını ayıq-sayıq olmağa 

çağırır. 

 

 


 

14 


 

  

Yox, 

unuda 

bilmərik biz xeyir cildi geyən şəri,  

 Yüzminləri qanunsuz və məhkəməsiz  

 

 

 

gülləbaran edənləri.  

Miz üstündə yetim qalmış qələmə, kağıza istinadən, repressiya 

olunmuş ədib və şairlərimizin pak ruhunu dindirmək üçün şair bu 

poetik vasitədən istifadə edərək yazmışdır: 

 

Xəyanətə qurban getdi tər bənövşə, bahar Müşfiq,  

 

Hələ də bu cinayətə zirvələrdən baxar Müşfiq.  

 

Xəyanətə qurban getdi neçə igid,  

 Pensneli, 

zər əsalı, nur heykəli ulu Cavid. 

 

 

 Qurban 

getdi 

dağ bülluru Yusif Vəzir, 

 Yalçın qaya - Əhməd Cavad, 

 Qoç 

Koroğlu - Sanı oğlu Hacı Kərim, 

 Ulduzları salxım kimi göydən dərən 

 

  Çobanzadə Bəkirimiz, 

 Güllələndi təpərimiz, kəsərimiz, hünərimiz.  

Müəllif ölkənin bütün qeyrətli vətəndaşlarını azadlıq 

mübarizəsinə qoşulmağa çağırır, rəsmi dövlət siyasətinə qarşı öz 

iradlarını bildirmək üçün onları meydanlara səsləyir. Qarabağdakı 

xəyanətin, Sumqayıtdakı  fəlakətin  əsl səbəbkarlarını  sərrast 

ifadələrlə ifşa edən sənətkar Azərbaycanın azadlığı  uğrunda 

mübarizənin həm tarixinə, həm də coğrafiyasına müxtəsər poetik 

ekskurs etmişdir. “Davam edir 37...” şeri siyasi lirikanın çox 

əhəmiyyətli nümunələrindəndir. 

80-ci illər  ədəbiyyatının nadir poetik hadisəsi olan “Silahları!” 

(1988)  əsəri də  Xəlil Rzanın  ən kəskin siyasi şerlərindəndir. 

Ermənilər gen-bol silahlanıb torpaq iddiasilə  hərbi müdaxiləyə 

hazırlaşanda, soydaşlarımızın isə ov tüfəngləri də  əllərindən 

almanda Xəlil Rza xalqa müraciətlə “Silahları!” demişdi. Hökumət 

dairələri, rəsmi təbliğat, dövrü mətbuat, televiziya və radionun 

düşmən tərəfini saxladığı bir vaxtda tribun şair cəsarətlə deyirdi: 

  


 

15 


 

Nə qəm, kinlə silahlan, 

Topdan, tüfəngdən üstün

Tankdan, raketdən güclü 

Qeyrətinlə silahlan! 

Dəyənəklə, kürəklə, daş-kəsəklə silahlan, 

Nuş et ildırımları, sən şimşəklə silahlan! 

O zaman silahlanmaq üçün imkanı olmayan Azərbaycan xalqını 

huşyar olmağa, “laylalara yatmamağa” çağıran bu qüdrətli səs hər 

bir vətəndaşı silkələyir, daha çətin sınaqlara sesləyir, məşəqqətli 

günlər qarşısmda mənəvi birliyə çağırırdı. “Davam edir 37...”, 

“Yaşasın Xalq Cəbhəsi”, “Silahları!”, “Qorxaqlıq, cəsurluq”, 

“Səlahiyyət istəyirəm” kimi şerlərin mayasında xalqın taleyi, onun 

faciəli, məşəqqətli həyatı dururdu. 

“Səlahiyyət istəyirəm!” şeri şairin mücadilə ruhlu əsərlərinin ən 

yaxşı nümunələrindən biridir. X.Rza Azərbaycanın istiqlaliyyəti 

uğrunda güclü, təsiredici sözü, şeri, yorulmaq bilməyən ictimai-

siyasi fəaliyyətilə ardıcıl mübarizə aparmış vətəndaş qələm sahibi, 

90-cı illərin əvvəllərində isə əqidəsi yolunda imperiya məhbəsində 

can çürütmüş ilk və yeganə Azərbaycan şairi olmuşdur. Onun üçün 

Azərbaycanın istiqlaliyyətindən, həmvətənlərin azadlığından, 

ölkəmizin dövlət müstəqilliyindən  əziz və qiymətli heç nə 

olmamışdır. Xəlil Rza Ulutürk də M.Hadi, Ə.Cavad kimi istiqlal 

şairimizdir. Bu bir həqiqətdir ki, yaradıcılığının son illərində 

(1988-1994) X.Rzanın baş mövzusu Azərbaycanın istiqlaliyyəti və 

onun taleyi məsələsi olmuşdur. 

“Hara qaçırsan, dayan!” əsəri qaldırdığı problemin vacibliyi, 

əhatə dairəsinin genişliyi və  kəskin ideya-məzmunu baxımından 

lirik poema təsiri bağışlayır. Bəzi gənclərin doğma torpağını, 

xalqının taleyini çətin vəziyyətdə qoyub, Azərbaycanın 

istiqlaliyyətini qorumaq əvəzinə fərarilik etməsi, ordu sıralarından 

qaçması dözülməz idi. Bu səbəbdən də  şair xitablar, suallar edir: 

“Yaxşı, tutaq ki, 

  


 

16 


sən qaçdın. Bəs sabah arvad-uşağının üzünə necə baxacaqsan? Bəs 

Məzahir Rüstəm, Seymur Məmmədli, Təbriz Xəlilbəyli kimi şəhid 

qardaşlarının, fədakarlıqla həlak olmuş milli qəhrəmanlarımızın 

xatirəsi qarşısında nə cavab verəcəksən?” Vətənin taleyi üçün 

ömrünü  şam kimi əridən, ağır xəstəliklərə düçar olan, imperiya 

zindanlarının küncündə  əzablara qatlaşan, sinəsinə çalın-çarpaz 

oğul dağı  çəkilən Xəlil Rza poemada məhz bu səlahiyyətlərinə 

görə vətən adından amiranə danışır: 



Nə qədər ki, gec deyil, qayıt bu yoldan, qafil, 

Ləyaqətlə ölməyi ömrün hünər tacı bil!  

X.Rzanın çox şerləri ilk növbədə kütlə qarşısında oxunmaq, 

adamları böyük ideallar üçün səfərbərliyə almaq məqsədilə qələmə 

alınmış, buna görə də publisistik ruhda olub və cidd ictimai-siyasi 

pafosu özündə  əks etdirmişdir. Vətəni Ana timsalı kimi 

cilvələndirən şair ona müraciətlə demişdir: 



Ordan-burdan pay ummaq, yurdum, yaraşmır sənə. 

Yumruğunu bərk sıxıb hökmünü bildirsənə! 

Zirvədədir bayrağın, bayrağı şərəf, ad san. 

Son öz istiqlalım qorumağı bacarsan, 

Ehtiyac zəncirini həlqə-həlqə qoparıb 

Tamam qıra bilərsən!  

Şairin lirik qəhrəmanının səciyyəvi xüsusiyyəti özünü ötüb-

keçmək, bunu gündəlik mübarizə amalma çevirməkdir. Onun lirik 

qəhrəmanının dili ilə ürəyi arasında məsafə yoxdur. Şairin 

poeziyasında “lirik qəhrəman” sözün əsl mənasında milli 

qəhrəman, milli xarakterdir. 

X.Rzanın lirik qəhrəmanı öz antipodları ilə mübarizədə bütün 

əzəmətilə canlanır. Bəzən bu qəhrəman öz antipodunu istintaq edən 

amansız müstəntiqə çevrilir, tərəf müqabilinin mürtəce mahiyyətini  

yerli-yataqlı, “konkret faktlar” əsasında açıb ifşa edir. “Nə cür 

baxacaqsan gözlərimə  sən?!”  şerinin ifşa hədəfi, respublikamızın 

90-cı illərin  əvvəllərindəki rəhbərləri olmuşdur.  Şerdə X.Rza 

Azərbaycan 

  


 

17 


xalqının başına gətirilən böyük müsibətlərı canlandırır, 

soydaşlarımızın doğma torpaqlarından qovulub çıxarılmasından, 

qocaların, körpələrin qarlı dağ  aşırımlarında həlak olmasından, 

Bakı küçələrinə sovet tanklarının od-alov yağdırmasından, 

günahsız həmvətənlərimizin kütləvi qırğınından bəhs edir. Bəzi 

rəhbərlər vəzifəsini, titullarını, deputatlığını, avtomobilini itirmək 

qorxusunu vətənin başına gətirilən faciələrlərdən ağır hesab edir. 

Şerdə meydana qoyulan həqiqətlərin fonunda “Cınqırın çıxdımı 

barı bircə yol?!” ittihamı çox tutarlı  səslənir və ifşa hədəfi olan 

namərd, nakəs, xain başçıları biabır, rüsvay edirdi. 

X.Rzanın həbsiyyə şerləri “Xüsusi təyyarədə” (28 yanvar 1990-

cı il) ilə başlayıb “Poeziya hökmdarı” adlı şeri ilə (sentyabr 1990-cı 

il) tamamlanır.  Şair “Davam edir 37...” kitabındakı bu qəbildən 

olan əsərləri “Qıfılı o üzdən qapılar” başlığı ilə çap etdirmişdir. 

“Həbsiyyə”yə daxil olan şerlərdəki fikir və  qənaətlərin 

konturlarına, ilk cizgilərinə X.Rzanın həbsxana gündəliklərinin 

ayrı-ayrı qeydlərində rast gəlirik. “Yox, mən qaça bilməzdim”, 

“Dustaq”, 

“Təbrik, Nelson Mandela”, “Salam, Boris Pasternak!”, 

“Bakıdan gələn bağlama” və onlarca digər  şeri göstərir ki, X.Rza 

onu mütəəssir edən hadisə, əhvalat, fakt, görüş, söhbət və xatirəni 

dərhal gündəliyində qeyd etmiş, sonra şerlərinin yazılmasında 

onlardan faydalanmışdır. “Həbsiyyə”  şerlərinin ümumi mövzusu 

azadlıq, istiqlaliyyət olsa da onların həyat materialı çox genişdir. 

Bu  əsərlərdə  cənublu qardaşlarımızın azadlıq savaşma, fransız 

müqavimət hərəkatına, Vyetnamın ABŞ-a qarşı azadlıq 

mübarizəsinə dair maraqlı hadisə və insanlarla da qarşılaşırıq. Şair 

bütün bunları özünün zindan həyatı, məhbus duyğuları ilə üzvi 

surətdə birləşdirib oxucuya təqdim etmişdir. “Qara hədəfə atəş” 

silsiləsi ictimai satiranın Mirzə  Ələkbər Sabir, Rəsul Rza 

ənənələrinə söykənən poetik nümunələridir. Xəlil Rzanı bu ustad 

şairlər ilə bağlayan başlıca cəhət satiranın 

  


 

18 


ictimai məzmunudur, məfkurəsinin xalq mənafeyinə tabe 

tutulmasıdır.  Şer atəşinə  məruz qalan qara hədəflər Xəlil Rzanın 

ictimai düşmənləridir. “Qara hədəfə atəş” silsiləsində gərgin döyüş 

gedir. Bu döyüş  tərəqqi ilə irtica, düzlük ilə yalan, cəsurluq ilə 

qorxaqlıq, yurdsevərlik ilə milli satqınlıq, zəka ilə nadanlıq 

arasındadır. 

“Məndən başlanır vətən” (1988) kitabındakı satirik şerlərə 

X.Rza “Ələkbər Sabir işığında” adı vermişdir. Satirik ruh, 

zəmanədən şikayət, cəmiyyətdəki neqativ hadisələrə kəskin tənqidi 

münasibət və bunların satirik vasitələrlə təqdimatı həmin kitabdakı 

şerlər üçün səciyyəvidir. “İftiraçıya”, “Heç bir ehtiyat!”, “Verin 

mənim haqqımı!”, “Sənin ölümünü gözləyənlər var”, 

“Toxunmadım ilana” kimi əsərlər satirik boyalarının həyatiliyi ilə 

diqqəti daha çox cəlb edir. 

Keçən  əsrin 90-cı illərində X.R.Ulutürkün “Ayla Günəş 

arasında” (1992), “Uzun sürən gənclik” (1994), “Mən  Şərqəm” 

(1994), “Azadlıq” (1998) və başqa  şer kitabları çap olunmuşdur. 

Sədaqətli zövcəsi Firəngiz xanım Ulutürk şair dünyasını 

dəyişəndən sonra onun irsini səhmana salmış, ondan artıq  şer, 

poema və 

tərcümə kitablarını, bəzi elmi əsərlərini, 

gündəliklərindən nümunələri nəşr etdirmişdir. 

Uyarlı dövlət sərəncamlarına  əsasən X.R.Ulutürkün iki cildlik 

və beş cildlik seçilmiş əsərləri nəşrə hazırlanmışdır. 

 

* * * 


 

X.R.Ulutürk onlarla irili-xırdalı poemanın müəllifidir. O, 

poemanı poeziyanın seçmə janrı hesab edirdi. Belinskinin: “Poema 

həyatı onun ən mühüm məqamlarında ehtiva edir” - fikrini izah 

edərək, yazırdı ki, həyatdakı hər şey poema üçün mövzu və bədii 

material ola bilməz. “Poema mütləq qəhrəmanlıq, nəciblik, ləyaqət, 

vətənpərvərlik, fədakarlıq ruhu ilə dolu olmalıdır. Hətta, poemada 

müsbət qəhrəman olmasa belə, müsbət ideal mütləq olmalıdır”. 

  


 

19 


X.Rzanın poemaları epik vüsətə malikdir. Brest qalası 

qəhrəmanı  Əliheydər  İbrahimovun  şücaətlərinə, onun sevgilisi 

Asya xanımın fədakarlığına həsr olunmuş “Məhəbbət dastanı”, 

ataların mübarizə  və hümanizm estafetini davam etdirən oğullara 

dair “Atalar-oğullar” poeması, Söhrab Tahirə xitabən yazılmış “Az 

ömürlü ağ günlər”, Xəzər qasırğalarında vəzifə başında həlak 

olmuş qəhrəmanların xatirəsini əbədiləşdirən “Tufandan güclülər” 

- geniş epik təsvir və  təhkiyəsi ilə seçilən bədii nümunələrdir. 

Şairin ilk sanballı poemalarından biri “Hara gedir bu dünya?”dır. 

Bu  əsər Azərbaycanı ikiyə bölən, bəşər mədəniyyətinə dahilər 

vermiş bir xalqı 

əslindən-kökündən, 

ənənələrindən, 

mənəviyyatından qoparmağa çalışan qara qüvvələrə qarşı poema-

pamfletdir. Əsər ekspozisiya və doqquz bölməsindən ibarətdir. “İki 

qardaşın söhbəti” adlı bölmə tariximizin parlaq və  şərəfli 

səhifələrindən biri olan Cənubi Azərbaycanda milli demokratik 

hökumətin bərqərar olması mövzunun və ideyanın predmetinə 

çevrilmişdir. Cənubda azadlıq uğrunda mübarizə tarixinin ən 

mühüm mərhələləri, həmin mübarizənin Firudin İbrahimi kimi 

tanınmış öndərləri, təmənnasız qəhrəmanları, cəsur fədailəri, milli 

hökumətin qurulması, torpağın kəndlilərə paylanması, ana dilində 

məktəblərin açılması, ilk Ana dili dərsliyinin işıq üzü görməsi ideal 

qardaşları olan Söhrab Tahirlə şairin söhbətində ifadə edilmişdir. 



Qalx ayağa, Vətənim! 

Bu xoşbəxt ölümümlə nümunəyəm mən sənə. 

Səs ver mənim səsimə Xəzərin ciyərilə. 

Bütün Babəklərinin, bütün Kərəmlərinin, 

Bütün Nəbilərinin birləşmiş hünərilə! 

Bu gün mənim ölməyim, mənim qanlı köynəyim 

Sənin mübarizənin başlanğıcıdır hələ. 

Hələ dağ başındadır işıqlı mərhələ. 

O işığın uğrunda mən ölümə gedirəm. 

Al, sənə bəxş edirəm, 

  

 



 

20 


Qızıl bayrağın olsun 

Güllədən deşik-deşik al qırmızı bədənim! 

Qalx ayağa, Vətənim! 

Qalx ayağa Vətənim!  

Qəhrəmanlığın fəcilik ilə  vəhdəti və  qələbəsi poemanın bu 

misralarında çox zəngin boyalarla canlandırılmışdır.  Şairin SSRİ 

rejiminə qarşı  ağır ittihamnamə kimi səslənən  ən təsirli 

poemalarından biri “Sumqayıt dastanı”dır.  Əsəri oxuyarkən bir 

daha görürsən ki, 1988-ci il fevral ayının 28-də  və 29-da ağır 

iqtisadi, siyasi, ictimai, mənəvi vəziyyətlərinə etiraz əlaməti olaraq 

küçələrə  çıxmış sumqayıtlıların geniş miqyaslı aksiyasından sui-

istifadə edən daşnaklar milli münaqişə  zəminində iblisanə 

təxribatlar törətmişdilər. “Adımız, soyadımız” poemasında şair çox 

aktual, ictimai əhəmiyyətə malik olan bir problem üzərində  də 

düşüncələrini ifadə etmişdir. Məsələ qaldırmışdır ki, Azərbaycan 

adlarının çoxu ərəb adlarıdır, soyadımızın ifadə forması isə ov/ova 

kimi rus şəkilçiləri ilə əmələ gəlmişdir. O, əcnəbi kəlmələri doğma 

sözlərimizlə  əvəz etməyi məsləhət gorürdü. Bu baxımdan  ədəbi 

dilə yeni, milli sözlərin daxil olmasında Xəlil Rzanın tarixi 

xidmətləri həqiqətən böyük olmuşdur. 

“Əlvida, Azərbaycan!” ponoram-poeması mövzusu, motivləri, 

həyat materialı etibarilə X.Rzanın “Qanım bayrağımdadır!” 

poemasının başlanğıcıdır.  Əsərdə 20 Yanvar faciəsinin yüzlərlə 

dəhşətli epizodlarından birinin fonunda sovet imperiyasının 

Azorbaycan xalqına qarşı törətdiyi genosid aktının ifşası 

verilmişdir. Şairin oğlu Təbriz Xəlilbəylinin Qarabağ döyüşlərində 

böyük fədakarlıq göstərərək həlak olması, ölümündən sonra ona 

Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı adının verilməsi, 

Azərbaycan Respublikasının müstəqillik əldə etməsi, şairin zindan 

həyatının təsirli epizodları bu panoram poemanın  əsas materialını 

təşkil edir. Əsər zindanın təsvirilə başlanmış, ondakı bütün 

hadisələrə də elə bu daş qəfəsdən baxılmışdır: 

 

  



 

21 


Kameraya sığınıram, kameramız kiçik, dar,  

Qıy vursam qəzəbimdən yer də, göy də dağılar.  

Addımlarım altında taxta, qırmızı taxta,  

Bəlkə donub, bərkiyib qızıl qan laxta-laxta.  

Şair əsərdə al qanları küçə və meydanlara axıdılmış igid oğul və 

qızlarımızı  ağuşuna alan Şəhidlər xiyabanının poetik mənzərəsini 

yaratmağa çalışmış, sanki hər bir şəhidin obraz-xatirəsini 

canlandırmaq istəmişdir. Nəfəs genişliyi - poetik cümlənin 

sanballı,  əhatə dairesinin vüsəti X.Rza yaradıcılığı üçün 

səciyyəvidir.  Şairliyin atributlarından olan özünü ötüb keçmək və 

bunu daimi, gündəlik mübarizə aktına çevirmək həmişə Xəlil Rza 

istedadının, onun lirik qəhrəmanının başlıca əlaməti olmuşdur. 

 

*** 



X.Rzanın əsərləri təkcə onların əks etdirdikləri fikir və ideyalar

məqsəd və arzularla deyil, sənətkarlıq baxımından da çox zəngin 

və qiymətlidir. 

Şair Azərbaycan folklorunu yaxşı bilmiş, “Kitabi-Dədə 

Qorqud”dan “Qaçaq Nəbi”yə  qədər dastanlarımızı, Xaqanidən, 

Nizamidən, Nəsimidən başlamış S.Vurğuna, M.Müşfiqə  və 

R.Rzayadək klassik şerimizə dərindən bələd olmuşdur. Onun bədii 

yaradıcılığı zəngin milli və bəşəri qaynaqlara malikdir. “Yox, mən 

qaça bilməzdim”  şerində sevgilisi şəhid olmuş  gəlinin  ərinin 

xatirəsinə müraciətlə dediyi sözlər “Kitabi-Dədə Qorqud” 

dastanında Dəli Domrulun halalının ona dediklərini xatırladır: 

Qarşı yatan şiş dağları 

Səndən sonra mən neylərəm? 

Yaylarsam, qəbrim olsun. 

Soyuq-soyuq bulaqları 

Səndən sonra mən neylərəm? 

İçərsəm zəhərim olsun! 

Tövlə-tövlə köhlənləri 

Səndən sonra mən neylərəm? 

 


 

22 


Minərsəm tabutum olsun! 

Sonuncu sükutum olsun!  

X.Rza klassik irsə yaradıcı münasibəti ilə  fərqlənən 

sənətkarlardandır. M.Füzulinin “Məni candan usandırdı, cəfadan 

yar usanmazmı?” mətləli qəzəli ilə onun “Apardı sellər Saranı” şeri 

arasındakı  səsləşmə bu baxımından çox maraqlıdır. Çar Rusiyası 

ilə  İran monarxiyası arasında bağlanmış  bədnam “Gülüstan 

müqaviləsi” (1828) nəticəsində Azərbaycan xalqının başına gəlmiş 

ağır tarixi faciənin  şiddətini ifadə etmək məqsədilə X.Rza heca 

vəznində yazdığı  şerə Füzuli eruzunun ahənginə uyuğun olaraq, 

səkkiz hecalı dördlüklər peyvənd etmişdir: 



“Şəbi-hicran yanar canım, 

Tökər qan çeşmi-giryanım, 

Oyadar xəlqi əfqanım” 

O sahildə, bu sahildə. 

...Nə həsrət, nə hicran olsun, 

Vahid Azərbaycan olsun! 

Qoy birləşsin, bir can olsun 

O sahil də, bu sahil də!  

Bu baxımdan digər bir nümunə S.Vurğunun “Azərbaycan” 

şerilə ilgilidir: 

“El bilir ki, sən mənimsən, 

Yurdum-yuvam məskənimsən” 

Bəs nə üçün namərdlərə 

Yer verirsən qoynunda sən?!  

X.Rza real bədii təsvirə, obrazlı düşüncəyə, ifadə vasitələrinin 

təravətinə  həmişə üstünlük verirdi. Sözün qüdrətilə  mənzərə 

yaratmaq, bədii surətin portretini çəkmək onun şerləri üçün 

səciyyəvidir. 

Ey ovcu qabarlı, başı vüqarlı, 

Alnı muncuq tərli həmvətənlərim, 

Sevincli, ümidli, qəmli, qüdrətli, 

Mantyor paltarlı Prometeylərim!  

“Aşıq Talıb”  şerində X.Rza 100 yaşlı Aşıq Talıbın 



 

23 


(Aşıq Ələsgərin oğlunun) canlı portretini yaratmışdır: 

Qırış-qırış sifəti  

Doğma torpağa bənzər. 

Dağ başına dırmaşıb 

Çiynindəki nəvələr 

Əlləri- kotan ağzı, 

Boyu çinardan uca 

Götürəndə sazını 

Cavanlaşır bu qoca.  

X.Rza irsinin başlıca poetik keyfiyyətlərindən biri bədii forma 

əlvanlığına malik olmasıdır. Məlumdur ki, heca vəzninin onbirlik 

bölgüsü Azərbaycan  şerinin geniş imkanlı ölçülərindəndir. Lakin 

şair bununla bərabər, heca vəzninin başqa bölgülərindən və 

əruzdan da ustalıqla faydalanmışdır. 

Onun poeziyasında vəzn baxımından maraqlı hadisələr 

müşahidə olunur. Şair sərbəst vəznə  də biganə deyil. Lakin yeri 

gələndə, buna xüsusi bədii ehtiyac olduqda, eyni mətn daxilində 

bunların üçündən də istifadə etməyi bacarır. “Hara gedir bu 

dünya?...” poemasının “İki qardaşın söhbəti” bölməsində Milli 

Hökumətin yaradılması münasibətilə çağırılmış qurultayın təsvirini 

verən hissədə belə bir parça var: 

Açılır ilk qurultay! Açılır səhər. 

Açılır arzuların yolu. 

Açılır arzulardan dügünlər. 

Açılır 

Min il nisgilli qalan könüllər. 

Açılır 

Bağlarda, çəmənlərdə, könüllərdəki güllər. 

Güllər və könüllər, 

Könlümdəki sellər. 

Buludu yarıb çıxan al qırmızı günəş tək 

İşıqladır salonu bir kəlmə söz:-Azadlıq!  

Burada sərbəstdən (ilk altı misra) əruza (onların ardınca 

 


 

24 


gələn üç misra) və  əruzdan hecaya (son iki misra uğurlu) vəzn 

keçidləri vardır. 

X.Rzanın dördlükləri arasında istər mövzusu, qaldırdığı 

problem, istərsə  də problemin poetik həlli baxımından klassik 

rübailərimiz səviyyəsində duran nümunələr var: 

İlbiz işıldayır, nur yaya bilməz, 

Rütbə düşgünləri parlaya bilməz. 

Yalnız stolunu qoruyan gəda 

Xalqın şərəfini qoruya bilməz. 

Neçin ağacları çox istəyirəm? 

Ağac əllərimə bənzəyir onlar. 

Bütün sərvətini bəsəriyyətə 

Təmənnasız verən ürəkləri var.  

Sənətkar təkcə  şerlərində deyil, bəzi poemalarında da ədəbi 

təcrübədə nisbətən az işlənən beş misralıq bəndlərdən istifadə 

etmişdir. “Türkel balam” poeması başdan-başa beşlik formasında 

yazılmışdır. 52 bənddən ibarət bu əsərin qafiyə quruluşu aaabb 

şəklindədir: 



Səsin, ünün qayaları tərpədir. 

Kim deyir ki, mənim balam körpədir? 

O, Sabahkı qasırğadan ləpədir, 

Qasırğamsan, tufanımsan Türkelim, 

Ehkamları yıxanımsan, Türkelim!  

Onun  şerlərindo a b v b b şəklində qafiyələnən beşliyin - 

Vurğun bəndlərinin də maraqlı nümunələri vardır: 

Başımın altında Savalan, Sayan: 

Fikir ver qanımda qaynar axına. 

Yerindən qaldırıb Qoşqar dağını 

Qoşmaq istəyirəm Ural dağına, 

Fikir ver qanımda qaynar axına!  

Hecanın on beşliyi ilə əruzun uyarlı bəhrinin hüdudlarına gəlib 

çıxan belə şerləri də az deyil: 

Yenə qarşıda mənəm, bircəciyim, tək gözəlim, 

Mən ata, sən ana bülbül, sarıköynək gözəlim. 


 

25 


Öz əlim, öz darağım qoy darasın saçlarını 

Oxşayım busəm ilə kirpiyini, qaşlarını.  

“Ay aman!” şerini isə  şair təzad formasında qələmə almışdır. 

Bu az işlənən forma əsrarəngiz məhəbbət duyğularının bəkarətini, 

paklığını əks etdirməkdə şairə yaxşıca kömək etmişdir: 



Biz ikimiz çıxdıq dəniz seyrinə, 

Axdıqca axdıq. 

Suda gümüş ayın qızıl şövqünə 

Baxdıqca baxdıq. 

 

.. Göz gözü oxşadı, göz gözü duydu.  

Sözsüz sorğusuz. 

Başımı çiynindən köksünə qoydum,  

Dinmədi o qız. 

 

Dözmədim... alışdı təryanaqları,  

Elə bax, bu an 

Bircə yol açıldı gül dodaqları,  

Dedi: -ay aman! 

 

Bu səs məhəbbətin ürəyə dolan 

Öz səsiydimi? 

Yoxsa ilk busədən qəfil məst olan 

Qız səsiydimi?...  

Möhtərəm oxucu fərqinə varmamış deyil ki, bu miniatür 

müstəzadı xələldar etməmək üçün onun tam mətnini verməli olduq. 

X.Rzanın poeziyasında son dərəcə  əlvan qafiyə sistemi 

mövcuddur. “Gəlir böyük Azərbaycan”  şerindəki qafiyə bolluğu 

diqqəti xüsusilə cəlb edir: 



Zirvələrdən üzü bəri 

Gəlir məğrur Azarbaycan! 

Gəlir cəsur Azərbaycan! 

Nur və büllur Azərbaycan! 

  

 

26 


Aşağıdakı  bənddə misraların dördü də  həmqafiyə sözlərlə 

müzəyyəndir: 

 

Gəl gəzə-gəzə 

 Qalxaq 

Kəpəzə, 

 Dünya 

təptəzə, 

 Dünya 

möcüzə!  

Məna ardıcıllığı  və  təbiiliklə yanaşı qafiyənin gözəlliyi və “z” 

səsinin yaratdığı ailiterasiya da burada misraların ahəngdarlığını 

təmin etmək üçün öz işini görmüşdür. 

“Azərbaycan”  şerində  şair misrabaşı qafiyələndirmədən çox 

məharətlə istifadə etmişdir: 

 

Xəlil Rza atılsa da 

 Bucağına zindanların, 

 Azərbaycan sığa bilməz 

 Qucağına zindanların. 

 

Aman dostlar, siz gəlməyin 

 Ayağına zindanların, 

 

Lənət deyin qan-qırmızı 

 Bayrağına zindanların  

Altı misralıq bəndlərdən ibarət “Dünya gözəli” şerində bəndləri 

təşkil edən altı misranın hamısı həmqafiyədir: 

 

Hansı on beş yaşlı qız çata bilər də, sənə? 



 

Həqiqəti car çəkib özün ərzə desənəl 

 

Yüz ilimi verərəm bircə şirin busənə, 

 

Bənzətmərəm hüsnünü nə gülə, nə süsənə, 

 Çünki 

camalla 

birgə kamaldır qismət sənə. 

 

Bu iki gözüm qurban məndən umub-küsənə.  

Azərbaycan  şerinin məcazlar sistemində  təşbeh geniş yer tutur. 

Orijinal təşbehlər sistemi X.Rza şerinə  də xüsusi rövnəq və  bədiilik 

vermişdir. 

 

Qarabağ - ürəyimdir, Şuşa - gözüm giləsi, 

 Gözlərimə tuşlanıb bu gün düşmən gülləsi.  

X.Rzanın təşbeh yaratmaq üsulları son dərəcə  əlvan və  zəngindir. 

Bəzən o, real həyat hadisələrini  əks etdirən misralarla yanaşı, onların 

fonunda elə misra-təşbeh işlədir 

 


 

27 


 

ki, bu da öz növbəsində obrazlı ifadənin təsir qüvvəsini qat-qat 

artırır. Qobustan qayalarından bəhs edən “Yaşamaq üçün” şerində 

əcdadlarımızın həyat problemlərindən, məişət çətinliklərindən söz 

açan şair yazır ki, onlar: 

 

Halal bir ruzu üçün 



 Yer 

qazıb, dağ yarıblar. 

 Daşdan çörək çıxarıb, 

 Daşdan od çıxarıblar. 

 

*** 



 

Xəlil Rza Ulutürk tanınmış  ədəbiyyatşünas-alim kimi sənətə 

dair məsələlərlə  də ciddi məşğul olmuşdur.  Şairin folklor, aşıq 

yaradıcılığı, klassik və müasir ədəbiyyat, lirika, nəsr, dramaturgiya 

və teatra dair maraqlı  məqalələri vardır. O, S.Vurğun, M.Müşfiq, 

R.Rza, B.Vahabzadə, Rəfiq Zəka haqqında elmi kitabların, 

H.Cavid, R.Rza, M.Şəhriyar,  Ə.Kərim, M.Araz, S.Tahir, Ə.Tudə, 

Ə.Vahid, M.Şeyxzadə,  Ə.Cəfərzadə,  İ.Şıxlı, N.Həsənzadə, Qabil, 

C.Novruz, H.Arif, Q.Qasımzadə  və başqalarının yaradıcılığı 

haqqında ədəbi-tənqidi məqalələrin müəllifidir. 

“Bədii sözün tanrısı” (1987) X.Rzanın  ədəbiyyatşünaslıq 

sahəsində  nəşr edilmiş  ən bitkin əsərlərindən biridir. Məqalə 

Nizami Gəncəvinin 100 cildlik “Dünya ədəbiyyatı kitabxanası” 

düzümündən 1988-ci ildə “Yazıçı” nəşriyyatı tərəfindən buraxılmış 

bircildliyə müqəddimə kimi yazılmışdır. Bu cilde Nizaminin 

lirikası, “Sirlər xəzinəsi” və  “Şərəfnamə”əsərləri daxil edilmişdir. 

Həmin məqalədə Nizaminin lirik şerlərinin təhlili xüsusi yer tutur. 

X.Rza göstərir ki, Mütəfəkkir sənətkarın lirikasında sevgi dünyanı 

idrak vasitəsidir, sevgisiz həyat mənasızdır. Ən böyük fədakarlığın, 

qəhrəmanlığın  əsasında məhz məhəbbət durur. İnsanlığı sevmək 

fərdi sevməkdən başlanır. Fərdi sevə bilməyən milləti, bəşəri də 

sevə bilməz. Nizami lirikası gözələ eyb gətirən cəhətləri, yaramaz 

ictimai münasibət- 

 


 

28 


lərin doğurduğu eybəcərlikləri, alçaq ehtirasları insan varlığından 

qoparıb atmaq, könülləri saflaşdırmaq uğrunda mübarizə 

vasitəsidir. 

X.Rza “Sirlər xəzinəsi”ndə  mərkəzi problemin insan problemi 

olduğunu etiraf edirdi. Nizamiyə görə pl anetləri kəşf edib ucalara 

qalxmaq iqtidarında olan insan məğmun olmamalıdır. O, məğrur, 

azad, qüdrətli ikən, miskin, aciz və müti hala salınmışdır. Bunun 

bir səbəbi ictimai quruluşla insan nəfsinin birliyindədir.  İctimai 

quruluşun yaramazlıqları haqqında fikirlərini Nizami fələk, çərx, 

qəza, tale, div, şeytan, iblis məcazları ilə xatırlatdığı kimi, insanın 

qüsurlarını da onun nəfsində, tamahında, sərvət və  şöhrət 

düşgünlüyündə görmüşdür. 

“Xəmsə”də X.Rzanı daha çox düşündürən əsər “İskəndərnamə” 

olmuşdur. Nizami ideallarının daşıyıcısı olan İskəndəri çox 

bəyənən X.Rza hesab edirdi ki, başda  Ərəstu olmaqla alimlərlə 

dostluq edən, məzlum misirliləri zahm zəngibarların  əsarətindən 

qurtaran, ciddi ixtilafları qızıl, söz, elm, nəhayət, peyğəmbərlik və 

tanrıya yalvarış gücünə  həll etməyə çalışan, yeri gələndə silah 

işlətməyə  məcbur olan, qalib gələndə öyünməyən, vuruşa-vuruşa 

düşünən, düşünə-düşünə vuruşan  İskəndər  ədalət və  zəka 

timsalıdır. O, Nizaminin bu dünya ölkələrində görmək istədiyi 

hökmdar idealıdır! 

X.Rzanın təqdimində  və  şərhində  Bəxtiyar Vahabzadənin 

lirikası dramatik özəyə malikdir... O bütün həyat hadisələrinə fəal 

şair münasibətini bildirən, yanan, yaradan sənətkar, milli ənənələrə 

söykənən novator şairdir. Bu keyfiyyət onun həm dilində, həm yazı 

və düşüncə  tərzində, həm də  əsərlərinin məzmununda aydın gözə 

çarpan məziyyətlərdir. X.Rzaya görə B.Vahabzadə öz əsərlərində 

bədii-fəlsəfi mühakiməyə üstünlük verən fikir şairidir...  Şərq 

şerinin, klassik Azərbaycan poeziyasının  ən dərin qatlarından 

süzülüb gələn bu keyfiyyət Bəxtiyar yaradıcılığında yeni 

keyfiyyətlə də üzə çıxır. 

X.Rza 60-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq ədəbi tənqid- 

  


 

29 


lə də müntəzəm məşğul olmuş, “Müharibədən sonrakı Azərbaycan 

sovet  ədəbiyyatında poema janrı (1945-1950)” mövzusunda 

namizədlik dissertasiyası yazıb müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdir. 

Bu  əsərində alim poema janrının inkişafı üçün təməl olan 

mənbələri göstərmiş, Xaqani Şirvani, Nizami Gəncəvi, Arif 

Ərdəbili, Füzuli, Saib Təbrizi poemalarının zəngin yaradıcılıq 

xəzinəsi olduğundan bəhs açmış, bu sahədə “Abbas və Gülgəz”, 

“Şəhriyar” və “Qaçaq Nəbi” dastanlarının rolunu xüsusi qeyd 

etmişdir. Tədqiqatda XX əsrin Azərbaycan poeziyasında ilk poema 

nümunələrinin meydana gəlməsi və inkişafı araşdırılmış, Cəfər 

Cabbarlının “Qız qalası”, Hacı  Kərim Sanılının “Köç”, Hüseyn 

Cavidin “Azər” ponmaları, xüsusən M.Müşfiqin “Qaya”, “Səhər”, 

“Sındırılan saz” əsərləri  əsaslı surətdə  bədii təhlinin predmetinə 

çevrilmiş, janrın inkişafında onların rolu obyektiv 

qiymətləndirilmişdir. X.Rza poemada lirik qəhrəman problemini 

qaldırmış, S.Vurğunun “Muğan”, “Bakının dastanı” poemalarını 

diqqət mərkəzində saxlayaraq, onların orijinal bədii forma 

xüsusiyyətləri, ideya-məzmunu və milli koloritindən danışmışdır. 

X.Rza “Məqsud  Şeyxzadə poeziyası  və Azərbaycan-özbək 

ədəbi  əlaqələrinin aktual problemləri” adlı doktorluq əsərində, 

habelə, 1980-ci ildə “Elm” nəşriyyatı  tərəfindən buraxılmış 

“Məqsud  Şeyxzadənin bədii yaradıcılığı” və daha əvvəl nəşr 

etdirdiyi “Məqsud  Şeyxzadə” (1978) kitablarında, habelə, bir sıra 

məqalələrində iki xalqın övladı, görkəmli sənətkar-alimin 

çoxcəhətli yaradıcılığı, xüsusilə, onun ədəbi  əlaqələr sahəsindəki 

müstəsna rolunu geniş elmi tədqiqat obyektinə çevrmişdir. 

1970-1980-ci illərdə X.Rza ruhən özünə yaxın sənətkarların 

bədii yaradıcılığını ciddi təhlildən keçirmiş  və  Əli Kərim, Qabil, 

Fikrət Sadıq, Hüseyn Arif, Məstan Günər, Nəriman Həsənzadə, 

Cabir Novruz və başqaları haqqında təravətli ədəbi-tənqidi məqalə 

və resenziyalar yazmışdır. Onun 2003-cü ildə çap edilmiş  “Ədəbi 

tənqid” kitabında folklor, klassik irs, müasir ədəbiyyat (lirika, nəsr, 

dramaturgiya), teatr və nəzəriyyəyə 

  


 

30 


aid məqalələri toplanmışdır. 

 

* * * 



X.R.Ulutürk çox məhsuldar tərcüməçi idi. Keçən  əsrdə 

Azərbaycanda milli ədəbi tərcümə  məktəbinin formalaşmasında 

onun tarixi xidmətləri vardır. X.Rza tərcümənin elmi-nəzəri 

problemlərinə  də diqqət yetirmiş, bu sahəyə aid “Şairlik və  bədii 

tərcümə”, “Bədii tərcümə milli mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi 

kimi”, “Bədii tərcümə  bədii kəşf olmalıdır”, “Tərcümə  və  bədii 

dil”, “Poetik tərcümədə  şairliyin elmi filoloji əməyə arxalanması 

zərurəti” və başqa qiymətli məqalələrini yazmışdır. Tərcüməçilik 

X.Rzanın oxumaq, öyrənmək, biliklərini zənginləşdirmək, bədii 

zövqünü dünya ədəbiyyatının yüksək səviyyəli nümunələri 

əsasında tərbiyə etmək zərurətindən doğmuşdur desək yanılmarıq. 

1970-ci illərdən başlayaraq dövrü mətbuat səhifələrində səpələnmiş 

tərcümələrin  əbədi ictimaiyyətdə oyatdığı  uğurlu təəssürat 

nəticəsidir ki, onun 1982-ci ildə “Qardaşlıq çələngi”, 1984-cü ildə 

“Dünyaya pəncərə”, 1992-ci ildə “Turan çələngi”, 1994-cü ildə 

“Qutadqu-bilik”, 2000-ci ildə “Yeddi gözəl”, 2002-ci ildə isə 

“İsgəndərnamə” poeması kimi sanballı  tərcümə kitabları  nəşr 

edilmişdir. 

“Qardaşlıq çələngi”ndə şairin keçmiş SSRİ xalqlarının poeziya 

xəzinəsindən dilimizə çevirdiyi nümunələr toplanmışdır. 

Tərcüməçi Rusiya, Ukrayna, Belarus, Özbəkistan, Qazaxıstan, 

Qırğızıstan, Gürcüstan, Moldova, Tacikistan, Türkmənistan, 

Estoniya, Latviya, Litva xalqlarının yüzdən çox şairinin əsərlərini 

ana dilimizdə  səsləndirmişdir. “Dünyaya pəncərə” adlı  tərcümə 

kitabında isə yunan, macar, bolqar, çex, alman, fransız, ingilis, 

italyan,  əfqan, hind, yapon, zair və başqa xalqların (28 xalqın) 

poeziya dünyasından seçmələr tərcümə edilmişdir. Madaqaskar, 

Mozambik, Filippin, Fil Dişi Sahili kimi ölkələrin şer gülüstanı ilə 

Azərbaycan oxucuları ilk dəfə X.Rzanın tərcümələrində tanış 

olmuşlar. 

  


 

31 


X.Rzanın tərcümə kitabları arasında  ən sanballısı “Turan 

çələngi”dir. 1992). O, həmin kitabı 90-cı illdərin başlanğıcında, 

milli azadlıq uğrunda mübarizənin genişləndiyi bir vaxtda tərtib 

edib Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat 

İnstitutu xəttilə  nəşr etdirmişdir. 800 səhifəlik kitabın adı onun 

mahiyyətini dürüst ifadə edir. Şair türk dünyasının min ildən artıq 

zaman vüsətində yaranmış qiymətli poeziya nümunələrindən 

həqiqətən də gözəl bir çələng hazılayıb oxuculara təqdim etmişdir. 

Həmin  şerlərin bir qismini X.Rza türkcə, özbəkcə, qazaxca və 

tatarcadan dilimizə uyğunlaşdırmışdır. Əfzələddin Xaqani, Nizami 

Gəncəvi, Nəsirəddin Tusi, Saib Təbrizinin  əsərlərini farscadan, 

Mirzə Şəfi Vazehin şerlərini isə ruscadan birbaşa tərcümə etmişdi. 

“Turan çələ-ngi”ndə  təmsil olunan şairlər arasında türk xalqları 

ədəbiyyatlarının sütunları olan Yusif Xac Hacib, Əlişir Nəvai, 

Babarəhim Məşrəb, Çolpan, Məqsud  Şeyxzadə, Qafur Qulam, 

Zülfıyyə, Abdulla Arif, Əsəd Muxtar, Oljas Süleymenov, Abdulla 

Tukay, Yəhya Kamal, Məhməd Akif Ərsoy, Qətran Təbrizi və 

Şəhriyar kimi sənətkarlar da vardır. 

X.Rzanın rus dilindən tərcümələrində çox ciddi yaradıcılıq 

zəhməti, ardıcıl fikir, bədii axtarış, mütərcimin həmin axtarışlara 

qanad verən məqsəd ucalığı və böyük məhəbbəti vardır. Onun ən 

yaxşı  tərcümələrində orijinala sədaqət canlı fikir üçün buxova 

çevrilmədiyi kimi yaradıcılıq sərbəstliyi də mütərcim 

özbaşnalığından uzaq olmuşdur.  Şairin Puşkin, Lermontov, 

Nekrasov, Blok, Luqovskoy, Yevtuşenko, Voznesenski, 

Rojdestvenskidən tərcümələri xüsusilə 

uğurludur və 

ədəbiyyatımızın qarşılıqlı  əlaqələrinin xəritəsini  əlvan boyalarla 

zənginləşdirmişdir.  

X.R.Ulutürkün  ədəbi irsinin geniş bir hissəsi hələ  də çap 

olunmamışdır. Onun zəngin arxivindəki 200-dən artıq qovluqda 

qiymətli publisist əsərləri - gündəlikləri öz araşdırıcısını və nəşrini 

gözləyir. 

Görkəmli  şair, mütəfəkkir,  şəxsiyyət, istiqlal mücahidi və 

ictimai- siyasi xadim olan Xəlil Rza Ulutürkün xalqımızın və 


 

32 


 ədəbiyyatımızın tarixində çox mühüm yeri vardır. 

 

* * * 



Xəlil Rza Ulutürkün zəngin yaradıcılıq irsi elmi 

ictimaiyyətimizi yaxından düşündürməkdə, sistemli tədqiqat 

obyektinə çevrilməkdədir. Hazırda  şairin  ədəbi irsi elmi-pedaqoji 

sahədə çalışanların da güclü maraq dairəsindədir. 

Təbii ki, X.R.Ulutürk haqqında ardıcıl elmi məqalələr 

yazılmaqda, monoqrafıyalar nəşr edilməkdədir. Yuxarıda qeyd 

edildiyi kimi bu sahədə ilkin olaraq bu sətirlərin müəllifinin 

“İstiqlal  şairi”, prof. M.Dəmirlinin “Xəlil Rza Ulutürkün 

poeziyası” monoqrafiyaları qeyd oluna bilər. 

Azərbaycan MEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı 

elmi işçisi, filologiya elmləri namizədi  Əlizadə Bayram oğlu 

Əsgərlinin “Milli ideal mücahidi” adlı monoqrafiyası  Xəlil Rza 

irsinin öyrənilməsində  uğurlu addımdır. Bu monoqrafiya onun 

“XX əsr Azərbaycan ədəbi-bədii fikrində milli ideal və xalq taleyi 

problemi (Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığı əsasında)” mövzusunda 

yazdığı doktorluq dissertasiyası əsasında hazırlanmışdır. Ə.Əsgərli 

tədqiqatla bağlı olaraq dövri mətbuatla, arxiv sənədləri, özəlliklə də 

şairin gündəlikləri ilə yaxından tanış olmuş, X.Rzanın 

yaradıcılığını  dərindən öyrənmiş  və özünün bu sanballı  tədqiqat 

əsərini ortaya qoymuşdur. Onun monoqrafiyasının aktuallığı, elmi 

yeniliyi həm də ondadır ki, tədqiqatçı  Xəlil Rza Ulutürk irsinə 

mövcud  ənənəvi, sosioloji təhlil üsulu ilə deyil, bir qədər başqa 

cür, yəni ideoloji-nəzəri təhlil səviyyəsində problemi araşdırmağa 

nail olmuşdur.  Əlbəttə, belə bir təhlil yönü problemin 

mövzusundan irəli gəlmişdir. 

Ə.Əsgərlinin 

əsəri azərbaycançılıq ideologiyasının 

zənginləşməsi sahəsində qiymətli mənbədir.  İstiqlalçılıq, 

Türkçülük, Azərbaycançılıq, Dövlətçilik məfkurəmizin 

möhkəmləndirilməsində, gəncliyimizin, vətəndaşlarımızın milli 

şüur və məf- 

  


 

33 


kurəcə yetişməsində bu tədqiqatın əhəmiyyəti şübhəsizdir. 

Əlizadə  Əsgərli monoqrafiyada ideoloji məsələlərlə  bərabər, 

ədəbi-bədii problemlərin izahında da orijinal elmi-təhlil bacarığı ilə 

seçilir. O, X.R.Ulutürkün ictimai-siyasi lirikasının təkamülünü 

milli ideal və xalq taleyi zəminində yeni bədii təhlil sferasında 

oxuculara çatdırır. 

“Milli ideal mücahidi” adlı monoqrafiya sistemli tədqiqat 

əsəridir.  Ə.Əsgərli həm də X.R.Ulutürkün ədəbi irsinin tənqid, 

tərcümə, publisistika, memuar yaradıcılığını milli və  bəşəri 

keyfiyyətlər baxımından tədqiqata cəlb etmişdir. 

Ə.Əsgərli X.R.Ulutürkün onlarla kitablarına redaktorluq etmiş, 

şair haqqında ön sözlər yazmışdır. 

Biz inanırıq ki, “Milli ideal mücahidi” kitabı  ədəbiyyatımız, 

Ulutürkşünaslığımız üçün qiymətli töhfə olacaq, milli 

ideologiyamız,  şüur və  məfkurəmizin zənginləşməsinə kömək 

edəcək və müəllifinə yeni yaradıcılıq uğurları gətirəcəkdir. 

 




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə