AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adına ƏDƏBİyyat institutu



Yüklə 2.35 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/20
tarix10.06.2017
ölçüsü2.35 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   20

iştahaları sönmür, onlar kiçik uzaq adaya belə “təyyarə və tanklarla 

dəstə-dəstə  gələrək bombalarını  uşaq bağçalarına belə salmaqdan 

çəkinmirlər”.  Qrenadanın torpağından keçən ağrı  şairin də 

ürəyindən keçir, onun duyğu və düşüncələrini hərəkətə  gətirir: 

milli başlanğıcdan bəşəri, dünyəvi ma-hiyyət,  İnsan taleyi, 

millətlərin taleyi nəşət alır:  

Əriyirsən varlığının qəzəbində, qürurunda  

Dəniz içrə qan gölünə çevrilməsin Qrenada.  

Arxayın ol, ey xalqların boğazına keçən caynaq,  

Götürdüyüm qanlı çanaq öz başında çatlayacaq.  

Qoca tarix çox görübdür millətləri qıranı da,  

Sizi nifrət divarına mıxlayacaq Qrenada.  

Xəlil Rza Ulutürk milli mövzular çərçivəsindən qlobal, bəşəri 

hadisələrə baxır, beynəlxalq hadisələrdən yazanda isə milliliyə üz 

tutur. Buna görə də şair 15 noyabr 1962-ci il gündəliyində yazırdı: 

“Milli xüsusiyyətin meyarı Vətəndir, ana dilidir. Hansı xüsusiyyət 

ki, Vətənin tərəqqisinə,   ana  dilinin  gözəlləşməsinə,   

çiçəklənməsinə yardım edir, o əsl milli xüsusiyyətdir, yaşamaq 

haqqına malikdir”[318]. 

X.Rzanın lirik qəhrəmanı narazılıqlarını ifadə edəndə, özünü 

axtaranda müsbət idealı  bəkləyir. O, mənfiliklərə etiraz yönündən 

“iç” həqiqətlərini: arzu və amalını, estetik idealını təzahür etdirir:  

Bu gün mənim sözümə  

güləcək bir yaşlı göz  

Bu gün mənim silləmdən 

od tutacaq boz bir üz.  

Bu gün cəbrin cəbhəsi 

yarılacaq hardasa, 

  


 

159


Bir əsarət zənciri 

qırılacaq hardasa. 

(“Ən gözəl gün”)  

X.R.Ulutürkün milli ideala, xalq taleyinə, milli azadlıq 

hərəkatına gəlişi, bir az “kənardan”, dolayısı ilədir. Şair bəhanələr, 

vasitələr araya-araya, mətnarası  və  sətiraltı  məqamlar güdə-güdə 

birbaşa milli ideala doğru yol gəlmişdir. Avropa, Asiya və Afrika 

xalqlarının azadlıq hərəkatlarına nəzər yetirən, hadisələr  ətrafında 

təfərrüatlara varan, süjetə meyl edən və ideyaları çözən sənətkarlar, 

həm də konkret xalqların: Vyetnam, Kuba, Qrenada, Fələstinin 

istiqlal tarixinə  fərdi yanaşmış, onlan bədii cəhətdən 

ümumiləşdirmişlər. Fövqəl dövlətlərin müstəmlə-kəçilik siyasətini 

pisləyən, bəşəriyyətin taleyindən nigaran qalan şair sətiraltı 

eyhamlarla öz xalqının taleyindən də ciddi narahatdır: 



Buludlarda batdı Ay... 

mənsə yata bilmirəm.  

Lülədə güllə kimi 

ürəyimdə qəzəb, qəm.  

Qırmızı çay od olub 

axır mənim qanımda  

Hərraca qoyulubdur 

bir millətin taleyi  

Qudurğan bir dövlətin 

siyasət meydanında. 

(“Rədd olun Vyetnamdan”)  

Dünyaya üz tutub milli idealına işarələr vuran lirik qəhrəman 

deyir: 

Azadlıq eşqilə çırpınır torpaq,  

Çaylar dənizlərə qaynar qan verir.  

XX əsrin önündə hər xalq,  

Azadlıq fənnindən imtahan verir. 

(“Rədd olun Vyetnamdan”)  

Amerikanın istismar dünyasını ifşa edən “Qəzəb mar- 

 


 

160


şı” (1967) əsərində lirik qəhrəman hadisə və təfərrüatlar haqqında 

məlumat verir, təsvir və  təhkiyəyə yeri gəldikcə müdaxilə edilir; 

bəzən şair müdaxilələri ilə təhkiyə əvəzlənir. 

Xalq taleyi, xalq birliyi ideyasının toxumları, rişələri də 60-cı 

illərin əsərlərindədir. “Oğlum Təbrizə” (1964), “Anam layla çalır” 

(1966)  əsərlərində real həyat lövhələrinə, təfərrüatlara varan şair 

müdrik, yığcam xalq bayatılarında da öz idealını, xalq taleyini 

mətnarası, sətiraltı anlamlarda ifadə edir. Ana yanıqlı laylalar 

çağırır: 

Aşıq haradan gəldi

Səni yaradan gəldi. 

Nə duman var, nə çiskin 

Bu sel haradan gəldi. 

 

Qar yağıbdır dizəcən,  

Bakıdan Təbrizəcən.  

Yolunu gözləyərəm  

Mən gələn Novruzacan. 

 

Laylamın adı qardaş, 

Ağzımın dadı qardaş. 

Mənə qardaş oimasan 

Götürrəm yadı qardas.  

60-cı illərin poetik nümunələrini gözdən keçirərkən, bir qənaət 

aydın görünür: Xəlil Rza Ulutürk təbiətə aludə şairdir. Onun təbiət 

şeirləri həm obyektiv, həm də mühakiməli, analitik məzmunda, 

təsvirlərdədir. “Bahar” (1960), “Yeni pəncərələr” (1960), 

“Göygöldə sübh açılır” (1961), “Mən Dneprə vurulmuşam” (1961), 

“Riqa körfəzində günəşin qürubu” “Günəşin yarısı görünür ancaq” 

(1961), “Bir dəstə çiçək” (1961), “Bakı bağları” (1961), “Bahar 

kimi” (1962), “Qızıl balıq və  şəlalə” (1962), “Sonsuz qüvvət” 

(1962), “Ömrümdə Kür çayını bu rəngdə görməmişdim” (1962), 

“Göyçayda payız 

  


 

161


səhəri” (1963), “Dəlidağ” (1963), “Uşaq bağçası dənizdə” (1964), 

“Quba bağları” (1960 - 68), “Güldəstə toplayıram” (1965), “Aç 

qoynunu, ana torpaq” (1965), “Gül bağında düşüncələr” (1966), 

“Qobustan qayaları” (1966), “Bütün fəsillərdə bahar yaşayır” 

(1967), “Gəncənin çinarları” (1967), “Dəniz səni çağırır” (1967), 

“Dəniz kimi yaşamaq” (1967), “Xəzərdən ayrıla bilmirəm” (1967), 

“Qar altında bahar” (1968), “Çağırır Göyçay məni”, “Daşın  ətri” 

(1968), “Sən mənə  bənzəyirsən” (1969), “Babalar yatan yerdə” 

(1969), “Baharda (1969), “Həftədə bir kərə, ayda bir kərə” (1969) 

şeirlərində həm idilliya, bədii dekor, həm də təbiətə müdaxiləli ve 

münasibətli baxış güclüdür. 

“Mən Dneprə vurulmuşam” (1960-61) şeiri Dneprin, “Riqa 

körfəzində günəşin qürubu” (1961) şeiri günəşin, “Göygöldə sübh 

açılır” (1961) şeiri Göygölün gözəlliyinə  həsr olunmuşdur. 

Nümunələrdə gözəlliyin mənalandırıl-ması 

səciyyəvi 

xüsusiyyətdir. Məsnəvi təhkiyəsi üzərində qurulmuş  əsərlərdə 

Göygölə, Dneprə  əyanilik görümü verən təsvir vasitələri  əsasən 

təşbeh və metaforalardır: 

Sübhün gur şəfəqləri ağ bir alov nəhridir, 

Dilim-dilim doğrayıb qaranlığı qəhr edir! 

Odur, aşdı təpədən, töküldü gülə-gülə 

Tül pərdəli Göygölə. 

Göygöl çıxır pərdədən gəlin gedən qız kimi, 

Bütün yer kürəsinə deyilməli söz kimi! 

(“Göygöldə sübh açılır”) 

Mikayıl Müşfiqin “Küləklər” şeiri kimi, 3 - 3 - 3 - 3 bölgüsündə 

yazılmış “Bahar” (1961) ehtizazlı  tərənnüm  şeiridir. Lirik 

qəhrəman yaz gözəlliklərini buya-duya, yaşaya-yaşaya onu 

dəyərləndirir: 

Sən mənim qismətim, sən mənim ömrümsən, 

Durulan Göy gölüm, bulanan Kürümsən. 

Omründə nə qədər dövranlar görmüsən, 

Olubmu belə bir xoş çağın, ay bahar? 

  


 

162


Gedirəm, əlimdə bayrağın, ay bahar! 

(“Bahar”)  

Təbiət gözəllikləri, lirik qəhrəmanı ehtizaza gətirir. O, 

zəriflikdən yoğrulur, duyğu və düşüncələri Azərbaycanın təbii 

gözəlliklərinə köklənir. “Şəlalə”, “Ürək qızıl gülə bənzər”, “Mənim 

tələbələrim”, “Dağlara qalxıram”, “Bağda xəzan düşüncələri”, 

“Ömrümdə Kür çayını bu rəngdə görməmişdim” (1962) və başqa 

təbiət  şeirləri eyni zamanda şair idealı üçün öyrənmək, görüb-

götürməkdir: 



Süzülür qar suyu qarın altından,  

Dupduru, tərtəmiz o sulara bax.  

Tərlan çolpasını qanadlandırıb  

Yuvadan çıxaran arzulara bax. 

(“Dağlara qalxıram”)  

Lirik qəhrəman zərifliyi təbiətdən öyrəndiyi kimi sərtliyi də 

ondan öyrənir: 

Mənəm bu dağların ilk hökmdarı,  

Yansın ildırımlar. 

Od tutub yansın.  

Suya çəkmək üçün od qılıncları  

Bulaqlar yanımda hazır dayansın. 

(“Dağlara qalxıram”)  

Şairin   lirik   qəhrəmanı      təbiət   hadisələrinə   estetik 

münasibət bildirir. Bu, əsasən, hissi idrakda, duyğu, davrayış, 

təsəvvür qaynağındadır. Doğrudan da, “lirik şeir insan aləminin, 

insan ehtirasının və  fəaliyyətinin miniatür mənzərəsidir.  Ən adi 

təsvir şeirleri, peyzaj lirikası belə menzərənin bədii inikasıdır” [62, 

s.13]:  

Nədir bu təlatüm, nədir bu tufan?  

Dağlarda iğtişaş qoparan mənəm.  

Babəki, Nəbini, qoç Koroğlunu  

Özüylə sabaha aparan mənəm. 

(“Dağlara qalxıram”)  

Lirik qəhrəmanın mənəvi-psixoloji hallarının kökü tə- 



 

163


biətdədir (“Ən böyük səadət”, (1964); “Dağlara qalxıram”, 1965). 

Mən ki kainatla qucaqlaşmışam,  

Deyin dağlarmıdır məni coşduran?  

Yoxsa, mənim arzum - diləklərimdir  

Bu qoca dağları cavanlaşdıran? 

(“Dağlara qalxıram”)  

Şairin lirik qəhrəmanı bəzən təbiət gözəlliklərini mətn boyunca 

mənalandırma yolu ilə gedir: 

Sən şəfəqlər şairi, rənglər bəstəkarısan,  

Fırçan büibüldür sənin, bahar nəğməkarısan  

Gözəlliyi pozulan bu qat-qarış dünyada  

gözəllik meyarısan 

(“Səttar Bəhlulzadəyə”)  

Lirik qəhrəman,  ideyaları  ilə    torpağın bar-bərəkəti arasında 

oxşarlıqlar arayır, sövti-təbii olaraq torpağı fikirlərinə tutalqa bilir: 

Nə gözəldir yağışın 

daş-kəsəyi deşməsi.  

Torpaq yağış təşnəsi, 

torpaq - günəş təşnəsi!  

Sən bir yağışdan sonra 

göyərən güllərə bax.  

Çinarlar göyə qalxar, 

buludları yararaq. 

(“Mənim tələbələrim”)  

Şairə, lirik qəhrəmana görə yağışların, güllərin qiyas edilmiş 

obrazı canlı heyatdır, insandır:  

Məsləkimin məşəli! 

Məramımın mayağı!  

Bu gün yağışlar yağır... 

Yaz nəfəsli yağışlar  

Yağışlar bu dünyaya 

Yeni həyat bağışlar. 

(“Mənim tələbələrim”) 


 

164


60-cı illərin  şeirlərində lirik qəhrəman onu əhatə edən ictimai 

mühitdən, təbiətdən öyrənir, onun varlığı  və estetik məzmunu 

təzadlarda müəyyənlik tapır. 70-ci illərin  əsərlərində lirik 

qəhrəman ictimai etiraz mövqeyində durur, əksliklərdən güc alır, 

bərkişir, mətinləşir. O, ictimai-siyasi təzadlar içərisindən məqam 

və  məramına doğru yol götürür. 80-ci illərin poeziyasında lirik 

qəhrəman milli xarakter, şəxsiyyət səviyyəsində yetkinləşir; yəni 

məqam və məram onu lirik-estetik qəhrəman səciyyəsindən çıxarıb 

milli öndər səviyyəcinə qaldırır. Buna görə də 80-ci illərin əsərləri 

məqam və məramın poeziyasıdır. 

60-cı illərin  əvvəllərindən başlayaraq Xəlil Rzanın 

yaradıcılığında vətəndaşlıq, vətənpərvərlik ideyaları gücləndikcə 

onunla hakim ideologiya, üstqurum arasında təzadlar da 

güclənmişdir. Mərkəzi Komitə  Xəlil Rzanı “nişangaha” almış, 

nəzarətə götürmüşdür.  Şair müsahibələrinin birində demişdir: 

“Lefortovo zindanı  əslində  mənim üçün 1969-cu ilin 3 ocaq 

(yanvar) günü başlanıb. Həmən gün APİ-yə, iş yerimə  gələndə 

gördüm ki, işdən azad edilməyim haqqında  əmr verilib. Anladım 

ki, işdən azad edilməyim... mənim fəaliyyətimi çoxdan bəri izləyən 

DTK-nın tələsidir. Tələbələrimə çox bağlı idim, onların hər birinin 

şəxsində Azərbaycanı düşdüyümüz fəlakətlərdən xilas edə biləcək 

qəhrəman görmək istəyirdim. Başlıca məqsədim onlara milli şüur 

enerjisi aşılamaqdır. DTK-ın maraqlandıran, həm də mənim bəzən 

tələbələri Yazarlar birliyinə, Natəvan klubuna, disputlara, yazıçılar 

ilə görüşə, filarmoniyaya, teatra aparmağım idi” [20]. 

X.Rza ona edilən haqsızlıqla əlaqədar olaraq 3 yanvar 1969-cu 

ildə Azərbaycan KP MK-nın katibi Cəfər Cəfərova  ərizə ilə 

müraciət etmişdir. Həmin ərizəni olduğu kimi təqdim edirik: 

“Sizə çoxdan məlumdur ki, Lenin adına APİ-nin rektoru uzun 

zamandan bəri MK-dan dönə-dönə, təkidlə edilən zənglərə görə

məni nəhayət, bu il yanvarın 3-də iş- 

  


 

165


dən azad etməyə  məcbur olmuşdur.  Əmr məşğələlərə guya 

vaxtında gəlmədiyim üçün verilmişdir. Munist yoldaşlardan bir 

çoxu bu hadisəyə irtica və siyasi dələduzluq kimi baxırlar. Şəxsən 

mən özüm bu fikrə o qədər də  şərik deyiləm. Görünür, müəyyən 

nöqsanlarım olub və bunlar sizin gözünüzdən yayınmayıb. Ancaq 

öz xalqım, partiyam və vicdanım qarşısında üzü ağ olmağım, on 

ildən bəri tələbələrimə candan bağlılığım, qarşılıqlı məhəbbətimiz, 

rüşvətxorlara, nadanlara, milli simasını itirmişlərə qarşı bircə santi 

belə güzəştə getmədən apardığımız mübarizə  və bundan doğan 

şəxsi ləyaqət duyğusu mənə böyük qüvvət verir. Yazı-pozu ilə 

məşğul olduğum üçün ruhdan düşməyə  əsla vaxtım yoxdur. Hər 

cür mənəvi, iqtisadi blokadaya dözürəm.  İnanın ki, qaz pulu, işıq 

pulu, ev kirayəsi vermək zərurəti olmasaydı, balalarım gündəlik 

ruzuya, duza, çörəyə, bir atımlıq çaya möhtac olmasaydı bu gün 

ağız açıb sizdən iş istəməzdim, son altı ayda dözdüyüm kimi yenə 

dözərdim. 

Mənim nöqsanlarımı yalnız təbiətimdə aramayın. Ümummilli 

gerilik həyatda, redaksiya və  nəşriyyatlarda rast gəldiyimiz 

karyerizm, namərdlik, bürokratlıq, canavarcasına qənimətçilik, 

kommunist bileti ilə maskalanmış quldarlıq münasibətləri ilə 

ideallarımızın təbiəti arasındakı kəskin təzadlar qaynar təbiətli saf 

adamların səbr kasasını doldura bilər. İnstitutda müəllim, professor 

heyəti, partiya təşkilatı  və  tələbələrin mənə  bəslədiyi etimadı 

qırmağa çalışmayın. Yenə dərs ilində işə başlamağım üçün günü bu 

gün qayğınızı əsirgəməyin. İnanın ki, mənim üçün tələbələrə dərs 

deməkdən böyük səadət yoxdur” (Şairin arxivindən. 3 yanvar 

1969-cu il) [318]. 

Xəlil Rza 60-cı illərdə “Ana dili” (“Laylam mənim nərəm 

mənim”), “ Məftillə sarınmış yaralar” (“ Apardı sellər Saranı”), 

“Dəlidağ” kimi əsərlərini yazmaqla ideoloji məsələlərə  bədii 

üsullarla müdaxilə etmiş, KP MK plenumları, Yazıçılar  İttifaqı 

Rəyasət Heyətinin tənqid ob- 

  

 


 

166


yektinə çevrilmişdir. O, dissident olmaq həddinə  gəlmiş

mövqeyindən çəkinməmişdir

1

.  Şairin elmi-tarixi memuarlarında 



(gündəliklərində) həmin hadisələr olduğu kimi ifadəsini tapmışdır. 

Obyektivlik naminə 7 yanvar 1963-cü ildə MK-da təşkil olunmuş 

görüşdən fraqmentləri olduğu kimi veririk. Görüşdə xalq yazıçısı 

M.Hüseyn çıxış etmişdir. O demişdir: 

- Bəzi tənqidçilər həddən artıq sərt yazırlar.  Əsərlə  bırlikdə 

müəllifi də  qırmaclayırlar. Yaxşı ki, Nəzərli yoldaş buradadır, elə 

onun yanında deyirəm. Hüseyn Abbaszadənin  əsəri barədə 

buraxılan məqalə çox kobud idi. Düzdür, o əsəri tənqid eləmək lazımdır, 

ancaq elə yox. Tənqid həlim, mehriban, prinsipial olmalıdır. Tənqid gərək 

müəllifə kömək eləsin, onu şikəst eləməsin. 

Mehdi Hüseynin bu cümlələrindən sonra Axundov yoldaşın atdığı bir 

replika məni tərlətdi. 

V.Axundov:  Əgər müəllif tənqiddən nəticə  çıxarmırsa, bizim 

dediklərimizi saya salmırsa, Xəlil Rza kimi baş aparıb “Dəlidağ”  şeirini 

yazırsa, öz fikrinə qoşulub, “Yaşamaq istəyirəm” povestini çap etdirirsə, 

onda nə olsun? 

Etiraf edim ki, qabaqlar, xüsusən də keçən ilin aprel günlərində 

haqqımdakı  tənqidlərin gücləndiyi dövrdə adımın hər dəfə  çəkilməyi 

ürəyimdən bir tel qırardı. Qorxardım. Bu dəfə nədənsə heç bir qorxu hissi 

duymadım. Lakin deyəsən, alnım və gözlərimin altı tərləmişdi. 

M.İbrahimov, A.Gəraybəyli,  Ə.Kürçaylı  həmin görüşdə  çıxış etmiş, 

X.Rza  şeirinə  mənfi münasibət ifadə olunmuşdur. O da fasilə zamanı 

salonda V.Axundovla görüşmüş  və ona söz verməsini xahiş etmişdir. 

Katib X.Rzanı görəndə sözü belə olmuşdur:  İgidin adını  eşit, üzünü 

görmə... 

Xəlil Rzanın çıxışından: - Yoldaşlar, bir zamanlar vardı ki, - deyə sözə 

başladım, - burada oturanları bu divarlar sıxardı. Divarların zəhmindən 

insan tər tökərdi.  İndi isə  məclisimizdə xoş bir hava var. Bizi tənqid 

edirlər. Həm 

                                                 

 

1

 H.Ə.Əliyevm R.İbrahimbəyovun 60 illik yubileyinə  həsr olunmuş  tədbirdəki çaxışından. 



“Ədəbiyyat qəzeti”, 12 fevral 1999, N 6 (3131), MTN-nin yubiley tədbirindəki rəsmi çıxışından. “Xalq 

qəzeti”, 6 iyul 1997. N 146 (22542) 

  

 


 

167


də tənqiddən qorunmaq imkanı, öz qəlbimizdəkiləri demək imkanı 

verirlər. Mən bu imkan üçün, salondakı  təmiz hava üçün bu yeni 

ruhu yaradanlara təşəkkür edirəm. Siz bilirsiniz ki, “Ana dili” şeiri 

ilə  əlaqədar olaraq, 8 aydan çoxdur ki, mənim  ətrafımda tənqid 

davam edir. Mən bu barədə fikrimi Yazıçılar  İttifaqında açıq 

partiya iclasında bildirmişəm. Bir daha təkrar edirəm ki, mənim 

nəinki “Ana dili” şeirim, habelə, digər yazılarımda, hətta 

söhbətlərim və  hərəkətlərimdə kamala yetməmiş  cəhətlər çoxdur. 

Mən “Ana dili” şeirinin qüsurlu çıxdığını etiraf etdim. Niyə görə 

belə etdim. Ona görəmi ki, özümü qorumaq üçün heç bir vasitəm 

yox idi? Mən deyə bilməzdimmi ki, bu şeirim hələ neçe il bundan 

qabaq rus dilində  çıxıb. Mən deyə bilməzdimmi ki, şeiri yazanda 

birinci növbədə Lenin milli siyasətindən ilham almışam. Deyə 

bilməzdimmi ki, məndən hələ xeyli qabaq xalq şairi S.Vurğun 

“Yandırılan kitablar” şeirində Azərbaycan dili haqqında daha 

qüvvətli, daha kəsərli sözlər demişdir: 



Söylə sənmi xor baxırsan mənim ana dilimə? 

Dahilərə süd vermişdir Azərbaycan gözəli. 

Sənmi “türkə” “xər” deyirsən, ulusuma, elimə 

Qoca Şərqin şöhrətidir Füzulinin qəzəli.  

Dahilərə süd vermişdir Azərbaycan gözəli! Mən bu şeiri deyə 

bilməzdimmi? 

- Elə deyirsən ki. - Axundov yoldaşın bu replikası hamını 

güldürdü. 

Davam etdim: 

- Mən bu sözləri birinci dəfə burada deyirəm. Amma o vaxt 

demədim. Ona görə demədim ki, biz ana dili məsələsinə  və o 

cümlədən, hər hansı milli məsələyə yalnız Azərbaycan xalqının 

mənafeyi nöqteyi-nəzərindən, yalnız Azərbaycan miqyasinda olan 

bir məsələ kimi baxmamalıyıq. Nəzərdən qaçırmamalıyıq ki, 

dünyada iki system mövcuddur və bunların arasında mənəvi 

mübarizə gedir. Azərbaycan  şairinin ağzından çıxan hər bir sözü 

İran din- 

  


 

168


ləyir, Türkiyə dinləyir, Birləşmiş  Ştatlar dinləyir. Siyasi 

düşmənlərimiz SSRİ-nin üzərinə çirkab atmaq üçün hər cür alçaq 

vasitələrdən istifadə etməyə can atırlar. Onların əlinə heç bir kirli 

təbliğat vasitəsi verməmək üçün, məhz bunun üçün mən “Ana dili” 

şeiri ətrafındakı söhbətlərin mümkün qədər tez yatmasını istəyirəm. 

Əslində ana dili haqqında danışmaq ixtiyarını Lenin vermişdir, 

Lenin partiyası vermişdir. Bundan da böyük səadət olarmı ki, 

Azərbaycanda ana dilində istənilən qədər ali məktəb, orta məktəb, 

ibtidai məktəb, texnikum var. Bizim doğma dildə akademiyamız 

var. Siz bunu Arazdan üçcə addım o yana, doğma torpağımızın 

böyük parçası ilə müqayisə edin. Orada İran faşistlərinin 

Azərbaycan dilini məhv etmək yolunda necə  dəridən-qabıqdan 

çıxdıqlarını  təsəvvür edin. Məgər mən bunları görmürəmmi? 

Məgər mən görmürəmmi ki, Azərbaycana dair şəhər, kənd, çay, 

çəmən adlarını  dəyişdirənlər Acı çayı - Təlxrud, Qara çəməni -

Siyahçəmən, Salması - Şahpur, Xiyovu - Şeşkinşəhr,  Urmiyəni - 

Rizaiyyə adlandıranlar və bu təhqirlərə dözməyənləri 

cəzalandıranlar nə  qədər qatı irqçilik qanı ilə  zəhərlənmişlər” 

(Şairin arxivindən, 13 yanvar 1963-cü il tarixli gündəlikdən) [318]. 

X.Rza “Dəlidağ”  şeirinə görə  də  tənqidin hücumlarına məruz 

qalmışdır. Həmin şeirə münasibətini o, MK-da belə ifadə etmişdir: 

“ - Fitnəkarlar “Dəlidağ”  şeirini Sizə  gətirmiş  və pis yozmuşdur. 

İzn verin, həmin  şeirin bəzi parçalarını oxuyum. Məqsədimi 

aydınlaşdırım. Şeirimi oxudum. Bu şeiri sizə təqdim edən fitnəkar 

mənasını  yəqin belə yozur ki, Xəlil burada özünü tərənnüm edir. 

Tənqid şimşəklərinin, tufanlarının altında Dəlidağ kimidayandığını 

iddia edir. Lakin bu fikir nə  qədər yoxsuldur, kiçik və miskindir. 

Şeirin əsl ideyası genişdir... Əgər im-perialistlər bizim vətənimizə 

qarşı  əl qaldırmağa cəsarət etsələr, onda biz öz böyük 

ideallarımızın, böyük baharımızın yolunda Dəlidağ kimi vüqarla 

dayanacağıq. Onda 

  


 

169


biz öz yurdumuzun ləyaqətini,  şərəfini Babək, Koroğlu, Nəsimi 

kimi, M.Hüseynzadə kimi qoruyacağıq. Döyüşməyi və elə  şərəflə 

ölməyi bacaracağıq” (Yenə orada, 13 yanvar 1963, s.184-185) 

[318]. 


Şairin qardaşı  Məhəmməd Rza Xəlilbəyli həmin illəri 

xatırlayaraq yazmışdır: “1962-ci ildə böyük Sabirin 100 illik 

yubileyində Bakıda heykəlinin açılışı münasibətilə  çıxışına görə 

ömrünün sonuna kimi təqib edildi (Bu da bir səbəb idi, lakin birinci 

deyildi - Ə.Ə.). 1969-cu ildə institut müəllimliyindən 

kənarlaşdırılaraq partiya qurultaylarında və plenumlarında həmişə 

“milli məhdudluqda”, “obıvatellikdə” günahlandırılırdı. Azadlığı 

zərrə-zərrə, qram-qram istəmədiyi üçün əzablara, hədələrə, 

şantajlara məruz qaldı” [102]. 

Xalq yazıçısı  İ.Şıxlı yazmışdır: “Bütün bunlar Xəlil Rza 

məsləkinin, Xəlil Rza amalının poetik ifadəsinə görədir. Bütün 

bunlar Xəlil Rzanı böyük poeziya yoluna gətirib çıxarmışdır. Onun 

estetik qənaətini dəqiqləşdirmişdir. Böyük poeziyanı mütləq və 

mütləq xarakter sahibləri yarada bilərlər. Böyük xarakterlər isə 

birdən-birə göydən düşmür, insan fitrətindəki saflığın, qüdrətin və 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə