AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adına ƏDƏBİyyat institutu


Azərbaycan SSR prezidenti A.Mütəllibov yoldaşa



Yüklə 2.47 Mb.

səhifə14/20
tarix10.06.2017
ölçüsü2.47 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20
Azərbaycan SSR prezidenti A.Mütəllibov yoldaşa 

Hörmətli prezident! Bu il yanvarın 20-də Azərbaycan xalqına 

qarşı törədilmiş  dəhşətli cinayət bir neçə gün sonra filologiya 

elmləri doktoru, əməkdar incəsənət xadimi, SSRİ Yazıçılar 

İttifaqının üzvü, xalqımızın sevimli şairi Xəlil Rzaya küçədə 

getdiyi yerdə quldurcasına basqın edilmiş, əli-qolu bağlanıb maşına 

atılmış və naməlum istiqamətə aparılmışdır. 

Yaxmlarının bir ay axtarışından sonra onun SSRİ DTK 

Lefortovo zindanına salındığı xəbəri alınmışdır. 

Avqustun  əvvəlində ailə üzvləri görüş ala bilmiş  və  məlum 

olmuşdur ki, onun haqqında Azərbaycan SSR CM-in 67 maddəsi 

ilə cinayət işinin istintaqı qurtarmış və ittihamnamə təsdiq olunub 

məhkəməyə verilmək üçün iş SSRİ Baş Prokurorluğuna 

göndərilmişdir. Həbsdə onun səhhəti pozulmuş, “şəkərli diabet” 

xəstəliyi kəskinləşmişdir, həyatı təhlükədədir... 

Nəhayət, 80-ci illərin axırlarında Ermənistan SSR-in 

ərazisindən, Xankəndidən türklər axırıncı  nəfərinədək döyülüb, 

söyülüb, qismən ermənicəsinə öldürülüb, qovulandan sonra daşnak 

tör-töküntüləri Qarabağ, Gəncə, Qazax, Gədəbəy, Naxçıvan 

torpaqlarına doğru hücuma keçəndə  Xəlil Rza və onun həmfikiri 

olan qeyrətli vətən oğulları bu ağrılara dözməmiş, yeni fəlakətlərin, 

milli qırğının qarşısını almaq, nəhayət, Azərbaycanda azərbaycanlı 

kimi, vətəndə  vətəndaş kimi yaşamaq üçün ayağa durmuşdular. 

Başqa cür də ola bilməzdi. Bütün ömrünü böyük amallara həsr 

etmiş, gecəli-gündüzlü 40 illik yaradıcı  şair, alim, ziyalı ömrünü 

doğma vətənimizin saflığına, Azərbaycan torpağının 

bəhrələnməsinə, ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə həsr etmiş Xəlil 

Rza Vətənin 

  

 


 

284


belə  ağır, qanlı-qadalı günlərində başqa cür hərəkət edə bilməzdi. 

Unutmayaq ki, Xəlil Rza bu təpəri ilə  hər bir namuslu 

azərbaycanlının ruhunda əbədiyyət şamı yandırmışdır. 

Xəlil Rza milli qeyrətli vətəndaşdır. Belələrimizin sayı isə 

Azərbaycanımızda çox deyil. Milli qeyrətli kadr olmadan heç bir 

xalqın özü də mövcud ola, yaşaya bilməz. 

Gəlin Allahdan, xalqın qəzəbindən qorxaq. Axı, Xəlil Rzanın 

zindanda qalmasına yalnız dözdüyümüzə görə, tarix bizi ittiham 

edər, xalq, gələcək nəsillər müttəhim kürsüsündə otuzdurar. Niyə 

biz öz-özümüzə düşmən kəsilməli, zülm etməli, xalqımızın Xəlil 

Rza kimi görən gözünü çıxarmalı, vuran əlini kəsməliyik? 

Siz təsəvvür edin: S.Xandzanyan, V.Hambarsumyan, G.Emin, 

K.Dəmirçiyan, Z.Balayan ve s. kimi rəzil, alçaq, ad oğrusu, musiqi 

oğrusu, adət-ənənə  oğrusu Azərbaycan xalqının ləyaqətsiz 

düşmənləri, milli qırğınların səbəbkarları milli qəhrəmana, 

Ermənistan və SSRİ xalq deputatlarına çevrilir. SSRİ  ərazisində 

yaşayan 21 millətin, o cümlədən ermənilərin 110 şairinin və 

dünyanın 29 millə-tinin 71 şairinin  əsərlərini ana dilinə çevirib 

“Qardaşlıq çələngi” (1982), “Dünyaya pəncərə” (1984) adlı kitab 

buraxdıran, M.Cəlilin “Moabit dəftəri”ni, İ.Selvinskinin “Çiynində 

qartal gəzdirən” (“Babək”) pyesini, R.Rojdestvenskinin “30-cu yüz 

illərə  məktub” poemalarını orijinaldan ana dilinə çevirib ayrıca 

kitab kimi çap etdirən sadəlövh Xəlil Rza isə milli və irqi ayrı-

seçkilik salmaq ittihamı ilə həbs olunur. 

Hörmətli prezident, nəzərinizə çatdırmağı özümüzə borc bilirik 

ki, irəli sürülən ittihamın nə  dərəcədə sübut olunacağından asılı 

olmayaraq, subyektivizmə son qoymaq, hüquqi dövlət yaratmaq 

iddiasında olduğumuz bir dövrdə  Xəlil Rza həbs olunarkən, ona 

ittiham irəli sürülərkən, onun barəsində  qəti imkan tədbiri həbs 

seçilərkən 

  


 

285


Azərbaycan SSR Konstitusiyası, Azərbaycan SSR-in suverenliyi 

barəsində qanunun tələbləri ümumən konkret olaraq, Azərbaycan 

SSR Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin tələbləri pozulmuşdur. Bu 

müraciətdə həmin tələbləri xırdalamaq zərurəti yoxdur. Lakin onu 

deyək ki, CPM-in ziddinə olaraq, Azərbaycan SSR Dövlət 

Təhlükəsizliyi Komitəsi, Azərbaycan SSR Prokurorluğu ola-ola 

Xəlil Rzanı Azərbaycan SSR CM-in 67-ci maddəsi ilə  həbs edib 

Moskvaya aparmağa, ona ittiham vermədən üç, zəruri hallarda 10 

gündən artıq həbsdə saxlamağa, ittihamı  vəkilin iştirakı olmadan 

verməyə qanuni əsas yox idi. Cinayət Prosessual qanunun tələbinə 

görə cinayət harda törədilibsə, sübut vasitələri hardadırsa, istintaq 

da orada aparılmalıdır. Belə olan tərzdə qanunun tələbini pozub 

Moskvada istintaq aparmaq 4 dövlət aparmaq SSRİ Dövlət 

Təhlükəsizliyi Komitəsinə  və Baş Prokurorluğa kim icazə 

vermişdir? 

SSRİ mövcud qanununun tələbinə görə, cinayət işinin istintaqı 

bitdikdən sonra prokuror müstəntiqdən cinayət işini alıb beş 

sutkadan artıq olmayan müddət  ərzində  işlə tanış olmalı  və ona 

lazımi istiqamət verməlidir. 

Bəs necə olur ki, qanunun keşiyində durmalı olan bir orqan 

özbaşına hərəkət edib qanunu aşkar pozur və bu beş günü bir 

çinovnikin istədiyi qədər uzadır? 

Hörmətli prezident, Azərbaycan SSR vətəndaşlarının hüquq və 

qanun mənafeyinin ali keşikçisi kimi yuxarıda son dərəcə  qısa 

söylədiklərimizi  əsas tutub xəstəliyi zindanda şiddətlənən, hava 

almağı çətinləşən şair Xəlil Rzanın barəsində qəti imkan tədbirinin 

dəyişdirilib həbsdən azad olması haqqında sərəncam verməyinizi 

xahiş edirik. 

Xəlil Rzanı Müdafiə Komitəsinin müştərək sədri: 

İsmayıl Şıxlı - yazıçı 

Hümmət Süleymanlı - hüquqşünas 

Baki, 4 sentyabr 1990-cı il. [318] 

29 aralıq 1989-cu ildən mitinqlərdə “Vəzirova istefa” 

  


 

286


tələbi qoyulmuşdu. X.R.Ulutürkün yeni müstəntiq A.Yanalovla 

Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Ali Sovet qarşısında keçirdiyi 28, 29, 

30 aralıq 1989-cu il tarixli mitinqləri, H.Əliyevlə bağlı “Pravda” 

qəzetində 13 nisan (aprel) 1990-cı il tarixli neqativ yazı ilə bağlı 

mühakimələrdən sonra A.Yanalovun 12-13 yanvar hadisələrində 

ermənilərə divan tutulmasının səbəbləri ilə  əlaqəli olan 

sorğularından və cavablardan danışılır. “Cavablandırmışdır ki, rus 

ordusunun Bakıya soxulmağına əmr verənlər, onları qarşılayanlar, 

qanlı qətli öncə təşkil edənlərdir. Mən həbs olunmağım ərəfəsində 

6 günün içində öyrənə bildim ki, bəşəriyyət tarixinin ən iyrənc, 

xeyanətkar, qanlı  səhifələrindəndir 20 Ocaq 1990-cı il. Bakıdan 

qovulmuş ermənilərin hayıfını  çıxmaq üçün bu qəsd, bu qətl, bu 

amansız ölüm mexanizmi çoxdan düşünülmüş  şəkildə 

qurulmuşdur” [Bax: 16 nisan (aprel) 1990] [318]. 

X.R.Ulutürk 8 ocaq (yanvar) 1990-cı ildə Bakının Azadlıq 

meydanındakı mitinqdə irəli sürdüyü tələblərə görə  də ittiham 

olunmuşdur.  Şairin idarə etdiyi həmin mitinqdə irəli sürdüyü 

tələblər siyasi məzmunu və tarixi əhəmiyyətinə görə fərqlənmişdir. 

Tələbnamədə göstərilirdi (ixtisarla verilir): 

1. Vəzirov da, Qərib  İsgəndərov da, Manuçaryan və Zori 

Balayan qədər təhlükəli yırtıcıdır... 

3. Bəşəriyyətin bütün mütərəqqi qüvvələri - rusların “Pamyat” 

təşkilatı, Soljenitsın dahiliyi, “Arxipelaq Qulaq” bizim də  mənəvi 

sərvətimizdir, öyrənməyə, mənimsəməyə layiqdir. 

4. Arvadı Yelena Bonner Əlixanyan tərəfindən yoldan çıxarılan 

Saxarovu dahi saymaq olarmı? 

5. Ən böyük idealımız - vahid Azərbaycandır! Bu vahidliyə nail 

olmanın bütün vasitələrini kəşf etməliyiz. 

6. “Heç bir vəch ilə hakimiyyəti Türkə verməməli” xətti, 

Rəfsəncani-Brejnev bağlaşması hələ də gücdən düşməyib. 

  

 


 

287


8. Teleradioşirkətin, Akademiyanın, Universitet və institutların, 

yaradıcı təşkilatların, mətbuatın suverenliyinə nail olmalıyız. 

9. Elbrus, Kazbek, Kuban, Yessentuki, Krım, İtil (Volqa), Oder 

(Odər), Ural, Karpat, Altunsu (Krasno-vodsk), Baykal, Altay, 

Sibir,  İrtış, Yenisey, Çukot, Taymır, Kamçatka... türk 

toponimləridir. 

13. Andranik, Amazasp, Mirzoyan, Mikoyan, Markaryan, 

Qalustyan cinayətlərini necə unutmaq olar? Bu həmin Qalustyandır 

ki, 1938-ci ilin fevralında M.Müşfiq kimi gənc dahini vur-tut 25 

dəqiqə mühakimə etmiş, haqqında ölüm hökmü çıxarmış, 

“troyka”nın sədri olmuşdur... 

16. “Silahları” şeirini oxuyuram [Bax: 27 hazıran (iyun) 1990] 

[318]. 

Bu çıxışların motivində  də erməni faktoru dayanmış, guya 



ermənilərə qarşı ittihamlar irəli sürüldüyü qeyd olunmuşdur. 12-13 

ocaq hadisələrində də X.R.Ulutürkə erməni məsələsinə - erməniləri 

Azərbaycandan qovmaq çağırışlarına görə ittihamlar irəli 

sürülmüş, şair siyasi çıxışlarına görə mühakimə edilmişdir. 

X.R.Ulutürk 26 yanvar 1990-cı il tarixdən 9 oktyabr 1990-cı 

ilədək, 8 ay 13 gün Lefortovo zindanının izolyatorunda 

saxlanılmışdır. O, zindanda 2000 səhifədən artıq  əsər yaratmışdır 

ki, bunun 197 şeirini azadlığa buraxıldıqdan sonra çap etdirmişdir. 

Şair həmin  şeirləri “Qıfılı o üzdən olan qapılar” adı altında 

ümumiləşdirmişdir. Həmin  şeirlər başdan-başa nikbinlik, 

qəhrəmanlıq nümunələridir. 

Xəlil Rzanın zindan şeirləri çoxəsrlik Azərbaycan 

ədəbiyyatında “Həbsiyyə” adı altında tanınmış Xaqani, Fələki şeir 

ənənələrinin XX əsrə gələnəyidir. 

“Xüsusi təyyarədə” (28 ocaq), “Dəmir qəfəs” (2 şubat), “Soruş, 

peşmanammı” (2 şubat) 

şeirlərində 

şairin taleyi 

avtobioqrafikləşdirilir. TU SSSR Vnukovo hava meydanına 

gətirilən mücahid “dəmir kibi gəlib, polad ki- 

  

  


 

288


bi çıxacağını” yoldaşı Firəngiz xanıma inamla söyləyir, şair qadını 

olduğuna görə adını Ülu saxlamağı, vüqarlı  gəzməyi tapşırır. 

“Dəmir qəfəs”  şeirində assosiasiya -metaforalarla düşünən  şair 

dəmiri maddi obyektlərdən tutmuş, psixoloji əhvali-ruhiyyəyə 

qədər mənalandırır. Protokollarda, qərarlarda olan “dəmir 

effektdən” belə usanmır, paslı daş-dəmirdə nur “görür”. Bu qədər 

“filizi” dizlərilə qıra biləcəyi barəsində düşünən şair qətiyyətləşir. 

Dəmirlərə qarşı almaz olan şair, özünə hökm çıxarır: “Nəinki 

zindan, cəza, hətta heç ölüm də  mənim azadlığımı  əlimdən ala 

bilməz!”. 

Lefortovo  şeirlərinin iri həcmli nümunələrindən biri “Əlvida, 

Azərbaycan”dır.  Əsərdə  şair “qırmızı” metafora assosiasiyasının 

emosional-siyasi rənglərini mənalandırır, onu qırmızı imperiyanın, 

Kremlin vədləri, “Aşkarlıq və demokratiya” uydurmaları ilə ifadə 

edir və respublikanı yenidən xatırlayır. Kameraya sığmayan  şair 

xatırlayır ki, “yəqin qar yağır indi Bakıya, qırmızı qar”. Və “qan” 

sözünə siyasi rəng verir. Bu, Bakı qırğınlarına, ölüm və qanlara, 20 

Yanvara işarədir.  Şair “qan” assosiasiyasından ciddi siyasi 

mətləblərə keçir. 20 Yanvar gecəsində  əzilmiş maşınları 

canlandırır, qərara gəlir ki: 



Toxunmayın, ağalar, bu gün dinc durun barı, 

Dünya sərgilərinə qoyalım maşınları. 

Sizin “xalqlar dostluğu” adlı muzeyiniz var. 

Saxlansın qoy ordaca bu yaralı maşınlar.  

Sonra şair baş vermiş faciələri sadalama intonasiyasında davam 

etdirir, yalnız sovet tanklarının tırtılları altında qalmamış qollardan, 

çəkmələrdən danışır: 



Qanla dolu çəkmələr... çəkmələr gör nə gündə 

Çiynindən qoparılmış qollar gözüm önündə... 

Qan çəkməli ayaqlar qalxıb addımlayacaq! 

Çiynindən qoparılmış qollar yaralı bayraq, 

Bakı qanh bir məzar, özü boyda laləzar, 

Selin, suyun altında pərən-pərən bir gülzar. 

 


 

289


Milli xarakter fəci reallıqların təfsilatına varir, konkret poetik 

təsvirlər verir: 



Əlinidə təpcəkli bel... qazıram yaş torpağı, 

Gözlərimin sürməsi bu qaya, daş torpağı.  

Yanıqlı bayatılarla gücləndirilən təfsilat milli xarakterin - şairin 

emosional duyğularında təbiətlə cəmiyyət arasında qəribə bənzəyiş 

duyur, göydə olan kəhkəşanların yerdə qurulduğuna heyrətlənir: 



Hanı yüz milyard ulduz? Hanı gümüş kəhkəşan? 

Kim yıxdı kəhkəşanı ərşin ucalığından? 

 

Neçə milyon ülkəri gətirdi kim doldurdu  



Bir avtomat diskinə, min avtomat diskinə?  

Bizi pis günə qoyan özü qalsın pis günə... 

 

Bakı matəm sərgisi... baxın qanlı əyninə,  



Şəfqət bacısı dünya aldı onu çiyninə. 

X.R.Ulutürk faciənin təfərrüatlarına varır, gördüyü, yaşadığı 

hadisələri diqqətdən yayındırmır, təsvirdə od-alov səpə-səpə 

şaqqıldayan pulemyotlar, daş asfaltı yandıran ləpə-ləpə qan seli, 

güllə yağmuruna tutulan ayparalı maşın da, qurşunlanan həkim də, 

yüksəliş sevdasına güllə dəyən qartal da, yenicə qız əli tutmuş bir 

cavanın eşqi də canlanır və oxucu qəlbini dağlayır. 

X.R.Ulutürk təsvir-təhkiyənin yönünü epik təsvirə, dialoqlara 

doğru yönəldir, həyatda mövcud olanları - epik hadisələri təbii 

verməkdən ötrü ağappaq, tərtəmiz divara qanla yazılmış  sətirləri 

daha önəmli diqqət mövqeyinə  çəkir: - “Azərbaycan,  əlvida!”, - 

“Alın qisasımızı”, -“Öldük, amma qaçmadıq” nidaları - Bakının 

Salyan kazarması yanındakı avtobus parkında ağır maşınların 

kapotuna və divarlara insan qanı ilə yazılmış cümlələr gözümüzü 

dalayır. Sonra şair təhkiyəni yenidən lirik intonasiyalara doğru 

yönəldir - poetik ləngəri bayatıların 14-lüklərlə  əvəzlənməsi, 

növbələnməsi doğurur. Tənqidin kəsə- 

 

  



 

290


ri ondadır ki, 20 Yanvarı törədən Qorbaçov, birbaşa ifşa olunur, 

şərəfsiz  əllərdən Nobel mükafatı alan qızıl ilan cildinə girib 

aşkarlıqdan söz açır. 

Şeirdə X.R.Ulutürk həbs olunmasını nikbin poetik dillə oxucu 

diqqətinə çatdırır, “diz altına salıb sanki şairi azca tumarlayan” 

əlləri tapançalılar: - “Silahın varmı” - deyə sorurlar: 



Əlləşdirib qoynumu, ciblərimi, əynimi  

Sordu: - Varmı silahın? - yoğun boynu tir adam.  

Dedim: - Gəzmə əynimi, axtar qaynar beynimi,  

Məgər görmürsən ki, özüm canlı silaham.  

Şair metaforalarla, assosiasiyalarla faciəli hadisələrin təsvirini 

verir və ömür-gün yoldaşı Firəngiz xanımdan  nigaran qaldığını 

bildirir: 



Mənim zərif çiçəyim, qorxacığım, ürkəyim,  

Bəs sən dözəcəkmisən, bənövşədən kövrəyim? 

 

Mənim dərdim damladır dərd dənizi içində,  

Mən adi bir nərgizəm, qızıl qana bələnmiş 

min nərgizin içində. 

 

Qərənfıllər düzülər səkilərə, yollara  

Qərənfil alovundan yanğın düşür süd qara.  

Sənətkar qərənfillərin yaratdığı əfsanəyə də xüsusi  

diqqət bəsləyir: 

Qərənfil saçılmada dağa, daşa qərənfıl  

Sumqayıtın rizləri başdan-başa qərənfil. 

 

Biləcəri, Mərdəkan, Binə yolu qərənfil  



Addımbaşı deyir ki, yatma, oyan ey qafil!  

Salyan kazarması qan, dörd tərəfi qərənfil,  

Əriyərsən bu dərddən. Sən birfil olsan da, fil! 

 

Bəşəriyyət görübmü böylə birfaciə, yas? 

Bu boyda məzar olmaz, bu boyda gülzar olmaz! 

 

291


X.R.Ulutürk Azərbaycan torpaqları  və tarixi şəxsiyyətlərinin 

itirilməsini yada salıb onları bu günün fəci mənzərəsi ilə birlikdə 

lirik planda təqdim edir. Poetik panoramdan Xankəndi, Ağdərə, 

Zəngəzur, Altunkənd, Basarkeçər, Kəlbəcər kimi bölgələr maddi 

sərvətləri ilə göz önündə canlanır. Lirik ahəng və intonasiyada 

Mikayıl Müşfiq,  Əhməd Cavad, Yusif Vəzir, Seyid Hüseyn kimi 

repressiya qurbanları 90-cı illərdə, 20 Yanvar günlərində yenidən 

canlanır. “Demokratik” hökumət xalqı güllələyir, Borovik, Süva, 

Qdlyan, “Pravda Vostoka”, “Pravda”, “Litqa-zeta”, “İzvestiya”, 

“Moskovski novosti” - zəhərli millətçilik təbliğatı  xərçəng, 

traxoma kimi xalqları parçalayır, məsxəti türkünü özbəyə qarşı 

qoyur. Amerika dünyası İran körfəzinə qoşun, təyyarə, tank, mərmi 

daşıyan esmi-neslər, donanmalar, raketlər məmləkəti kimi ittiham 

olunur, dünyanın dərdi şairin dərdi kimi qavranılır. Rus imperiyası 

“Xotyat li russkie voynı” mahnısını oxuya-oxuya 1956-cı ildə 

Macanstana, 1968-ci ildə Çexoslavakiyaya, 1978-ci ildə 

Əfqanıstana soxulur. Şair bu əsasda dünya həmrəyliyini Berlin, 

Paris, Tokio, Bolqarıstan, Ukrayna, Beloras və başqalarının Bakıya 

yardımını da unutmur. O, milli ayrı-seçkilik aparmadan 20 Yanvar 

günlərinin  şəhidlərinə: rusa, ləzgiyə, tatara, azəriyə qan qardaşı 

kimi ağlayır, qardaşlıq məzarında rahat yatmalarını Allahdan 

diləyir. Şair imperiya dünyasını, “Pravda”nı ittiham edir:  



Vətənim qan içində... baxır, susur “Pravda”,  

Borovikin dililə yalan qusur “Pravda”. 

 

Qəzetlə maskalanan İqor Belyayevə bax,  

Ərzə yalan püskürür neçə-neçə qurumsaq.  

Balayanı qorxudur türkün hədsiz artımı,  

Bir fayda verməyəcək Buşun ona yardımı...  

“Azərbaycan, əlvida” şeirində yanıqlı bayatılar, “Qazırıq bellə, 

külünglə... açılır öndə məzar” misralı qəzəl də verilmişdir. Qədim 

Çəmbərəkənddə, dağ yüksəkliyin- 

 


 

292


də 1918-ci ildə dəfn olunmuş şəhidlərin qafaları üzə çıxır - 1918-ci 

il 1990-cı ildə yenidən təkrar olunur - işğal davam edir. Şair 

iştirakçısı olduğu bu günləri unutmayacağına, “cahanda son fatehin 

axırına çıxmayınca” bu aləmdən getməyəcəyinə and içir. 

“Gülüm, aç pəncərəni”, “Dustaq”, “Zindanda səadət”, “Gəzinti 

guşəsi”, “Yox, mən qala bilməzdim”, “Limon qabığı”, “Razılıq, 

narazılıq”, “Təmiz havanın dadı”, “Can vermərəm özümə”, 

“Nigaranam” psixoloji məqamlarla  əlaqəli olan şeirlərdir. “Yox, 

mən qala bilmərəm” şeirində elegiya janr müəyyənliyidir. 

Xəlil Rzanın fikri assosiasiyalarla ifadə etməyi “Təmiz havanın 

dadı” şeiri üçün də xarakterikdir. Şair “Pravda”nın yaydığı zəhərli 

ideyalarla həmin qəzetin kağızından istifadə edib eşdiyi tütün 

arasında bənzətmə görür və  mənalandırır ki, “Apaydın bilinərdi 

təmiz havanın dadı, bu “Pravda” tüstülü zəhrimar olmasaydı”. 

X.R.Ulutürkün Lefortovo şeirlərinin bir qismində milli 

xarakterin psixoloji-fərdi məqamları  təsvir edilirsə, digər bir 

qismində obyektin idraki-psixoloji cəhətdən dərk olunması önə 

çəkilir. “Otuz milyon”, “Qanların  şəlaləsi”, “Təbrik, Nelson 

Mandela”, “Salam, Boris Pasternak” belə əsərlərdəndir. 

Şair “Təbrik, Nelson Mandela” əsərində özü ilə  səngərdaş 

bildiyi Nelson Mandelaya ritorik-emfatik nidalarla müraciət edir. 

N.Mandela zənci xalqının qəhrəman övladı olub 30 illik həbs 

cəzasına məhkum edilmiş, “Viktor Ferster” zindanında 

saxlanılmışdır. O, həbsdən əvvəl Afrikanın azadlıq meydanlarında, 

Keyptaun meydanında mitinqlər, marşlar, nümayişlər keçirmişdir. 

Lakin dəmir-beton divarlar onun ruhunu susdura bilməmişdir. 

Azadlıq aşiqinə güllələnmə kəsilsə də, ehtiyatlanıb ölümü 30 illik 

həbs cəzası ilə  əvəz etmişdilər. O, 13 fevral 1990-cı ildə 30 illik 

həbsdən azad olmuşdur.  Şair özü ilə Mandela arasında oxşar tale 

görür və onun azadlığından sevinərək 

 

  


 

293


“sağ  əlin başıma”, - deyir. Milli xarakter azadlığı yalnız “alım” 

dəyərində düşünür, buna görə də o, “yarmaq gərək zindanı dırnaq 

ilən, diş ilən” qənaətindədir (“Qoyma şir pişikləşə”, “Salam, Boris 

Pasternak”). 

“Salam, Boris Pastemak” əsərində B.Pasternaka “Doktor 

Jivaqo” romanına görə olan hücumlar əleyhinə toplanan imzaları 

xatırlayan  şair YUNESKO-nun 18 fevral 1990-cı ildə keçirdiyi 

bayramda ola bilmədiyinə təəssüf edir. 

Xelil Rza Ulutürkün milli xarakteri təbiət saflığından dinclik 

tapır və  şairi  şirin xatiratlar qoynuna çəkib aparır. “Qar” şeirində 

şairə “nəvaziş göstərən, başına sığal çəkən, çiyninə, kirpiyinə, 

qaşına qonan” qar həm də onun xəyalını tarixi keçmişə, həyatının 

Peredelkino illərinə uçurur - N.Həsənzadəli, Sara xanımlı, 

Firəngizli günlərinə qaytarır,  şairdə xoş, ümidli ovqat oyadır, bu 

ovqatda xəfif sıxıntı  və xiffət də vardır, - ona görə ki, şair 

qismətinə düşən qar indi “torun dəmir gözündən keçir”, “bir 

qəfəsin şöləsi” qar şöləsi qədərincə olur. Adi təbiət düşüncəsindən, 

xoş ovqatdan qəfləti ayrılan şair varlığı birdən də sərtləşir, təzadlı, 

ciddi görkəm alır. Belə olanda milli xarakter filosoflaşır, 

müdrikləşir, dünyanın mövcudluğundan, insanın mənşəyindən, 

müasirlikdən söz açır.  İnsandan olmazın  əzab-əziyyətlər görəndə 

onu kor meymuna müncər edir, “yenidən yaxınlaşır insan meymun 

həddinə, planetin göz yetir mirimin kor sərhəddinə” düşüncələrinə 

qayıdır (“Təcrübə stansiyası”). Qayıclır ki, “diktatorlar bilsin ki, 

cəngəllik qanunuyla yaşaya bilməz bəşər, diktatorlar hökmündə 

xeyiri üstələr şər”. Həmin ümumi hökmdən fərdini ayıran şair milli 

zəmindən yaddaşı, oyanışı vurğulayır. Vurğulayır ki, milli idealı, 

milli taleyi qorumaq üçün: 



Bir milyon səkkiz yüz min türk azəri, insanı  

Öz yurdundan qoparan kor qüvvəti, gör, tanı! 

Dünyanı təzadlarıyla qavrayan Ulutürk hərlənən yer 

 

  

 



 

294


kürəsinin mərkəzində kürə üçün gor qazanları görür. Onların 

siyasətidir ki, ağla qara, müsəlmanla xaçpərəst, alimlə nadan bir-

biri ilə toqquşan siyasətlər, dövlətlər uyuşa bilmir. Şair sinəsində 

zindanlarıyla hərlənən yer kürəsində - rus imperiyasının üç yüz ili 

haqlayan ikibaşlı qartalını  əsla unutmur, xoşbəxt vaxtlarında belə 

“yer altında al boyaq” olan qızıl güllər ildırıma dönüb təbərrük 

torpaqdan baş qaldıranda, universitet illərində “addımlayan baharın 

ağ örpəyi sürüşəndə  də, “qolu bağlı, köksü dağlı  məmləkətini” 

düşünmüş, pərt olmuşdur”. Üçrəngli bayrağı ay-ulduzla görüşəndə 

sənətkar ölüm-dirim qovğasına düşmüşdür. O, əbədiliyini onda 

görür ki, Vətən “bütün səltənətlərdə döyüşmüş X.Rzanı  bəxtinə 

düşmüş qüdrətli sənətkar” bilir! (“Mənim bəxtimə düşdü”) 

X.R.Ulutürk Lefortovo şeirlərində  xəyalın, xatiratın nurlu 

pəncərəsindən də baxmalı olub. Belə məqamlarında o, Firəngizinə 

dönə-dönə üz tutub - Mandelanın xanımı Vindi kimi “Nigaranam”, 

“Mənim həbs xəbərim”, “Qəm içrə bayram yarat”) mətin olmağın, 

dözümün  əlacını ona öyrədib. Söyləyib ki, “günəş  qədər pakizə 

süfrəni özü bəzəsin”, - ailə üzvləri Sevinc, Türkay, Təbriz gəlsin, 

üçrəngli bayrağını başının üstündən assın, uvertura çaldırsın”. 

Sonra da deyir: 



Bizim həyətimizdə qocaman bir palıd var,  

Ağzı geniş, dibi dar.  

Zərli piyalələri çırpın həmin palıda,  

Planetdən, qanımdan atəş əmən palıda.  

Durun, qəmi tapdayın düşmən bayrağı təki,  

Bizim evdən nur alıb çıraqban olsun Bakı.  

Milli xarakter özü ilə Firəngizi arasında olan vəhdətdə 

ümmanları, dalğalanan, “əllərində  şüar olan plakatları –“Ulutürkə 

Azadlığ”ı görür, həmin inamdan da “dağıdacaq zindanı həm xalq, 

həm Xəlil Rza” hökmü boy verir! 

Sənətkar xalqına özünün vəhdəti misalında baxır, Azərbaycanın 

gələcək baharını da yeni görür. Bu bahar 

  


 

295


“şəhidlərin qanını götürüb, al-qırmızı  ağaclar qan qırmızı olub: 

“Lalələr çöllərə düzüm-düzüm od tökür” - şair dünyanı, 

Azərbaycanı qırmızı assosiasiyasında təsəvvür edir (“Tamam başqa 

bir bahar”). 

Zindan heyatı  Xəlil Rzanın özünüdərkinə baxışdır.  Şair belə 

həyatdan sarsılmamış, bədbin olmamışdır. Zindana gəldiyi yola 

nəzər salan şair “yox, mən susa bilməzdim” deməyindən məmnun 

qalır, özünü haqlı görür. 

X.R.Ulutürk Lefortovo həyatını  təfərrüatlarına qədər izləyir. 

“Bakıdan gələn bağlama”, “Günü gözəl keçirmək”, “Dustaq 

geyimi”  şeirlərindən aydın olur ki, şairə göndərilmiş bağlamanın 

qayda üzrə çəkisi beş kq-dan çox olmamalıdır. Şair ağ şam, limon, 

soğan, ağ kişmişə poetik nəzərlə baxmış, 34 il əvvəli - toy 

gecəsindəki bağlamanı xatırlamışdır: 



Balaca bir bağlama nələri saldı yada,  

Nə məhəbbət öləndi, nə səadət dünyada.  

Şair keçmişi ilə bu günü arasında bağı belə poetikləşdirmişdir: 

Nələr deyir ağ kişmiş, hər giləsi müqəddəs, Mənim ulduzlarımı 

zindan söndürə bilməz! “Günü gözəl keçirmək”  şeirində adiliklər 

mənalandılır. Şair özünü zindanda gözəllik keşikçisi hesab edir. O, 

“zər külçəli döşəməni silir”, 3 çarpayını, 4 divarı par-par parıldadır, 

döşəkağı, balışı  qızıl gül çələngi” kimi dəyərləndirir, “su lüləyini 

qızıldan” bilir - özünü “Lefortovo qəsrinə memar görür, cüt qaşığı, 

boşqabı, çaydanı gövhər, dürr, kağızları ağ çiçək”, çayı bu zindana 

səpilən Lənkəran ətri” hesab edir və “Zolotoe runo” sunu ləzzətlə 

nuş edərək, “günəşi cahan məşəli”, “qarı başına yağan ağ ulduz” 

görüb deyir: “Başım səadət tacı, mən - Azadlıq Allahı, Bu cür 

qarşılayıram zindanda hər sabahı”. Zindanda belə günü gözəl 

keçirmək şair nəzərində “kişi ləyaqətini, Vətən ləyaqətini canından 

və günəşdən uca tutmaqdır!” “Dustaq geyimi” şeirindən bilirik ki, 

şairi “ştamplanan 

  

 

 



 

296


şalvarı, düyməsiz pencəyi, qapqara çəkmələri” ilə kamera dustağı 

etsələr də, “söndürə bilmirlər təbəssümünü”. Zindanda şairin şəraiti 

əzik döşək, çarpayı, yumruq boyda balınc, gödək adyaldan ibarət 

olmuşdur. O sanki “qayalar qəmbərində narahat bir dəniz”, yaxud 

“şimalın qarlı buzunu əridən səməndər quşudur” (“Səadət 

ulduzuyam”). Sənətkarın qəlbi,  əlləri dustaq olsa da, yarıcanı 

Azadlıq meydanındadır, “əllərdə çiçəkləyən bayraqların 

yanındadır”, sənətkar ölməyən ruhlarladır,  şəhidlər məkanında 

İsmayıl, Ülvi, Vəfadarladır.  Şair sakit kamerada 6 milyardlıq 

bəşerin davamıdır. Zindanda sənətkara bir qetrə azadlıq yoxdur. 

Bir neçə dəfə bərkdən danışdığına, davranış qaydalarını pozduğuna 

görə əyninə 24 saatlıq rezindən cəza köynəyi geydirmişlər. O, cəza 

köynəyini özü üçün Səməndər köynəyi bilir, soyuq rezin şair 

varlığından od-atəş alıb alışır, yanır. Hiddətlənir ki, beton məhbəs, 

hərbə-zorba azmış kimi üstəlik ona sorğu-sual, cəza köynəyi bəxş 

edir. Milli xarakter özü ilə kainat arasında bənzətmələr arayır, 

vulkanları, odları planetin cəza köynəyi bilir, eşitməməkçün cəza 

köynəyi qulaqlarını  sıxır, yazmamaqçün barmaqlarını  sıxır, sözlü 

dodaqlarına “sus” möhürü vurur, getməməkçün ayaqlarını bağlayır 

-sıxır  əynini, kürəyini. Fəqət  şair idrakım, təfəkkürünü bağlaya 

bilirmi? Sənətkar  şeirdən lirik ricətlərə  çıxaraq Polşa, Rumıniya, 

Çeçen-İnquşetiyanı seyr edir: “Qırır qandalı Polşa. Parçalayır 

Varşava öz cəza köynəyini”. “Buxarestdə  Ağ  qəsri dağıdır 

Rumıniya, Paslı darvazaların sındırır biləngini”. “Qalxır çeçen-

inquşlar, osetinlər ayağa. Dönür cəza köynəyi qana batmış 

bayrağa”. 

Şair millilikdən bəşəriliyə, bəşərilikdən milliliyə yol alır: 

“Həmnəfəs olur bəşərlə, aləm qalxır ayağa”.  Şairin burnundan 

açılan qan da obraza çevrilir; həkimlər qanı  kəsə bilmirlər, çünki 

bu qan Bakı meydanlarından gəlir: 



Zəhmət çəkmə, can həkim! 

Kəsə bilməzsən qanı. Get dinc əyləş yerində. 

  


 

297


Qanın bir ucu burda, bir ucusa ordadır.  

Bakı küçələrində. 

Əsərdə  şairin “həbs xəbəri” ilə bağlı  fərdi detallar da 

verilmişdir. Sənətkarın həbsi onun nəsli üçün həm fiziki ağrı, həm 

də  səfərbərlikdir. Bu, xalqa doğru aparan səfərbərlikdir;  İ.Şıxlı, 

H.Süleymanlı Yazıçılar Birliyində Müdafiə Komitəsi yaratdı, 

Qabil, Hidayət, Qulu Kəngərli, Zeynal Vəfa  şeirlə  Xəlil Rza 

böyüklüyünü təcəssüm etdirdi. Sərvinaz kimi kişi qeyrətli qadınlar 

neçə yüz şag-irdi belə tətillərə çəkdi. Səttarxan zavodunda fəhlələr 

əl saxladı, plakatlar qaldırdı. Bakıda yüz milyonluq meydan coşdu, 

xəbər Münhenə çatdı, Mirzə  Xəzər efirə  səs saldı. Mikayıl Mirzə 

bütün Türkiyəyə ün saldı, “dünya gəmiyə, Xəlil Rza mayağa 

döndü”, Oruc qızı Dilarə xanım  əlində  şəkil, sərkərdə Ulutürk ilk 

cərgədə irəlilədi, Məhəmmədin, Rəhbər Bəşiroğlunun gur səsləri 

dalğa-dalğa yayıldı, Azadlıq eşqi ilə  sərhədlər dağıldı, eyni 

məkanda “xalqın azadlığına şair həbsi təkan oldu”. 

O vaxt inqilab bahadırının qardaşı  Məhəmməd Rza 

Xəlilbəylinin ilk güman, ümid yeri xalq şairi, millət vəkili Bəxtiyar 

Vahabzadə olmuşdu. Ona Xəlil Rzanın həbs edildiyini bildirir... 

“Döymədiyimiz qapı-pəncərə qalmadı. Respublika rəhbərliyinə, 

hüquq-mühafizə orqanlarına müraciətlər, teleqramlar, haraylar, 

fəryadlar sükutla qarşılandı. Dəfələrlə Moskvaya - qan çanağına 

getdim. Ustadla görüşə icazə verilmədiyi üçün imperiyanın kahası 

Kreml qarşısında aclıq aksiyası keçirdiyim, intiharla hədələdiyim 

ünvanlar da oldu. Aprelin 1-də venamı  kəsib ölümcül halda 

şəfaxanaya düşdükdən sonra məşhur dustaqla görüş almağımın nə 

qədər ağır olduğunu düşünəndə indi üşənirəm. 68 gün üzünü 

görmədiyim ustadla bu tarixi görüşümüz nə  qədər ağır olsa da, 

indiki əbədi ayrılıqla tutuşdurduqda bu o qədər xoş ovqat yaradır. 

O vaxt Kremlin qurultaylar sarayı qarşısında Ali Sovetin deputatı 

“Aziya”-nın yazarı, ustadın bağ evində qonaqlıqdan ta- 

  

 

  



 

298


nıdığım böyük qazax şairi Oljas Süleymenovla, “Əsrə  bərabər 

günü”ün müəllifi, deputat Ç.Aytmatovla, ustadın azadlığı ilə bağlı 

müxtəlif ünvanlara yazılmış  məktublar,  əsrə  bərabər bir ömür 

xatirələri kimi beynimdə çözələnir. Nəhayət, avqustun 22-də 

Azərbaycan Yazıçılar Birliyində vətənpərvər hüquqşünas Hümmət 

Süleymanlı  və xalq yazıçısı  İsmayıl  Şıxlının müştərək sədrliyi ilə 

rəsmi qaydada “Xəlil Rzanı Müdafiə Komitəsi” yaratmağa nail 

olduq” [102]. M.R.Xəlilbəyli nəyə gücü çatırsa, satıb tərtib elədiyi 

“Xəlil hey...” kitabını fövqəladə vəziyyət şəraitində 200 min tirajla 

çap etdirib yayır. 

X.R.Ulutürkün azadlığına doğru yol getməyi adi bir Pərvanənin 

(kəpənəyin) azadlığından başlayır (“Pərvanəyə azadlıq”). 

“Bayırdan gələn səslər”  şeirində  səs motiv - obraz müəyyənliyi 

kəsb edir. Xəlil Rza səsi gah qüdrət kimi qavrayır, gah da avtomat, 

raket kimi dəyərləndirir. Şair qəlbi Səsə bir az da yaxından diqqət 

kəsilir. Hətta, “diqqət kəsilirəm mən süd köpüklü qara da, təzə qara 

sanlınmış altun şüalara da”. Adi qarğa səsində isə traktorla dalğa-

dalğa sökülən yeri, torpağı xatırlayır.  Şair “çöldən gələn səsləri 

acgözlüklə udur”. Sonra Səs  şair nəzərində siyasi mənaya qədər 

böyüyür, güclənir: Uzaq Almaniyada zindanlar dağılır, Berlin, 

Vyetnam, Drezdendə zəncirlər qırılır. Bakı qan içində çimizdirilsə 

də, bəşərin yürüşləri kəsilən deyil. Gecənin qoynunda səs-səda 

eşidiləndə sanki “yatmış  dəniz baş qoyub şair köksündə 

mürgüləyir”. Heç bir zindan, qadağa  şairə  gələn səslərin yolunu 

kəsə bilmir. 

X.R.Ulutürk zindan şeirlərini siyasi motivlər, ideyalar üzərində 

qurmuşdur. Lefortovonu ən həssas duyğularına, ovqatına, sevinc və 

kədərinə  qədər yaşamaq istəmişdir, buna görə  də 23 şubat günü 

onun nəzərində tarixə dönür: qız nəvəsinin dünyaya gəlişi onun 

bayramı, sevinci olur. Lakin şair bu tarixi, 23 fevralı həm də qızıl 

orduya yas günü  kimi  anır. Düşünür ki,  məhbəs  sevinci “bayram 

  


 

299


sayılan yasın isti qan ləkəsini Abşerondan, bu aləmdən siləcək!” 

Lefortovo mövzusunun psixoloji-fərdi məqamlarından biri də 

dustaq məlaikələrinin - qızların  şeirə  gətirilməsi, mövzuya 

çevrilməsidir (“Dustaq məlaikələr”). 

“Keşikçilərim”  şeirində  şair məhbəs qayda-qanunlarından 

danışır, danışır ki, hər gün dörd növbə dəyişilməli, 2 dəqiqədən bir 

keşikçi göz yerindən baxmalıdır. “Yuxu” şeirində X.Rza 

“Türkanda dərdlərini gizlədib  şad oxuyan bir gəlini” dinləyir. 

Əruzla yazılmış “Bizim ellər yerin-dəmi”  şeiri psixoloji-mənəvi 

ağrıları dilləndirir. “Gözlük seçən göz həkimi”ndə  şair - milli 

xarakter “görmə” asso-siasiyasını  mənalandırır, gözlüyü, linzanı 

uzaqgörənlik, lakin yaxşı insanı gözsüz də, - İdrakın gözü ilə 

görmək mənasında dəyərləndirir. “Tüstülər” şeirində milli xarakter 

- məhbəs həyatını heç olmasa məcazi olaraq, tüstü, siqarla 

dağıtmaq istəyir. Lakin özünü kiçik zindanda bilirsə, xalqını da 

böyük zindanda görür. Vətəni özündən bətər hesab edir. “Kibrit 

alovu”  şeirində  şair kibrit alovunu mənalandırır, günəşdə belə 

əbədi yanan kibritini - payını görür. “Nəfəslik”də kiçik bir nəfəslik 

onun nəzərində havanı aldığı borcdur. Əvəzi isə verdiyi qələmidir. 

“Sənətkara azadlıq” siyasi şeiri bir milyon iki yüz mindən artıq 

məktub,  ərizə, teleqram, şikayət, tələbnamə göndərmiş xalqın - 

milli azadlıq hərəkatı dalğası, xalqın qüdrət selinin ifadəsi kimi 

yazılmış,  şairə azadlıq tələb etmişdir. “Yıxın, sökün, dağıdın” və 

“Türk”  şeirləri  şairin türkçülük məfkurəsindən doğulur, böyük 

turançılıq fıkirlərindən güc alır, sərhədlər - məftillər  əleyhinə 

turançılığa çağırır. “Mağara”  şeiri qaçqının mağaraya sığınıb 

əqrəblərlə, ilanlarla yaşadığını  əzabla xatırladır, tarixi keçmişə 

qayıdışı, “mənliksizliyi”  əks etdirir. “Prometey” şeirində milli 

xarakter özünü “Prometey” hesab edir. “Sənin eşdiyin tütün” 

şeirində “Astra”sı qurtaran şair tütünü “Pravda”nın kağızına büküb 

eşir və “Pravda”nı ifşa edir. “Ağ və qırmızı telefonlar”da hər şeyin 

“dustaq” olduğun- 

  

 


 

300


olduğundan, qadını Firəngizlə  əlaqə saxlaya bilmədiyindən 

danışılır. 

X.R.Ulutürk “İşıqlan, ey gözüm, könlüm”, “Aman, tanrım bu 

səadət”, “Getdin qəlbə qüssə doldu”, “Bu gün eyni şəhərdəyiz”, 

“Zindan türküsü”, “Vaysınıram”, “O yerlər”, “Neçin yata 

bilmirəm”, “Kəfənini geymiş kişi”, “Qaranquşlar qayıdanda”, 

“Mən özümçün darıxmıram”, “Birinci düşmənim”, “Gözüm qaldı”, 

“Dözməlisən”, “Azca huşa gedə bilsəm”  şeirlərində başlıca ideya 

“sənətkara azadlıq”dır. Milli xarakter Müşfiq, Hadi, Cavid, 

A.İldırım,  Ə.Cavad, Yusif Vəziri - repressiya qurbanlarını 

xatırlayır. Lakin razılaşmır ki, indi 1937-ci il deyil, əsrin 

axırlarıdır, imperiya Azərbaycandan  əlini çəkməlidir. “İlham 

üstündə” şeirində fikir təşbehler silsiləsilə daha çox əyanilik tapır: 

Kameram - qızıl saray, barmaqlığım - bağça, lək,  

Əyləşdim şah taxtımda şerin hökmdarı tək.  

Ərzin hökmdarı tək! 

Qarşımda ağ vərəqlər... büllur bahar səhəri,  

Qələmimdə sıyrılmış Misri qılınc kəsəri.  

Mürəkkəbim - Göygölüm bir cüt mavi damlası,  

İlhamım - əzəmətli bir Xəzər qasırğası.  

Köksüm - alov kürəsi, üzüm-gözüm dan yeri,  

Barmaqlarım - günəşin şüa-şüa telləri. 

 

Addımlarım - toprakdan bir azca hündür, uca  

Hazıram varıb keçim xəttüstüva boyunca. 

 

Gülüm qaima nigaran obadayam, eldəyəm,  

Rövşənəm, zindanda yox, doğma Çənlibeldəyəm.  

Şair “Gültac balam” şeirində Bakı qan ağlayanda, qışın qarlı 

çağında dünyaya gələn Gültacını  əzizləyir. “Əllərimin  əksi” 

şeirində milli xarakterin əvvəlcə bütöv, sonra isə  əllərinin  şəklini 

çəkib qolubağlı zindana atırlar. O öz əlləri ilə  qəsbkar  əllərini 

müqayisə edir. Düşmən əli 

  


 

301


ordular yeridib müqəddəs ölkələrə girib. “Firəngizin məktubu”, 

“Bu gələn yara bənzər” - əruzla yazılmış bu lirik şeirlərdə 

Firəngizlə şair görüşü poetikləşdirilir. 

“Qanım”  əsərində qanı  kəsilməyən Vətənin dərdləri çözələnir. 

“Ağ pambıqda bir damla qan” şeirində  Vətənin taleyi, idealı 

xatırlanır, “qan” metaforası Azərbaycanın verdiyi qan kimi 

mənalandırılır. “Çıxaraq bahara Azərbaycanı!” - məhəbbət, həyat 

sevgisi ilə dolu olan şeirdir. “Madlen Riffo” - fransız qızına, Fransa 

Milli Müqavimət Hərəkatının fəal iştirakçısı, görkəmli  şair, 

jurnalist və xadminə həsr olunmuşdur. 

“Qaçsan güllələyəcəyəm”  şeirində milli xarakter nigarandır ki, 

onu hara göndərirlər göndərsinlər, təki  Şəhidlər Xiyabanından, 

Azərbaycandan, Müşfiqdən, Caviddən ayrı düşməsin; onlar da bu 

sürgün, həbs yolunu seçiblər. “Siyasi dustağın yeriş qaydası” 

şeirində siyasi dustaq özü ilə gözətçi arasında müqayisə aparır, 

onların qismətləri eynidir - birinin qolu bağlıdır (siyasi dustağın), o 

birinin idrakı, beyni. Fəqət gözətçi qul, dustaq azaddır. 

“Zəncirlənib əllərim” şeirində şair mücərrəd səyahətlərə çıxır, əllə 

görülən hər cür işə poetik-metaforik məna verir! Əllərini təsvir və 

tərənnüm edir. 

X.R.Ulutürkün zindan şeirlərində mübaliğə, təşbeh güclüdür, 

işləkdir.  Şeirlərdə  təsvir  əlvandır, təfərrüatlara çox varılır. 

“İttiham”  şeirinin siyasi kəsər və ifşa pafosu güclüdür - hüquq 

polkovnikinin  şairlə dartışmasını  əks etdirir. “Qorxu girmədi 

qəlbə”  şeirində milli xarakterin dözümü, “Həsrət”  şeirində 

Türkanına həsrəti ifadə olunur. “Ulu tanrım – poeziya” şeirində 

poeziyaya məbəd, ulu tanrı, qılıncdan kəsərli,  şir ürəkli millətin 

cürət və qüdrəti kimi baxır. “İmkan məhdudlaşanda” şeirində milli 

xarakter qandallı ayağı, zəncirli  əlləri ilə  də özünü xalqınmın 

silahı, azadlıq Allahı bilir, imkan məhdudlaşanda sanki “can 

yenidən doğulur”. “Bayram axşamı” şeirində Yaz günü Novruzun 

bütün adətlərini, vərdişlərini xatırladan 

  

 


 

302


şair kənd məzarıstanında öz doğmalarını yad edir. 

Xəlil Rzada özünüifadə güclüdür. “Xəlil”  şeirində  əruzla 

yazılmış  şeiri tərənnüm pafosu süsləyir: “Üç zaman vahidinin 

sahibidir, fikir eləməz. Öz qızıl qiymətini almasa dövründə Xəlil”. 

“Zəncilərin azadlıq türküsü” şeiri azadlığa odadır. “Firəngiz 

görəydi kaş”  şeirində  həbs  şairi qorxutmur, əksinə, o, həbsə 

düşəndən bəri bir az cavanlaşdığım deyir. “Mükafatım”  şeirində 

milli xarakter təmənnasız ömür yaşayır, axırda isə mükafatı “bu 

barmaqlıqların arası” olur. “Bursadan bir xatirə”də  şair 

kommunistlərin əleyhinə qaldırılan badəni xatırlayır. 

“İldırımdır qələmim” - Puşkinsayağı yazılmış,  əruzda olan bu 

şeirdə qələmin qüdrəti tərənnüm olunur. “Pas qoxulu damcılar”da 

milli özünüdərk yenidən canlanır, millətlərin öz hüquqlarını, 

müstəqilliklərini əldə etmələri ifadə olunur: 



Qorxma, Xəlil Rza, döz, yaxınlaşır təlatüm,  

Kişinyovdan, Tallindən məğrur sodalar gəlir.  

Moskvada, Tiflisdə aşıb-daşır təlatüm  

SSRİ qəfəsi milləllərə dar gəlir.  

Bu sıradan  şair saxta deputat seçkilərinə  və deputatlara etiraz 

edir, zindanları sökən bütöv bir cavan “gəldiyindən” ruhlanır. 

“İradəni itilə” - psixoloji-mənəvi  şeirdir.  İradəni iti saxlamaq

inqilabın kişilik olduğu psixoloji incəliklə ifadə olunur. “Vyetnam 

qızı Xanoy bala”, “Vyetnam”,  “Silah növləri” - Vyetnamdakı 

vətənpərvərliyi, şəhidliyi, torpaq məhəbbətini tərənnüm edir. 

“Haqqın iradəsiyəm”  şeirində milli xarakterin müsəlmanlığı, 

Allaha etiqadı ruhani qüdrəti ifadə olunur:  

Bismillahla açıram hər qızıl sabahımı,  

Allah məni səsləyir, mən də ki Allahımı.  

“Bir cüt göyərçin”  şeiri 13 yaşlı  İlqarın tank atəşi altında 

öldürülməsinə elegiyadır. “Calaq vurun”, “Haqqın iradəsiyəm”, 

“İldırımdır qələmim”, “Xəlil”,   “İmkan məhdudlaşanda”, “Vüqar 

türküsü”, “Ulu tanrım poeziya”, 

  


 

303


“Azərbaycan”, “Odlar məmləkətiyəm”, “Uman yerdən küsərlər”, 

“Xəlil, dustaq deyilsən”, “Vətənimi düşünürəm”, “Zindan mənim 

ömrümü bir az uzatsın gərək”, “Təki kağız-qələm verin”, 

“Zindanda gəncləşirəm” şeirləri - fəxriyyədir, özünü tərənnümdür. 

X.R.Ulutürkün hissiyyatlı, ehtizazlı hallarını “Tamarzı  Xəlil”, 

“Mən özümçün darıxmıram”  şeirləri ifadə edir. Münhendəki 

“Azadlıq” radiostansiyasının  əməkdaşı Mirzə  Xəzərə ithaf olunan 

“Hələ durur cahanda...” şeirində milli xarakter çörəksiz yaşaya 

bilir, lakin həqiqətsiz yaşaya bilmir: 

Hələ durur cahanda 

sərhəd-sərhəd ləkələr  

Müstəqillik maskası  

taxan müstəmləkələr...  

Hələ durur cahanda  

azadlığın dilini 

boğazından çıxarıb  

qollarını buranlar,  

Qızılayaq taxtını 

Tank üstündə quranlar, 

top üstündə quranlar.  

“Perestroyka” sözü 

haça dilin əzbəri  

Üstündə şərbəti var, 

altındasa zəhəri.  

“Nə cür baxacaqsan gözlərimə  sən” lirik-epik planda işlənmiş 

siyasi  şeirdir.  Şair sərt, acı  həqiqətləri israrla gözümüzə,  

qulaqlarımıza ötürür ki,  tarixi  keçmişimizi, Azərbaycan dərdini, 

xalq taleyini unutmayaq:  

Sənin göylər boyda məmləkətini  

Bölüb, bölüşdürüb gətirdilər də.  

Sorub zaman-zaman sümürdülər də.  

Arslan millətini, şir millətini  

Bir əl quzusuna döndərmək üçün, 

  


 

304


İnsan kəlməsinin ucalığından 

Bir qul mövqeyinə endirmək üçün 

Bakını qanına bələdi düşmən - 

Şəhdini çəkdiyi dərdli Bakının 

Üstünə zirehli tanklar yeritdi, 

Fəqət unutmadı altındakını, 

Cınqırın çıxdımı barı bircə yol? Tarixi, həyati həqiqətlər milli 

xarakterin varlığını, mənəvi-psixoloji vəziyyətini müəyyənləşdirir 

(“Qardaşların”). X.R.Ulutürkün Lefortovo şeirlərində mübarizə, 

qəhrəmanın fərdi aləmi, psixologiya və mənəviyyatı şeirləşir - xalq 

taleyi qəhrəmanlıq,  şəxsiyyət, xarakter mənasında bir fərdin 

üzərində  cəmləşir. Milli ideal da həmin fərdin xarakterində 

müəyyənləşir. Fərdiləşmə bu baxımdan ümumiləşə, ictimailəşə 

bilmir (“Yuxu”, “Ehtiyat”). Şair - milli xarakter dostlarından, Əşrəf 

Şəfidən aldığı  şeirdən (“Sağ ol, qardaşım  Əşrəf”), həyat yoldaşı 

Firəngiz xanım Ulutürkün ilahi məhəbbətindən, onun mənəvi 

böyüklüyündən, mənliyindən güc alır, Firəngizini dustaq qadını 

yox, Azadlığın gəlini kimi dəyərləndirir (“Sənsiz nasıl dönüm 

evə”, “Qorxma, mən sarsılmaz dağ qalasıyam”, “Vüsal, hicran 

yollarında”, “Elə günüm olubmu ki...”, “Neçin gəlmədin”, “Qurban 

olduğum”, “Sənin xəttin”, “Mehin dəydi”, “Sən mənim bəxtimə 

göylərdən enmiş”, “Bu gün xoşbəxt oyanmışam”, “Bircə qismət 

paxlava”, “Zindanda Novruz bayramı”, “Mənim şah qızıl gülüm”, 

“Hələ dünən”, “Mehin dəydi”, “Döyüş yolu uzundur”, “Səadətim” 

və b.). Şair zindanda Novruzu xanımı  sədaqətli Firəngizlə 

qarşılayır. O, bu anında nəşənin, həzzin həyatını duyduğu kimi, 

fıziki-ruhi iztirablarını  da  eyni  dərəcədə yaşayır. Mücahid 

Moskvaya azadlığın həbsxanası kimi baxır, quşlarla, baharla özü 

arasında təzadlar yaşayır və ağrınır: 



Kamera daş. Kamera nəm, 

bir az tutqun, bir az soyuq 

  


 

305


Burda mənim bir quşca da 

hüququm yox.  

Uğuldayır su kəməri. Qaz kəməri, 

işıq xətti,  

Göylər boyda səadətim 

hara getdi, hara itdi?  

Orda sellər, sular azad...  

Dağlar azad, çöllər azad  

Burda mənim zəncirlərim 

azadlığa yalnız təzad. 

(“Barmaqlığın pası qədər”)  

İnam,  şübhə, qətiyyət, iftixar, ağrı poeziyası fakt-təhkiyə-

hərəkət (psixoloji-məntiqi-emosional) müəyyənliyindən başlanğıc 

alır (“Nənəm güllər”, “Sənin göz yaşların”, “Əyil gülüm, əyil, 

keç”, “Bəxtiyarlıq”). Xalqın tərənnümü, idealı, taleyi birbaşa 

“Xalq” obrazı ilə canlanmır, o, ən müxtəlif obrazlarla, çalarlarla 

fərdiləşir. 

X.R.Ulutürkün Lefortovoya baxışı eyni zamanda Azərbaycanın 

milli azadlıq hərəkatına qayıdışıdır. Müstəntiqlər onu dindirəndə 

sübut-dəlil kimi lenti, kameranı  fırladırlar. Azadxahı danışdırır, 

faktları öyrənirlər. O isə “ekranda” xalqın sonsuz dalğasını görüb 

yenidən qürurlanır, ağır-ağır nəfəs alır (“Ağır tanklar dayanıb 

ürəyimin üstündə”, “Tanklar”). 

X.R.Ulutürk Azərbaycanı türkçülüyün, turançılığın, 

azərbaycançılığın azadxahı kimi yenidən dəyərləndirir, 

E.Məmmədov, Tantəkin, Mənsur Əlisoy, Məmməd Əlizadə, Seyid 

Tahirin milli hərəkatdakı qiymətini verir (“Bizi ayrı saldılar”, “Ağ 

çələngli Azərbaycan”, “Mən yenə dönəcəm Azərbaycana”, “Vətən, 

sənin sipərinəm”, “Vətənimi düşünürəm”, “Aman dostlar”):  

Sizi gördüm aman dostlar, 

qoy hayqırım diyar-diyar,  

Beş dənizin arasında, 

ürəyimin yarasında 

  


 

306


Planetin iftixarı, 

azadlığın bayraqdarı  

Azərbaycan türkləri var. 

(“Amal dostları”) 

Türkçülüyü tərənnüm edən X.R.Ulutürk dini etiqadı ilə də 

poetikləşir    (“Səadət sorağında”, “Vətənimi düşünürəm”, “Şer 

yazmazdan öncə”, “Turan balama layla”, “Yazıq deməyin mənə”): 



Mənə cürət, mənə qüdrət, mədəd, hümmət, ey yara-dan, 

Eraların, ümmanların, dünyaların o tayından! 

(“Səadət sorağında”)  

Bu qurdları mən ovcumun içi kibi tanıyıram,  

Döyüşdəyəm, özün mənim dayağım ol, ulu Tanrım! 

(“Vətənimi düşünürəm”)  

Keçmişin də, bu günün də, sabahın da qüdrətini  

Cürətini bəxş et mənə, bəxş et, ulu pərvərdigar! 

(“Vətənimi düşünürəm”) 

 

Şer yazmazdan öncə 

dəstəmaz alıram mən,  

Dupduru bulaq üstə 

ayağımı, əlimi,  

qollarımı yuyuram. 

(“Şer yazmazdan öncə”)  

Azadlığın emosional həsrəti qoşma formasında olan şeirlərdə də 

ifadə olunmuşdur. Milli xarakter azadlıq günəşinə, milli bayrağın 

hüsnünə, sevgilisinin üzünə, balasının gözlərinə, Xəzərə, Milə, 

Muğana, saza, sözə  həsrətdir, lakin nikbindir (“Azadlıq həsrəti”, 

“Yolum”, “Bir stəkan çay”). Sənətkar zindan şeirlərində  hər  şeyə 

məftunluqla, sevgi ilə, ehtirasla yanaşır, həsrət-həsrət baxır - bu 

duyğu Lefortovo şeirlərində güclüdür, - bu, onun emosional 

təbiətindən, sürgün həyatından irəli gəlir (“Bir stəkan çay”). 

 

  



 

307


Xəlil Rza zindan şeirlərində milli dil məsələsindən də 

danışmışdır. “Azərbaycan türkcəsi” yüksək intonasiyalı  tərənnüm 

şeiridir, burada həm də türkçülük ideyaları tərənnüm olunmuşdur. 

Həbsiyyə  şeirlərində duyğu, arzu, istək, dilək, həsrət, hicfan, 

vüsal motivləri fərdiləşdirilmiş, obrazlaşdırılmış, sözün gücü ilə 

milli xarakterin mənəvi-psixoloji varlığı  dəyərləndirilmişdir 

(“Səadət paytaxtıyam”, “Möcüzə sorağında”, “Son səadətim”, 

“Zindanda görüş”, “Qardaş  məhəbbəti”, “Ah, siz a zəncir, a 

zəncirlərim”, “Günaydın, mənim bacım”, “Bu görüş bir 

möcüzəydi”, “Sən görüşə izn verdin”, “Gəlib çatdı doqquz iyun”, 

“Mən yenə  gələcəm Azərbaycana”, “Günəş  həsrəti”, “Zindanda 

gülüstan”). 

Zindan  şeirlərində azərbaycançılıq  şüuru, məfkurəsi önəmlidir. 

Şair doğmalarına yazdığı  şeirlərində  də Azərbaycan idealını 

bəkləyir (“Mən əvvəlki balanızam”, “Toprağından öp”, “Silahım”, 

“Təlqin”, “İkinci təlqin”, “Günəş həsrəti”). 



Üç rəngli bayrağım - xalqımın canı 

Oxşa şüa-şüa, saçağından öp! 

Mənim qollarımla Azərbaycanı 

Qucaqla, yaralı torpağından öp! 

 

Hey! Hey! Davam edir hələ vuruşlar,  

Mən kiməm? Ər oğlu, mübariz dədə.  

Özüm kamerada, yarı canımsa  

Bəşərin uğrunda mübarizədə.  

Milli ideal nəticə etibarilə  bəşər azadlığı  uğrunda mübarizə 

ideyası ilə birləşir. 

X.R.Ulutürk bəzən sürreal səpkili  şeirlər də yazmışdır. Belə 

olanda o, dərdin və ölümün rənglərini, növlərini verir, ölümlərdə 

belə ölümsüzlüyünü dönə-dönə  tərənnüm edir, fəxriyyələrə dalır 

(“Ölümlərin növləri”). 

Xəlil Rzanın Lefortovo şeirlərində lirik-epik mətn az- 

 

  


 

308


lıq təşkil edir (“Mamır”, “Ağçələngli Azərbaycan”, “Nə cür 

baxacaqsan gözlərimə sən”, “Yuxu”, “Zindanda gülüstan”). 

Lefortovo  əsərlərinin bir qismi məhəbbət  şeirləridir. 

X.R.Ulutürk Lefortovo şeirlərində siyasi pamflet və həcvlərdən də 

yararlanmışdır (“İttiham”, “Sənətkar məğrurluğu” və başqaları): 

Bakımı qanına bələyənləri 

Görməyə gözüm yox... gözüm güllədir 

Marşal mundirinə təpilən şəri 

Salamlayan ancaq murdar kölədir. 

Görməyə gözüm yox... gözüm güllədir. 

(“Sənətkar məğrurluğu” ) X.R.Ulutürk - məhkəmə  həyatından 

“fraqmentləri”  şeirə  gətirmiş, yaddaşa köçürmüş, tarixləşdirmişdir 

(“Qalx ayağa,  şair gəlir”, “Qanadlı günlərim”, “Səadət 

paytaxtıyam”, “Sizi gördüm”, “İttiham”, “Zəncirlənib  əllərim”, 

“Siyasi dustağın yeriş qaydası”, “Qaçsan güllələyəcəyəm”, 

“Əllərimin əksi”, “Zindan türküsü”, “Yıxın, sökün, dağıdın”). 

Xəlil Rzanın zindan həyatı son günlərinə 

qədər 

poetikləşdirilmişdir.  Şairin azadlığa doğru gəlişinin ifadəsi “Bakı 



hava alanına qayıdarkən...”, “Əlvida, Lefortovo”, “Dostlarım”, 

“Aldım yenə sovqatını”, “Gözün aydın, Almaniya”, “Bakıya 

doğru”, “Bu aləm nə qədər gözəlmiş, Allah”, “Poeziya hökmdarı”, 

“Şəhriyar üslubunda” şeirləridir. Bunlar şairin Lefortovo həyatının 

siyasi yekunudur. Şair Bakı hava alanından Azərbaycanı 

salamlayır: 



Mübarək uçuşun istiqaməti 

Birbaş Bakımıza, Azərbaycana! 

Ruhumda yer gücü, göylər vüsəti 

Buludlar bənzəyir lələ, mərcana. 

Salam Bakımıza, Azərbaycana!  

Şair - milli xarakter yenə mübarizə hökmündə qal- 



 

309


dığını bəyan edir. Bu əslində poetik bəyanatdır: 

Qalxsın milyon-milyon göyərçin göyə, 

Yenidən qızışır mübarizəmiz. 

Üç rəngli bayrağım enməsin deyə 

Yurd boyda yumruğa dönməliyik biz! 

Yenidən qızışır mübarizəmiz!  

Xəlil Rza Ulutürk Lefortovoya nifrətlə, qəzəblə əlvida söyləyir: 



Əlvida, ey göz deşən baş yeyən, sarı quzğun 

Stalinin, Yejovun, Jdanovun, Kirovun 

Brejnevin, Suslovun, Çernenkonun tilovu! 

Əlvida, zülmət qala, ey namərdlik alovu! 

Lefortovo, ey dibsiz sovet zülmətxanası, 

Kainatın ən iyrənc, murdar, mənfur binası! 

Yıxaq bircə səni yox, altun imperiyanı! 

Qanun cildinə girmiş məlun imperiyanı! X.R.Ulutürk “Xəlil daş 

qoyan yerə baş qoyan fədailərin” minlər, milyonlar olduğundan - 

öz kişi bətnindən doğulanlardan, azadlıq aşiqlərindən qürurlanır, 

“günəşi göydə yox, həm də bağrında tapanları” kəsilməz, usanmaz 

mübarizələrə səsləyir! 

Biz Xəlli Rza Ulutürkün Lefortovo əsərlərinə mövzu və ideya-

məzmun mündəricəsinə görə münasibət bildirdik. Münasibət 

bildirdik ki, həmin  əsərlərə Ulutürkün pərən-pərən olmuş taleyi, 

həyatı kimi təbii baxaq. 

X.Rza 1990-cı ilin qanlı hadisələri, 20 Yanvar faciəsi, bütöv 

Azərbaycan taleyinin tərcümanlığı olan əlvan motivli ideya-

məzmunlu  əsərlər yazmışdır. Bunlardan çoxu arxivindən ilk dəfə 

götürülüb “Türkün dastanı”, 

“Bağışla, ey vətən” kitablarına daxil edilmişdir “Ağı”, “Bacım 

Arifənin oxşamaları”, “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” kimi 

şeirləri şairin qəhrəman oğlu Təbriz Xəlilbəylinin, bütün şəhidlərin 

xatirəsinə ithafdır, elegiyadır. Şair Qardaşxan Təbrizə gedəndə ulu 

Şəhriyarın qəbri üstündən bir ovuc torpaq gətirmiş  və  Təbrizin 

məzarı 


  

 

310


üstünə çiləmişdir. Ata bundan sinirlənmiş  və  təsirli bədii  əsər 

yazmışdır. “Ağı” lirik-psixoloji, çoxçalarlı motivlərlə  aşılanmış 

şeirdir.  Şair oğul məhəbbəti, həsrətini, yurd sevgisini, vətəndaş 

birliyini, insan qəlbinin dəruni,  əsrarlı hallarını poetikləşdirmiş, 

yüksək sənət nümunəsi yaratmışdır.  Şeir 8 hecada, aaa b, vvv b 

qafiyə quruluşundadır. Sənətkar  şeirə bütün dərdini-kədərini için-

için, udum-udum yedirmişdir. 

Təbriz - ölümündən  irəli  olan mübarək döyüşdür, mübarizədir: 



Neçin sənə qıydı fələk? 

Çiyninəmi qondu mələk? 

Salam, döyüşün mübarək, 

Salam, Təbrizim, Təbrizim.  

Təbriz - ölümündən irəli olan millət balası, düşməndən öc alan, 

Təbrizə, Bakıya Ərk qalası, şairə qaladır: 

Düşmənlərdən öc alası, 

Millətimin ər balası! 

Təbrizimin Ərk qalası 

Qalam, Təbrizim, Təbrizim!  

Təbriz - ölümündən sonra olan tabut altında göynəyən ata 

əlləridir: 

De hardasan? Şah taxtında, 

Ərşin ən yüksək qatında 

Göynər tabutun altında 

Əlim, Təbrizim, Təbrizim!  

Təbriz - ölümündən sonra gül məzarların ağırlığı altında qalan 

dərddir, yanan Azərbaycandır: 

Gömkəkində qan ərqəvan, 

Gül məzarlar əlvan-əlvan 

Yanır odda Azərbaycan, 

Elim, Təbrizim, Təbrizim.  

Təbriz - ölümündən irəli, ölümündən sonra olan şair 

mübarizəsi, parça-parça olan ürəkdir: 

  


 

311


Ömrün-günün mübarizə, 

Sənsiz nə cür baxım ərzə? 

Parça-parça, rizə-rizə 

Könlüm, Təbrizim, Təbrizim!  

Təbriz - ölümündən sonra olan, məbədinə səcdə qılan aləmdir: 



Mən atanam, söylə mənə: 

Ötəri nə, əbədi nə? 

Səcdə qılsın məbədinə 

Aləm, Təbrizim, Təbrizim.  

Təbriz - ölümündən sonra əbədi olan həyatdır, cahanda 

həmişəlik qalandır: 

Sevincin, başda tacın var, 

Türkayın var, Gültacın var. 

Milyon qardaşın, bacın var 

Mən qoymaram, solmaz bahar 

Solan Təbrizim, Təbrizim! 

Qanlı köksü dəlik-deşik, 

Xocalıda bir qəsr tik. 

Ey cahanda həmişəlik 

Qalan Təbrizim, Təbrizim!  

Təbriz - ölümündən irəli və sonra olan doğulmaqdır, yenidən 

yaşamaq və yaşatmaqdır, millətə və gəncliyə salamdır: 

Ey bəxtəvər, ey üzü ağ, 

Balam Təbrizim, Təbrizim. 

Sən yenidən doğulursan 

Salam, Təbrizim, Təbrizim!  

“Bacım Arifənin oxşamaları” (1992) qədim bayatılarımızın 

axarı, dərdli-kədərli ağbirçəklərin çağırdığı ağıların davamıdır: 

Dağdan bir lalə dərdi, 

Dağ basdı lalə, dərdi. 

Hər dərdi çəkmək olar 

Çəkilməz bala dərdi. 

  

 



 

312


 “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” (1992) şeiri Təbriz 

Xəlilbəyliyə odadır: 



Aç başından qara şalı, mərd anası, sən ağlama!  

O, məqbərə yerdi - göydü... başdaşını qucaqlama.  

Mərmərində dürrə dönür, yağış göydən dama-dama  

Üstündəki ehtişama matdı Təbriz, can Firəngiz! 

 

Yurdum-yuvam od tutanda gizlədərdi pərtliyini,  

Güllə-qurşun tükənəndə silah etdi mərdliyini.  

Yalnız qarı düşmən bilir zirehdən də sərtliyini  

Sal qayadan bir az məğrur, coddu Təbriz, 

oddu Təbriz.  

“Nəslimizin çələngi” (1992) şeiri  şairin Türkiyədə müalicə 

olunduğu çağlarda yazılmışdır:  



Atasıyam Təbrizin! Bu sadə həqiqəti  

Uzaq şəfa elində, İstanbulda bildilər.  

Bildilərmi, yığışıb Dalğa-dalğa gəldilər.  

Ata Təbriz adından qürurludur, buna görə  də vüqarından 

xəstəliyini gizlədir: 

Turqut Ozal göndərən 

Bahar nəfəsli çələng. Hər gülündə yeni rəng  

Atasıyam Təbrizin. Bu sözdən işıq gəlir,  

Saqqalıma, rəngimə bir nur, yaraşıq gəlir.  

“Mən cəbhəyə  gedirəm” şeirinin yazılma tarixçəsi vardır.  Şeir  

1993-cü il 29 dekabrda Füzuli rayonunun Kürdmahmudlu kəndi 

yaxınlığında işgəncəli surətdə  həlak olmuş  Pərviz Sovet oğlu 

Şükürlüyə ithaf olunmuşdur. Qəhrəmanın anası Yazıçılar Birliyinə, 

Anar müəllimə yazırdı: “Hörmətli qardaşım Anar! Salam! Mən 

böyük  şairimiz Xəlil Rzanın ünvanını bilmədiyim üçün bu yaralı 

məktubumu Sizə göndərdim. Çox xahiş edirəm, zəhmət olmasa, bu 

məktubu sahibinə çatdırın. Bəlkə məktubum Sizə də çatmaz, onda 

çox-çox xahiş edirəm, kim olsa Xəlilə çatdırsın. Hörmətlə  şəhid 

anası Rəhilə Şükürlü. Sum- 

 


 

313


qayıt şəhəri, Komsomol küçəsi, 16-25, mənzil 7”. 

R.Şükürlü məktubunda həm də xahiş edir ki, şair oğlu haqqında 

şeir yazsın.  Şair də anaya məktub yazmış, onunla görüşəcəyini

oğluna  şeir yazacağını  vəd etmişdir. Beləliklə, “Mən cəbhəyə 

gedirəm” əsəri yaranmışdır. 

Şeir 3 noyabr 1993-cü ildə, 60-80 yaşlıların səfərbərliyindən 

gəncliyə öyüd kimi yazılmışdır. “Avtomatı  bəri ver, mən könüllü 

gedirəm bu gün cəbhəyə” - deyən  şair,  əslində çağırışlarıyla 

gəncliyə üz tutur, onları birliyə  dəvət edir. “Torpaq, daş yanırsa, 

doğma ana, sevgili bacıya  əl uzanırsa” – sinirlənən  şair cəbhəyə 

səfərbər olduğunu bildirir. Bu gün söz nifrəti yüz-yüz dəliqanlının 

nifrətindən, qeyzindən böyükdür - çünki Vətən çağırır! Çünki 

Vətən rütbə, vəzifə, stol, sərvət,  şöhrət düşkünlərindən heç nə 

ummur.  Ərzin gözü Azərbaycanı:  Şuşanı, Qaragölü, Çalbayır, 

Şirdağı, Lülpər, Sarıyer, Uzunyol, Muğanlı, Turşsu, Meşəli, 

Umudlu, Armudlu, Şırlan, Xəlfəli, Qar-qar, Nərdivan, Mıxtökən, 

Gendərə, Gəlinqaya, Çəmənli, Zarıslı, Sultan-Heydəri... qorumaq 

üçün  şair cəbhəyə gedir - Vətən bizi çağırır. Metenin, Atillanın 

qəbirləri uyuduğu bu torpaq düşmənin yad çəkmələri altında tab 

gətirə bilməz. Buna görə  də üçüncü yol yoxdur – “bu müqəddəs 

ölümə, bu müqəddəs həyata, ey Vətənim hazır ol” çağırı-şı, qeyrət 

və  məsləkə dolmalar təbrizləri, pərvizləri, milyonlarla Vətən 

oğullarını ayağa qaldırıb könüllü cəbhələrə, səngərlərə yolladır. 

“Hələ durur” (1992) şeirində milli ideallarımızın  əleyhdarları 

kəskin ifşa olunur, belə şeirlər siyasi pamfiet təsiri bağışlayır. 

“Qanlı  cəllada” (Qanlı  cəllad Mixail Sergeyeviç Qorbaçova) 

şeiri 20 ocaq 1990-cı il qatillərinə, M.S.Qorbaçova qarşı ifşaçı 

əsərdir.  Şeirdə faciələrimizin dəhşətləri, qırğınların - qanların baş 

verdiyi yerlər, şüurumuzda doğurduğu mənəvi əzab və işgəncələr, 

M.S.Qorbaçovun murdar siması inikas olunur. Şair qanlı cəlladlara 

Azər- 

 

  



 

314


baycandan: Təbrizimizdən, Bakımızdan, Qarabağımızdan  əl 

çəkməyi hökm edir! “Xalqıma qəddar yağı, alçaqların alçağı!” Şair 

inamında qərarlıdır ki, “bütün qan soranları odlayacaq bu torpaq”. 

“Nifrət yarat” (1993) satirik pamfletdir. Şeirdə erməni xislətinə, 

ASALA-ya şair nifreti ifadə olunur. “Erməni türkün düşmənidir” - 

düşüncəsi iliyə-qana keçməlidir. Bunun üçün “erməni  şərdir 

söyləməklə kar aşmaz”, hər cür silahları öyrənmək, səngər seçməyi 

bacarmaq lazımdır. “Yer üzünün Əhriməni erməni, insanlığın 

düşmənidir, düşməni” - bu Sədi kəlamı milli şüura yeridilməli, 

nifrət məktəbinə çerilməlidir, səfərbər olmaq, silahlanmaq məktəbi 

keçmək lazımdır, - nifrət məktəbi yaratmaq “elə qabiliyyət, şərafət, 

ləyaqət məktəbi yaratmaq” de-məkdir. 

“Əynimdə  sənin kömləkin” (1994) şeiri X.R.Ulutürkün Rəfiq 

Zəka və başqa dostlarıyla Horadiz, Füzuli, Cəbrayıl cəbhələrinə 

getdiyi çağlarda yazılmış, yun köynəyini soyuqdan qorumaq 

məqsədilə  çıxarıb Xəlil Rzaya geydirmiş  Əhməd Elbrusa həsr 

olunmuş lirik şeirdir. 

“Yaşasın həyat” (1992) Sumqayıtdakı azadlıq hərəkatını, tətil 

və mitinqlər dövrünü əks etdirir. Şair fiziki cəhətdən ağır şəraitdə, 

qan təzyiqi və ürəyi infarkt olduğu halda, Sumqayıt izdihamına 

daxil olur və alovlu nitq söyləyir. 

“Gerbimiz - qəlbimiz” (1993) Ə.Cavadın, C.Cabbarlının 

cümhuriyyət  şeirlərinin gələcəyini xatırladan, milli gerbimiz, 

üçrəngli bayrağımız tərənnüm olunan şeirdir.  Əsərdə yaşıl rəng 

müsəlmanlıq, göy rəng türkçülük, qırmızı  rəng isə çağdaşlıq 

mənasında qiymətləndirilir: 



Yaşıl rəngim -yaşıl bahar, müsəlmanlıq timsalıdır,  

Göy rəngimdə türklük yaşar, - millətimin amalıdır.  

Qırmızılıq simvoludur, çağdaşlığın, yüksəlişin  

Vətənimə can verməli mənim əzmim, mənim işim.  

Səkkiz guşə ulduzumda səkkiz cənnət qapısı var, 

  

 



 

315


Yalnız oğul qeyrətilə açılacaq bu qapılar. 

Qızıl sünbül soraq verir xırman-xırman bərəkətdən,  

Ərzə  bəhrə-bar gedəcək bu müqəddəs məmləkətdən. 

“Tumurcuq, çiçək, nübar” (1993), “Yaralı baharın” (1994) 

şeirləri təbiət mövzusunda yazılsa da, əslində  təbiət milli 

xarakteri səciyyələndirmək və tarixi gerçəkliyi göstərmək üçün 

vasitədir. X.R.Ulutürk təbiəti qarşılaya-qarşılaya içindən 

keçirdiyi hadisələri, anaların vüqarını,  şəhidləri, insan 

xarakterinin əsrarlı hallarını tərənnüm edir: 

Elcanın, Pərvizin, Bünyadzadənin, 

Təbrizin qanıdır, bu dağ ayları 

Min-min adı Ülvi, özü sadənin 

Bu torpaq uğrunda qurban gedənin 

Bürüsün aləmi hay-harayları 

Təbrizin qanıdır bu dağ çayları. 

Analar dərdin heykəli kimi təcəssüm olunurlar: 

Basaq bağrımıza mərd anaları, 

Vüqar heykəli tək dayanmış onlar. 

Sıxsa da ovcunda dərd anaları, 

Kədərdən sıyrılıb oyanmış onlar, 

Vüqar heykəli tək dayanmış onlar.  

X.R.Ulutürkün son şeirlərindən olan, “Günay” qəzetində  dərc 

edilmiş “Ləkə”  şeirini de qeyd etmək lazımdır. Bu əsər rus 

qoşunlarının Azərbaycana girə biləcəyi ilə bağlı narahat günlərdə 

etiraz təriqilə yazılmışdır. Çap olunmamış bir neçə  şeiri isə 

əlyazması halında  şairin arxivində, Firəngiz xanım Ulutürkdə 

saxlanılır. 

X.R.Ulutürkün xarakteri milli gerçəkliyin üzvi hissəsi olub, 

özündə milli idealları, türkçülüyü, vətənçiliyi və azərbaycançılığı 

ehtiva edən tarixi şəxsiyyət xarakteridir. 

  

 

  



 
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə