AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adına ƏDƏBİyyat institutu



Yüklə 2.47 Mb.

səhifə2/20
tarix10.06.2017
ölçüsü2.47 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

BƏKİR NƏBİYEV, 

Azərbaycan MEA-nın həqiqi üzvü, akademik 

  

 

  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

34 


GİRİŞ 

 

Xəlil Rza Ulutürk XX əsr Azərbaycan  ədəbiyyatının görkəmli 



nümayəndəsi, filosof, mütəfəkkir  şəxsiyyət, ictimai-siyasi xadim, 

milli-demokratik hərəkatımızın usanmaz mücahididir. O, 

Azərbaycan poeziyasında orijinal ədəbi simadır. X.R.Ulutürk 

ədəbiyyatda turançılıq, vətənçilik, azərbaycançılıq və istiqlalçılıq 

məfkurəsinin davamçısıdır. Onun poeziyası milli ideallarla 

aşılanmış, xalq məfkurəsi və taleyini daha ciddi əks etdirmişdir. 

Sənətkarın yaradıcılığı ilə bağlı M.Arif, M.Cəfər,  İ.Şıxlı, 

Ə.Ağayev, B.Nəbiyev, Y.Qarayev, B.Vahabzadə, Qabil, M.Araz, 

Q.Qasımzadə, Q.Xəlilov, Ş.Salmanov, S.Tahir, H.Orucov, G.Fəzli, 

S.Əliyev, R.Duyğun, A.Hacıyev, C.Abdullayev, A.Hüseynov, 

Y.Uxundlu, T.Əbülhəsənli, C.Novruz, T.Əlişanoğlu, R.Əliyev, 

M.Məmmədov, S.Altaylı,  Ə.Mustafayev və başqaları  məqalə 

yazmışdır. 

Şairin poeziyasına münasibət bildirən alimlər sırasında akad. 

M.Arifin adı xüsusi qeyd olunmalıdır. Poetik nümunələri 

mətbuatda təzəcə  dərc olunan şairə ilk dəfə münasibəti o 

bildirmişdir. Alim “Yeni nəsil” (1954) məqaləsində X.Rzanın da 

admı  çəkmiş, ona münasibətini bildirmişdir. “Tarla yolunda” 

şeirinə iradını bildirməklə, Xəlil Xəlilovun “ciddi gənc  şair”, 

“yazdıqları şeirlərin çoxu səmimi hisslərinin ifadəsi” olduğu qeyd 

edilir və “sünilikdən”, “ifrat şəxsi subyektiv hisslərdən”, 

“mücərrəd və ümumilikdən” uzaq olması, “ictimai mənaya daha 

çox diqqət yetirməsi məsləhət görülürdü” [10, s.304]. 

M.Arif “Azərbaycan sovet şeiri” [13, I c, s.543 - 544] 

məqaləsində  Əli Kərim, Məmməd  İbrahimov, Sərdar  Əsəd, Cabir 

Novruzov, Famil Mehdiyev, Rüfət Axundov, Tofiq Mehdiyev və 

Xəlil Xəlilovu “son beş - altı ilin istedadlı  gənc  şairi” kimi 

qiymətləndmişdir. “Poeziya və keyfiyyət” məqaləsində isə o, 

X.Rzaya məsləhət görürdü ki, “obrazları gurultulu, təmtəraqlı, 

mübaliğəli söz və ifa- 

  


 

35 


dələrdən” qorusun. Alim X.Rzanın “pələng”, “şir”, “qartal”, 

“ildırım”, “bəşəriyyət”, “ilham”, “od-atəş”, “ümman” kimi sözləri 

tez-tez işlətdiyinə etiraz edir, sözün təsir gücünü artırmaq üçün 

“ciddi hazırlıq işləri aparmağı” tövsiyə edirdi [15, I c, s.597]. 

Bütün bunlar X.Rzanın poetik özünüdərkinin yetişməsində rol 

oynamış, şairin poetik sözə ciddi münasibətini gücləndirmişdir. 

Akad. B.Nəbiyevin X.Rzanın “Taparam səni” kitabına yazdığı 

ön sözdə şairin heca və əruz şeiri imkanlarından istifadə bacarığını, 

şeir və poemalarının epik vüsətini, bədii forması, vətənpərvərlik və 

humanizm keyfiyyətindən danışmışdır. 

Alim X.Rzaya bir sıra məqalə  həsr etmiş, haqqında 

monoqrafiya yazmışdır. 

Monoqrafiyada  şairin həyatı, mübarizəsi və yaradıcılıq irsini 

izləmiş  ədəbiyyatşünas  əsas diqqəti onun vətəndaş  məramına, 

poeziyasının inkişafına, poemalarındakı epik vüsətə,  şairin  ədəbi 

prosesdəki yerinə, tərcüməçilik yaradıcılığına və  bədii 

sənətkarlığına doğru yönəltmişdir. Akademik Xəlil Rza 

yaradıcılığının özünüdərk, türkçülük, azərbaycançılıq, istiqlalçılıq 

ideyalarına toxunmuş, lakin həmin məfkurələr haqqında danışmağa 

lüzum görməmişdir. 

Tənqidçi Y.Qarayevin “Mərdlik alovu” məqaləsi X.Rzanın 

“müstəqil üslub və  sənətkar mövqeyi”, “həyat hadisələrinə  fəal 

müdaxilə, daxili narahatlıq, vətəndaş  cəsarəti, ictimai-siyasi 

siqlətinə görə seçilir”. 

Məqalədə Şəhriyarın “Əziz rəssam”, İlya Selvinskinin “Babək” 

əsərləri, habelə, Abdulla Tukay, Musa Cəlil, Qaysın Quliyev, 

K.Simonov, E.Mejelaytis, Y.Yevtuşenko, R.Rojdcstvenski, Qafur 

Qulam, M.Şeyxzadədən edilmiş çevirmələrin yüksək keyfiyyəti 

göstərilir. 

Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının “Zindandan keçən azadlıq yolu” 

məqaləsində X.R.Ulutürkün məsləki, böyük poeziya yoluna gəlişi, 

siyasi şüur oyanışının əsasları, şairin 

 

  


 

36 


azadlıq idealı  uğrunda mübarizəsi həm publisistik-xatirat, həm də 

ədəbi-tənqidi ruhda təqdim olunur. 

B.Vahabzadə “Poeziya alovu” məqaləsində  şairin sözdən 

istedadla istifadə etmək bacarığı qiymətləndirir. “Adilər və dahilər” 

şeirinin poetik məziyyətlərindən danışan, obrazlardakı  təbiiliyi, 

ictimai məna və  məzmunu yüksək dəyərləndirən B.Vahabzadə 

Xəlil Rzanın Vətən, tarix və xalq qarşısında ictimai borcundan söz 

açmışdır. 

Tənqidçi-ədəbiyyatşünas  Ə.Ağayev “1961-ci ildəki poeziyaya 

bir nəzər” məqaləsində X.Rzan yaradıcılığının təşbehlər silsiləsini, 

“beynəlxaq mövzuda yazdığı siyasi məzmunlu şeirlərində mübariz 

çağırış ruhunu” qiymətləndirmişdir. 

“Yenilik duyğusu və poeziya” məqaləsində  tənqidçi  şairin 

lirikasındakı müasirlik və novatorluq keyfiyyətindən danışmışdır. 

Ş.Salmanov “Poeziya və  tənqid” məqaləsində R.Rza, N.Xəzri, 

B.Vahabzadə, B.Azəroğlu, Ə.Tudə, M.Gülgün, S.Tahir, C.Novruz, 

N.Həsənzadə, F.Mehdi və X.Rzanın Cənub mövzusuna təkcə siyasi 

planda yox, həm də  fəlsəfi-sosial və tarixi planda müraciət 

olunduğunu xüsusi xatırladır. S.Rüstəm, N.Xəzri, Q.Qasımzadə, 

N.Həsənzadə, X.Rza və başqalarının  şeirlərindəki “fəal, nəcib 

tarixi yaddaş keyfiyyətini, onun poetik fərdiliklərini yüksək 

qiymətləndirir”. 

Ş.Salmanov “Poeziya və  tənqid” (Tənqid - 77)” məqaləsində 

diqqəti X.R.Ulutürkün tərcüməçilik yaradıcılığına yönəldir. O, 

X.Rzaya “Dost sözü” adlı  ədəbi-publisistik, “Qəhrəmanlıq 

poeziyası” adlı ədəbi-tənqidi məqalə də həsr etmişdir. 

Filologiya elmləri namizədi M.Dəmirli “Xəlil Rza Ulutürkün 

poeziyası” haqqında elmi iş yazmış və kitab çap etdirmişdir [45]. 

O, monoqrafiyada X.R.Ulutürkün yaradıcılıq axtarışlarından, 

onun fərdi üslub yetkinliyindən, istiqlalçılıq məf- 

  

 

 



 

 

37 


kurəsindən danışmışdır. Professor M.Dəmirli X.Rzanın vətəndaş 

mövqeyi, lirikasının siyasi təfəkkür xüsusiyyətləri və ictimai 

məzmun genişliyindən bəhs etsə  də, X.Rza yaradıcılığının milli 

özünüdərk mənbələri və ideya-məfkurə məsələlərini tədqiqata cəlb 

etməmişdir. 

Tənqidçi-ədəbiyyatşünas Q.Qasımzadə  və S.Əliyevin X.Rza 

haqqında fikirləri də qiymətlidir. Q.Qasımzadənin “Yazılacaq 

səhifələr intizarında” məqaləsi 1993-cü ildə  qələmə alınmışdır. 

Alim “Afrikanın səsi” və başqa şeirlərin “Ədəbiyyat və incəsənət” 

qəzetində dərc edildiyi vaxtlarda (1960) ədəbi-siyasi gorginlikdən, 

X.Rzanın 20 Yanvar faciəsi günlərində həbsindən yazır, şairə olan 

ögey münasibəti xatırladırdı. S.Əliyev isə “Ulutürk ömrü” 

məqaləsində publisistika-xatirat janrına üstünlük verərək, Xəlil 

Rzanın ömür yolunu ümumiləşdirmişdir. 

X.R.Ulutürk XX əsr Azərbaycan  ədəbiyyatının görkəmli 

simalarından biridir. Onun müasirlərindən fərqlənən bənzərsiz şair 

taleyi vardır. Belə  bənzərsizlik Xəlil Rzanın ruhu və  mənəvi 

aləmini göstərməklə  bərabər, onun bir sənətkar kimi baxışlar 

sistemini də ifadə etməkdədir. Xəlil Rza yaradıcılığının 

öyrənilməsini aktual edən qaynaqları, onun ədəbiyyat tarixində 

yerini, mövqeyini göstərmək üçün şairin yazdığı  tərcümeyi-halı 

zəngin material verir. X.Rza tərümeyi-halını üç dəfə (hələ ki, 

məlum olan fakt belədir), 1969, 1973 və 1977-ci illərdə yazmışdır. 

Biz ikinci tərcümeyi-halını arxivindən  əldə edib ilk dəfə 

“Müasirləri Xəlil Rza Ulutürk haqqında” kitabında (B., Çinar-Çap, 

2004) çap etdirmişik. Dissertasiyada onun bioqrafiyasından 

danışmaqdan çox, şairin “Kimliyim” adlı öz tərcümeyi-halının 

verilməsini lazım bilirik: “Mən Xəlil Rza oğlu Xəlilbəyov 1933-cü 

ildə oktyabrın 21-də Salyan rayonunun Pirəbbə  kəndində anadan 

olmuşam. 1939-cu ildə Salyan şəhərinə köçmüşük. Həmin ildəcə 

dərsə getmişəm və Salyanın 2 saylı  şəhər məktəbini 1949-cü ildə 

bitirmişəm. Dərcə latın  əlifbasını öyrənməklə başlamışdıq ki, üç-

dörd ay keçməmiş əlifbanın dəyişməsi xəbəri gəldi. Xeyli sonralar 

anladım ki, 



 

38 


 əlifbanın tez-tez dəyişdirilməsi xalq üçün böyük fəlakətdır, milli-

mədəni estafetin qırılması demekdir. Orxon-Yenisey əlifbasından 

ərəb, ondan latın əlifbasına, ondan da rus qrafikası üzrə əlifbaya və 

daha sonra bunun əsasında  ən yeni əlifbaya keçilməsi elmi və 

mədəni inkişafimıza ağır zərbələr endirmişdi. 

Bunun nəticəsində biz həm də türkmənlərdən, özbəklərdən, 

qırğızlardan, qazaxlardan, başqırdlardan, qaqauzlardan, 

qəraimlərdən, tatarlardan, kumıklardan, altaylardan, uyğurlardan 

və başqa qardaş xalqlardan xeyli uzaqlaşdrrılmışdıq ki, bu da 

əslində sosialist millətlərinin getdikcə bir-birinə yaxınlaşması 

qanununa ziddir. 

Atam Rza Xəlil oğlu illər boyu sayar (mühasib), müfəttiş, 

döyüşçü olmuş, son müharibədə Berlinədək irəliləmiş, 17 yerdən 

yaralanmış  və uzun illər boyunca sağalmayan bu yaralar 

nəticəsində 1957-ci ildə, oktyabrın 17-də  vəfat etmişdir. Atam 

mənim üçün hələ  də tükənməz bir xəzinədir. O, mənə yer 

şumlamağı, bağbanlıq etməyi, torpağı sevməyi, becərməyi, taxıl və 

ot biçməyi, əqrəb öldürməyi, ilandan qoruna bilməyi öyrətmişdir. 



Əqrəb öldürməyi öyrətdin mənə, 

Öyrətdin öldürüb basdırmağı da. 

O vaxtdan nə qədər əqrəblər gördüm, 

Solumda, sağımda, göz qabağımda. 

 

* * * 



Ancaq heç birinə güzəşt etmədim, 

Neçə gürzələrin dişini qırdım. 

Qıra bilməyəndə yenə hayqırdım, 

Qoymadım kinimi ləkələnməyə!  

Füzuli, Raci, Dəxil, Dilsuz, Sabir, Tofiq Fikrət, Nəvai, 

Rustaveli, Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, Qumru, Yunuf İmrə 

kimi  şairlərin adını  mən ilk dəfə atamın dilindən eşitmişəm. Bu 

şairləri çox yanıqlı, çox təsirli səslə oxuyan, bəzən göz yaşlarını 

silən atam 47 yaşında vəfat etsə də, mənim göz- 

   


 

39 


ümdə qocaman, piranə keçmişin rəmzidir. 

 

Zülmün topu var, gülləsi var, qələsi varsa, 



 Haqqın da bükülməz qolu, dönməz üzü vardır. 

 Göz 

yumma 

günəşdən, nə qədər nuru qararsa

 Sönməz ədəbi, hər gecənin gündüzü vardır.  

Tofiq Fikrətin bu gözəl misralarını o qədər təkrar etmişdi ki, 

mən hələ dərsə getməmiş bunu əzbər bilirdim. Sən demə, pedaqoji 

tərbiyədə  təriflənməyin də  əhəmiyyəti böyükmüş. Evimizə qonaq 

gələnlərin yanında bəzən atam məni tərifləyirdi: 

-Mənim oğlum xəritədə Azərbaycanı göstərə bilir! Bu cümləni 

eşidən kimi mən çubuq götürüb evimizin bir divarını tutan geniş 

xəritənin yanında dayanar, atamın öyrətdiyi kimi, Qüzey və Güney 

Azərbaycanı bütünlüklə, tam göstərərdim. 

Biryanı Türkiyə, bir yanı Xəzər, 

Bir ucu Qaflanku, bir ucu Dərbənd. 

Bir ucu Borçalı - bizim məmləkət, 

Bakını, Təbrizi xəyalım gəzər.  

Bu  şeir parçası atamındır. Yurdsevərlik badəsini onun əlindən 

alıb içmişəm. “Mənim şerim” adlı yazımda bu ruhu aydın sezmək 

olur: 


Sənin qüdrətinlə mən 

Min düşmən bayrağını 

Torpağa saldıraram. 

Sənin qüdrətinlə mən 

Dərbənddən Təbrizəcən 

Bütün Azərbaycanı 

Ayağa qaldıraram! 

Həyatımı verərəm 

Bircə sənin yolunda, 

Sənin özünü isə 

Bu vətənin yolunda. 

 Atamın fikrincə Azərbaycan mədəniyyəti tarixində  ən qüdrətli 

böyük şəxsiyyətlərdən biri Əli bəy Hüseynzadə ol- 

  


 

40 


muşdur. “İdrakdır müstibətə mizan əvət, əvət. İdraksızın ola bilməz 

müsibəti”. Sabirin, dahi Sabirin bu beytini misal gətirən atam 

deyərdi ki, Əli bəy kimi mütəfəkkirlərin faciəsi onların idrakının 

böyüklüyündən doğmuşdur. Dövrə  sığmaq - kiçiklik, dövrə 

sığmamaq isə - böyüklük çalarıdır. Dövrə  sığışmayanlar bəzən 

bütöv bir xalq tarixinə işıq sala bilir! 

Atam vəsiyyət etmişdi ki, məni müsəlman qaydasınca, “ər-

rəhman” ilə yerdən götürün. Tutuq ki, 500 adamın bir cənazə 

arxasınca addımlaması, eyni dildə düşünməsi, eyni ruhla yaşaması 

milli birlik vasitələrindən biridir. Biz atamızın bu vəsiyyətinə əməl 

etdik. 

Xanım anam evdar qadındır. Beş oğul böyütmüş, evləndirmiş, 3 



qız köçürmüş bacarıqlı, zirək, gözüaçıq və çox əməksevər bir 

anadır. Azərbaycan dilinin   sonsuz   zənginlikləri, tükənməz 

incəlikləri, tanrısal  şeiriyyəti, ovsunlu musiqisi onun dili və südü 

ilə qanımıza hopub. Köksü nağıllar, bayatılar, laylalar, bilməcələr 

xəzinəsidir:  

Laylamın adı qardaş,  

Ağzımın dadı qardaş.  

Mənə qardaş olmasan,  

Götürrəm yadı qardaş.  

Elə bilirəm ki, anam bu bayatını çağırarkən Araz qırağında 

durub o taya baxır.  

...Az adamda,  

Qulam da, azadam da.  

Dövlət çox adamda var,  

Adamlıq az adamda.  

Xeyli sonralar bu bayatını Aşıq Ələsgərin əvvəlki nəvəsi, gözəl 

Azərbaycan oğlu Haqverdi Göyçəlinin saz təranələri altında 

eşidəndə anamın böyüklüyünə  bəbək qaldım. Azərbaycan 

bayatıları, xoyratları, maniləri Kərkükdən Dərbəndə, Qızılözəl 

çayından Göyçə basalağınadək böyük bir ərazidə qanad çalır. 

 

  


 

41 


 

Əzizim, bəxtiyarım, 

 

Bəxtimin təxti yarım. 

 Üzündə göz izi var, 

 

Sənə kim baxdı, yarım?  

Artıq buna şeir demək azdır, bu, möcüzədir. Yalnız min illər 

ərzində qurulmuş, pardaxlanmış, parlamış dil və  təfəkkür bu cür 

poeziya möcüzələri doğura bilər. Bəlkə özü də bilmədən bu eşqi 

iliklərimə yeritmiş anama baş  əyirəm! Bu yaxınlarda “Nauka i 

jizn” dərgisinin birinci sanında oxudum ki, İraqın Yarımtəpə şəhər 

yaxınlığında arxeoloji qazıntı aparılmış, eradan qabaqkı səkkizinci 

minilliyə aid mədəniyyət yadigarı üzə  çıxarılmışdır ki, bunlar da 

sovet Azərbaycanının həmin dövr mədəniyyəti ilə eynidir. Anladım 

ki, Bağdad, İraq, Yarımtəpə sözləri elə azərbaycancadır və keçmiş 

Azərbaycan xəritəsi hüdudları barədə bizim bugünkü 

təsəvvürümüz dardır. Nəsimi də, Füzuli də  İraq və Suriya 

türkmənləri içərisində yetişmiş  şairlərimizdir.  Əgər bunları yalnız 

Kərkük türkmənləri öz inhisarına götürsə, yaxud yalnız sovet 

türkmənistanlıları  təkcə özününkü saysa, məhdudluq olar. Bu cür 

şairlər bizim ortaq sərvətimizdir. 

1949-cu ildə, Bakıda Universitetin filoloji fakültəsinə daxil 

olmuş  və jurnalistlik şöbəsini 1954-cü ildə bitirmişəm. Həmin 

ildən Azərbaycan Sovet Yazıçılar Birliyinin üzvüyəm. 1955-56-cı 

illərdə “Azərbaycan qadını” dərgisində əməkdaşlıq etmişəm, 1957-

59-da Moskvada Qorki adına  Ədəbiyyat  İnstitutu nəzdində 

yazıçılar üçün təşkil edilmiş Ali Ədəbiyyat Kurslarında dinləyici 

olmuşam. 

Şeir üzrə seminar başçımız,  şair Yaroslav Smelyakov, onun 

həmişə yanında gətirdiyi tənqidçi Vladimir Oqnev, bəzən bu iki 

adamı əvəz edən şair Mixail Svetlov, bizə Şekspir üzrə mühazirələr 

oxuyan Anikst, həmçinin Tolstoy, Ostrovski, Şoloxov üzrə ixtisas 

kursları aparan gözəl müəllimlərimiz, institutda Şoloxov və Nazim 

Hikmətlə görüşlərimiz, o zaman xəstə yatan, ancaq bizi qıvraq, şad 

qarşılayan Samuil Marşak kişinin evinə baş  çəkməyimiz, böyük 

balkar şairi Qaysın Quliyevin və 


 

42 


görkəmli özbək sənətkarı  Məqsud  Şeyxzadənin yataqxanamıza 

gəlişləri, mərdlik və səxavətləri unudulmaz. Nobel mükafatı almış 

Pasternakı sovet yazıçıları  sırasından xaric etmək üçün imza 

toplanırkən mən yataqxanaya siyahı  gətirənlərin xahişini yerinə 

yetirməkdən boyun qaçırmışam. Mənim gözümdə Pasternak 

təbiətin özü qədər qüdrətli bir sənətkardır. Ondan tərcümə etdiyim 

şeirlərin dadı hələ də damağındadır. 

Moskvadan qayıdıb Bakıda V.İ.Lenin adına APİ-nin 

aspiranturasına ayaq basmışam, 1963-cü ildə Azərbaycan sovet 

şeirində poema janrının inkişaf yolları (1945-1950)” mövzusunda 

dissertasi himayə  qılmışam. Burada ştatlı müəllim saxlandığım 

üçün “Göyərçin” dərgisində  əməkdaşlıqdan  əl çəkmişəm. APİ-də 

müəllimlik etdiyim on il (1959-1969) ərzində bu sənətdən aldığım 

zövqü heç nəyə  dəyişmərəm. Müəllimlik mənim anadangəlmə 

sənətimdir, rus demişkən, stixiyamdır. Yaxşı tələbəyə can qurban! 

Ancaq pis tələbəni yaxşılaşdırmaq uğrunda mübarizə, ürəyinə 

yurdsevərlik toxumunu atmaqla onu içəridən işıqlandırmaq mənə 

misilsiz zövq verir. Tələbəni tanıya bilmək üçün suallar tərtib 

etmişəm: l.Uşaqlıq və orta məktəb ilə bağlı hansı  əziz xatirələrin 

var? 2.Ən çox sevdiyin müəllimin kim olub? 3.Hansı  şairi, 

bəstəçini, rəssamı, mütəfəkkiri sevirsən? 4.Dəqiqənin qədrini 

bilirsənmi? 5.İlk məhəbbətin necə olub? (Qızlar bu sorğuya cavab 

yazmaya da bilər!) 6.Səncə Azərbaycanın səadət yolları haralardan 

keçib gedir? 7.Sən yurduna və insanlığa necə xidmət etmək 

fikrindəsən? 8.Ən çox sevdiyin və  ən çox nifrət bəslədiyin adam 

kimdir? 


Bu kimi sorğulara aldığım cavab bəzən bütöv bir dəftərdən 

ibarət olmuş və tələbənin savad dairəsini, mənəvi qüdrət dərəcəsini 

öyrənməyimə imkan yaratmışdır. Məncə, hər hansı  tərbiyənin 

özülündə milli şüur işığı dayanmalıdır. Özünün kim olduğunu, 

xalqının varlığını  dərk etmiş  tələbə pis oxuya bilməz. 

Vətənsevərlik elə bir oddur ki, orta səviyyəli, babat bir adamı az 

qala dahiləşdirə bilir! Bu uğurda hər bir sorğu idrakı  hərəkətə 

gətirir. Məsələn: Səncə azərbaycanlıların soyad (fa- 



 

43 


miliya) sonluğu necə olmalıdır: “Lı” şəkilçinin dörd biçimi, yoxsa 

“ov”, “ibn”, “ski”, “yan”, “pur”, “zadə”, “i”. Məsələn, deyin 

görüm, Cabbarlı deyilsə yaxşıdır, yoxsa Cabbarski, Cabbaryan, 

Cabbarpur, Cabbarzadə, Cabbarov, ibn Cabbar?! 

Bu cür sorğuların yaratdığı  təmayül üstündə institutdan 

çıxarılmışam. İş yerim dəyişdirilib. 1969-cu il, iyulun on beşindən 

etibarən Nizami adına  Ədəbiyyat  İnstitutunun baş elmi işçisiyəm. 

Buna baxmayaraq, tələbələrimizdən heç vaxt mənən 

ayrılmamışam. 

Gedin... gedişinizlə 

Təbiət gəlsin cana. 

Sizi gül toxumu tək 

öz əlimlə səpirəm 

Arzu yağışlarında 

çimən Azərbaycana.  

Altı ay işsizliyim və  mətbuatsızlığım çağlarında evdə azuqə 

tükənmiş və bu halda həyat yoldaşım Firəngiz xanım işə girişməyə 

vadar olmuş, Neft və Kimya İnstitutunun elmi kommunizm 

kafedrasında müəllimliyə başlayaraq öz səadətini tapmışdır. Mən 

öz səadətim və  ən çətin gündə qaralmayan içəri işığım üçün bu 

gözəl, mərd, pak, qüdrətli Azərbaycan qızına borcluyam. 

Evdə yavan çörək, bir atımlıq çay 

Varmıdır, yoxmudur, deyə bilmərəm. 

Ancaq varlığımda haray qoparan 

Neçə dağ çayını dinləyirəm mən.  

Bu ruh coşğunluğunu daim qoruya bildiyim üçün Firəngizimə 

minnətdaram. Hər iki balamızı - Təbrizi və Rzanı rus bağçasına, 

Azərbaycan məktəbinə verməyi lap əvvəlcədən qərarlaşdırmışdıq. 

Təbriz ikinci sinif yavrusudur. Rza da bu il Azərbaycan məktəbinə 

ayaq basacaq. Çıxmış kitablarım bunlardrr: 

1. Bahar 

gəlir. Bakı, Uşaqgəncnəşr, 1957. 

2. Sevən gözlər. Bakı, Azərnəşr, 1959. 

3. Məhəbbət dastanı. Uşaqgəncnəşr, 1961. 

 


 

44 


4. Qollarını geniş aç! Azərnəşr, 1965. 

5. Krasnadon 

qartalları. Bakı, Gənclik, 1967. 

6. Yeni 


zirvələrə. Bakı, Azərnəşr, 1971. 

7.  Şedrıy den. Moskva, Molodaya qvardiya, 1959. 

8. Nastoyaşaya lyubov. Moskva, Sovetskaya pisatel, 1963. 

Bundan başqa Q.Xəlilovla ortaq yazdığım “Yaşamaq istəyirəm” 

povesti “Azərbaycan” dərgisinin 1962-ci il, 10,11 və 12-ci 

saylarında çap olunub. Azərnəşrin direktoru olmuş Qılman İlkinin 

himayədarlığından istifadə edib bu əsəri Q.Xəlilovun yalnız öz 

adına nəşr etdirə bilməsini yoldaşlığa xəyanət sayıram. 

1965-ci ildən Sov.İKP sıralarındayam. Bəzi şeirlərimi “Od” və 

“Odsevər” ayaması ilə çap etdirmişəm. Sonralar məndən asılı 

olmayan səbəblərə görə bu, yasaq edilib. Məncə, doğma adları, 

soyadları, ayamaları diriltmək də borcumuzdur. Od Rza oğlu 

Xəlilbəyli, yaxud sadəcə olaraq: Xəlil Rza Od - ədəbiyyat tarixinə 

adım bu biçimdə düşsə yaxşı olar. Adın bu hala salınması 

Azərbaycan dilini bundan sonra da təmizləmək, durulamaq 

ehtiyacına işarədir. Biz çalışmalıyıq ki, qədim, zəngin Azərbaycan 

dili və ruhu bundan sonra da çiçəklənsin və özümlüyünü qoruyub 

saxlaya bilsin.   

Xəlil Rza Od, Bakı, 10 mart, 1973”. 

X.R.Ulutürk 1985-ci ildə filologiya elmləri doktoru alimlik 

dərəcəsi, 1986-cı ildə  Əməkdar  İncəsənət xadimi, 1990-cı ildo 

“Davam edir – 37” şeirinə görə M.F.Axundov mükafatı laureatı 

adına layiq görülmüşdür. 

O, Azərbaycan Milli hərəkatının fəal xadimi olduğuna görə 

Bakını işğal etmiş rus hərbçiləri tərəfindən 26 yanvar 1990-cı ildə 

həbsə alınmış, Bakı, Moskva, Rostov, Voronej zindanlarında 8 ay 

13 gün yatmışdır. 

X.R.Ulutürk 1991-ci ildə Azərbaycan Ali Sovetinə seçkilərdə 

iştirak etmiş, 87 faiz səs çoxluğu ilə millət vəkili seçilsə  də, o 

vaxtkı hakimiyyət “kvorum yoxdur” bəhanəsi ilə onu deputatlıqdan 

məhrum etmişdir.  Şair 1991-ci   ildə “Türk  milləti”  mükafatı  

laureatı,   1992-ci  ildə 



 

45 


Azərbaycan Respublikasının “Xalq şairi”  fəxri adlarını almışdır. 

Böyük sənətkar 22 iyun 1994-cü ildə vəfat etmişdir qəbri fəxri 

xiyabandadır. Qəbrinin üstündə heykəli ucaldılmışdır. O, 

vəfatından sonra, 1995-ci ildə  “İstiqlal ordeni” və Türkiyə 

Respublikasının milli şairi adına layiq görülmüşdur. 2002-cı ildə 

şairin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında Respublika Rrezidenti 

sərancam vermiş, 2004-cü ildə H.Əliyev adına Sarayda 70 illik 

yubileyi keçirilmişdir. 

“XX  əsr Azərbaycan  ədəbi-bədii fikrində milli ideal və xalq 

taleyi problemi (Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığı  əsasında)” 

ədəbiyyatda millilik və xəlqiliyi bir şairin yaradıcılığı əsasında əks 

etdirən elmi tədqiqat  əsəridir. Milli ideal və xalq taleyi problemi 

ədəbiyyatşünaslıq tarixində  ədəbi-bədii materiallar əsasında 

tədqiqata cəlb olunmuş və X.R.Ulutürk yaradıcılığı əsas tədqiqat - 

araşdırma obyekti götürülmüşdür. 

  

 



  

 

  



  

 

 



  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə