AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adına ƏDƏBİyyat institutu



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə15/25
tarix10.06.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   25

Şahablı Aşıq Cəlil ( - 1918) O, Vedibasar mahalının Çanax-
çıdərə bölgəsində, Vedi rayonunun 13 km cənub-şərqində, Ça-
pançay qolunun kənarında,  Şahablı  kəndində anadan olmuşdu. 
1826-1829-cu illər Rusiya-İran, Rusiya-Osmanl müharibələri za-
manı böyük dağıntılara məruz qalan bu kəndi İ.Şopen (1831) xa-
raba kəndlər sırasında vermişdir. Sonradan geri qayıdan kənd ca-
maatı dağılmış  kəndin yaxınlığında yeni kənd salmış, bu kəndi 
Yeni Şahablı adlandırmışlar. 1887-1914-cü illərdə bu kənddə mü-
vafiq olaraq 853-840 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə 
kənd Andranikin quldur dəstələrinin hücumuna məruz qalmış, da-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
180
 
ğıdılmış, qarət edilmiş, yandırılmış,  əhalisi qəddarlıqla qətlə ye-
tirilmiş, sağ qalanlar birtəhər qaçıb canlarını qurtarmışlar. Elə o 
vaxtdan da kənddə ermənilər məskunlaşmağa başlamışlar. 1919-
cu ilin yanvarında Andranikin “Van” və “Sasun” polklarının tö-
rətdiyi vəhşiliyə, müsəlmanların kütləvi soyqırımına məruz qalan 
kəndlərdən biri də Şahablı olmuşdur. Daşnaqlar əmin-amanlıq ya-
ratmaq adı altında iclas bəhanəsi ilə azərbaycanlıları iri damlara 
yığıb, od vurmuşlar, uşaqları süngünün ucunda qaldırıb tonqalla-
rın içinə tullamış, qoca və qadınları ot tayaları içərisində diri-diri 
yandırmışdılar. Həmin soyqırım zamanı daşnaqlar  Şahablı  Aşıq 
Cəlili də vəhşicəsinə qətlə yetirmişlər. Əsir götürdükləri aşığa əv-
vəl Andranikin şərəfinə bir qoşma deməyi təklif etmişlər. O isə, 
əksinə, üzünü Böyük Vediyə tərəf tutub, Abbasqulu bəyi haraya 
çağıran məşhur şeirini söyləmişdir: 
...Vedinin dağları batıbdı yasa,  
Daşnaqlar istəyir Vedini basa. 
Bir məktub yazmışam o xan Abbasa, 
Yazmışam, durmasın, haraya gəlsin, 
Yağı salıb bizi araya, gəlsin! 
Çat haraya, bəyim, nicat günüdü, 
Vedinin davası, qeyrət günüdür!.. [28-402] 
Bundan qəzəblənən ermənilər elə oradaca aşığı yerə  yıxıb, 
dilini dibindən qopardaraq, üstünə neft töküb, sazı ilə birlikdə 
kərmə qalağı içərisində diri-diri yandırmışlar. [77-529]  
Aşıq Xudayar Vedibasar mahalının Qarabağlar kəndində 
anadan olmuşdur. 1826-1829-cu illər Rusiya-İran, Rusiya-Os-
manlı müharibələri zamanı böyük dağıntılara məruz qalan Qara-
bağlar-Sufla, yəni Aşağı Qarabağlar kəndinin adı İ.Şopenin 1831-
ci ilə aid məlumatlarında artıq Vedibasar mahalının xaraba kənd-
ləri sıyahısında vermilmiş və bu bölgədə köçəri tayfalar sırasında 
Qarabağlı tayfasının da adını çəkmişdir. Bu kəndin ev-eşiyindən 
didərgin düşmüş əhalisi sonralar həm Aşağı Qarabağlar, həm də 
Yuxarı Qarabağlar kəndlərində yenidən məskunlaşmışlar. Bu 
kəndi sonradan Çimən adlandırmışlar. Bu kəndin keçmişdə  də, 

_________Milli Kitabxana_________ 
 
181
 
indi də çoxsaylı tayfaları içərisində Şərəflilər, Oruclular və digər 
tayfalar olmuş, onların Orta Asiya və Azərbaycanın bir çox ərazi-
lərində məcburiyyət üzündən məskunlaşanları içərisindən bir çox 
görkəmli şəxsiyyəylər çıxmışdır. Sonradan geri qayıdan kənd ca-
maatı dağılmış  kəndin yaxınlığında yeni kənd salmış, “Zaqafqa-
ziya diyarının dövlət kəndlərinin iqtisadi vəziyyətinin öyrənilmə-
sinə dair materiallar” kitabında (1886) Çimən adlandırılan bu 
kənddə 1886-cı illərdə 85 ailədə 853 nəfər azərbaycanlı yaşamış-
dır. 1914-1922-ci illərdə bu kəndin  əhalisi xaricdən gəlmiş 210 
erməni mühacirinin yerləşdirilməsi hesabına 110 nəfər olmuşdur. 
Dövrün haqsızlıqlarını, törədilən qırğınları öz gözləri ilə görən 
Aşıq Xudayar millətinin, dədə-baba yurdunun keşiyində duran 
Abbasqulu bəy  Şadlınskini sazla-sözlə dillər  əzbəri etmiş, “Ab-
basqulu bəy”ə şeirində onun dəstəsindəki mərd mübariz igidlərin 
adını poetikləşdirmişdir: 
...Vedibasar yeriyibdi, bir qanlı davadan deyim. 
Dəstəsində şir oğullar, bu eldən, obadan deyim. 
Məhərrəmnən İbrahimnən, Xəlilnən Nəbodan deyim. 
Andranikin bağrını yarıbdı Abbasqulu bəy! 
 
Tanrı ona rüsxət versin, müsəlmanın dayağıdı! 
Yoxsulların, fağırların evlərinin çırağıdı! 
Ay Xudayar, bu mərd oğul qoçaxların qoçağıdı! 
Bu millətin xilasına durubdu Abbasqulu bəy! 
Aşıq Xudayar başqa bir qoşmasında onun şücaətini, döyüşdə 
düşməni məğlubiyyətə uğratdığını faktlarla təsvir edir: 
Abbasqulu bəy dönüb aslana , şirə, 
Qoymayır ki, yağılar Vediyə girə. 
Tağı bəy göndərmir qoşuna cirə, 
Zeyvə-Düdəngini eyləyib Şürə. 
   
Qılıncı əlində Xan Abbasqulu, 
  
Xalqının ümüdü can Abbasqulu...  
Yaqub Mustafa oğlu (1881-1920). 1881-ci ildə İrəvan mahalı-
nın Sürməli qəzasının Hüseyn kəndində doğulub. Uşaq vaxtından 
varlılara nökərçilik edib, 1905-ci ilin erməni qırğını nəticəsində ailə-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
182
 
likcə bu kənddən o kəndə köçüb, nəhayət, 1920-ci ildə Gəncə qəza-
sının Qızılhacılı kəndində yurd salıb, üç il sonra isə Ağdam qəzasına 
köçüb. Sonrakı taleyi barədə maraq göstərilsə  də, hələlik müfəssəl 
bir məlumat əldə edilməmişdir. Ancaq onun dillərdə gəzən “Qaçqı-
nı” [28-405] rədifli qoşması yaşlı nəslin yaddaşından yazıya alınmış-
dır. Həmin qoşmanın bütövlüklə verilməsi məqsədəuyğundur: 
Şikayət eylərəm parlamanlara, 
 Bir yol bulub, böylə qoyma qaçqını. 
Qanlı göz yaşları göllərə dönüb, 
Yazıqdı, incidib söymə qaçqını. 
 
Yandırır aləmi qaçqının günü, 
Öyündə tapılmır bir ponza unu. 
Zəlalət çoxalır, unudur dini, 
Təqsirkar eyləyib döymə qaçqını. 
 
 
 
 
Kim cavab verəcək bu qaçqınlara? 
Hamı hörmət edir dövlətə, vara, 
Bir üzü möhtacdır, bir üzü qara, 
Alıb dərisini soyma qaçqının. 
 
Varrı olan öz varıynan ucalar, 
Yaqub da danışar, dildən bac alar. 
Yoxsul oğlan iyirmi beşdən qocalar, 
Gəncə mahalında əymə qaçqını. 
Aşıq Adıgözəl oğlu Məhəmməd Kotuzlu. Təqridən XIX əs-
rin 70-80-ci illərində Vedibasar mahalının Kotuz kəndində ana-
dan olmuşdur. Şəbəndə nəslinin övladıdır. Nəslin ağsaqqalları ta-
rixən ağqoyunlular nəslindən olduqlarını söyləyirlər. Gənc yaşla-
rında ona vergi verilmiş, Haqq yuxusundan ayılandan sonra onun 
qab-qacağıni ayrı saxlayaraq, yad əllərdən qoruyurlar... Aşıq Mə-
həmməd  əmisi qızı Gülzarla ailə qurmuş, Xatın adlı  qızları ol-
muşdur. Xatın Çatma kəndindən olan həmyerlisi Ələsgərlə evlən-
miş, onların Rəcəb, Nəcəf, Müstəcəb, Firəngiz, Göyərçin adlı öv-
ladları olmuşdur. Ağstafa rayonunun Xətai kəndində yaşamışlar. 

_________Milli Kitabxana_________ 
 
183
 
Aşıq Məhəmməd Kotuzlunun şeirlərini dini təhsil almış qay-
nı Ağamalı yazıya köçürmüşdür.  
1918-1920-ci illərdə erməni daşnaklarının hücumları zamanı 
Aşıq Məhəmməd də doğma yurdunu tərk etmiş, Sədərəkdə vəfat 
etmiş, məzarı kəndin köhnə qəbristanlığındadır. Aşıq Məhəmmə-
din “Məscidin”, “Qanadında Ayla Günün nişanı”, “Səndən mənə 
bir imdad”, “Qoşma”, “Sənin”, “İbrahim Xəlil”, “Məni”, “Ay ga-
vır” adlı şeirləri vardır. Onun “Məscidin” qoşması məşhurdur, hə-
min qoşmanın son bəndində Abbasqulu ağanın düşmən hiyləsin-
dən hifz olunmasını ilahi qüvvələrdən diləyir: 
...Qul Məhəmməd deyər Abbasqulu xan, 
Sakinim Kotuzdu, bilginən pünhan. 
Sənə kömək olsun qadiri-sübhan, 
Dörd yerdən qurşanıb beli məscidin. [28-406] [180]  
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən zəngin qolu aşıq ya-
radıcılığıdır. Aşıq sənətinin imkanlarından bacarıqla istifadə edən 
sənətkarlardan biri də Aşıq Məhərdir. Onun xalq yaradıcılığı sa-
həsinndə öz dəstixətti olsa da, şeirləri nə sağlığında, nə  də ölü-
mündən sonra oxculara geniş təqdim olunmamışdı. Bu söz sərra-
fının həyatı haqqında yaşlı nəslin yaddaşlarına və xatirələrinə mü-
raciət etmək zərurətinə ehtiyac duyulmuşdur. Aşıq Məhər çoxsay-
lı sənət adamlarının yetişdiyi Pəmbək mahalının Hallavar kəndin-
də 1870-ci ildə kasıb bir muzdur ailəsində anadan olşuşdur. O, 
kiçik yaşlarında anasını itirmiş, atası  Cəfər kişinin himayəsində 
böyümüşdür. Məhər lap uşaq yaşlarından kəndin varlı adamlarına 
nökərçilik etmiş, yaşamaq üçün min bir əziyyətlərə düçar olmuş-
dur. O, sinədəftər idi, gözəl və məntiqi cəhətdən güclü şeirlər de-
yərmiş. Təhsil görməsə də, qeyri-adi istedadı sayəsində böyük bir 
irs qoyub getmişdir. Aşıq Məhərin məclisiərində  iştirak etmiş 
yaşlı nəslin söyləmə-xatirələrinə görə, o, sözün məqamında bəda-
hətən qoşma, təcnis, bayatı deyərmiş  və dediklərini də uzun 
müddət yadında saxlayarmış. 
Aşıq Məhər 30 yaşında Qonşu Yuxarı Kilsə (Dızman) kən-
dində yaşayan Mustafa kişinin qızı Fatimə ilə ailə qurmuş, Qız-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
184
 
yetər adlı yeganə övladı dünyaya gəlmişdir. Aşıq Məhər yeganə 
övladını hədsiz məhəbbətlə sevmiş, boya-başa çatdırmış, ev-eşik 
sahibi etmişdir.  
Onun ədəbi irsi elmi-bədii cəhətdən çox qiymətli və təqdirə 
layiqdir. “Erməni”, “Gəlmişəm”, “Yaxşıdır”, “Gəlibdir”, “Gəlir”, 
“Deyim”, “Olur”, “Sədi qardaş”, “Əzizin”, “Yoxdur”, “Dağlar”, 
“Kasıbın” və bir çox başqa rədifli şerlərində ictimai-siyasi motiv-
lər, yeni quruluşun ziddiyyətləri tərənnüm olunur. Sevgi-məhəb-
bət ruhunda yazdığı “Bu evdə” şeiri diqqəti çəkir: 
Şükür, tanrı, sənin min bir adına, 
Göründü Abbasın yarı bu evdə. 
Qayım-qədim olsun təzə gərdəyi, 
Başacan yeyilsin barı bu evdə. 
 
Qaravat bağlandı, gərdək quruldu, 
Könüllər şad oldu , ürək duruldu, 
Kəbinlər kəsildi, nigah vuruldu,  
Açıldı xonçanın gülü bu evdə. 
 
Artıq olsun bu gəlinin hörməti
Başından tökülsün malı, dövləti, 
Bir cüt corab Aşıq Məhər xələti, 
Gətirsin geydirsin qarı bu evdə.  
Aşıq Məhər 1937-ci ilin dekabrında uzun sürən ürək xəstəli-
yindən vəfat etmişdir.  
Mühitin aşıqları  və onların yaradıcılıqları haqqında verilən 
məlumatlarla qənaətlənmək olar. Ümumiyyətlə, İrəvan ədəbi mü-
hitində, xüsusən də onun aparıcı qolu sayılan aşıq sənətinin inki-
şafında qonşu  ədəbi mühitlərin qarşılıqlı  əlaqələrinin bir-birinə 
təsiri böyük rol oynamışdır. Mühitin qonşu, doğma mühitlərdən 
Kəlbəcər, Gədəbəy, Qars, Sürməli, Urmiyə, Göyçə, Ağbaba, To-
vuz, Şəmkir, Qazax, Borçalı ədəbi mühitləri ilə qarşılıqlı əlaqələri 
müxtəlif zaman kəsiyində tarixi, ictimai-siyasi zərurət üzündən 
yaşayış yerlərini dəyişən sənət adamlarının əvvəlki yaşayış yerlə-
rinin yaradıcılıq üslubuna sadiq qalmaları sənət ənənələrini yaşat-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
185
 
malarına meydan vermişdir. Bu mühitlərin saz-söz adamlarının 
biri-birindən yaradıcılıqla bəhrələnməsi mühitləri istər-istəməz 
yaxınlaşdırmışdır. Sanki bəzi nəzərə çarpan ümdə  cəhətlərlə ya-
naşı, aşıq poeziyası nümunələri, saz havalarının ifası baxımından 
çalqı və avaz eyniliyi dinləyicilər tərəfindən fərqləndirilməmişdir. 
Adları çəkilən ərazilərin aşıq məktəblərinin sənətkarlarının yara-
dıcılıq və ifaçılıq sahəsindəki oxşarlıqları maraq doğurur. Bu aşıq 
mühitlərində formalaşan sənətkarların keşməkeşli həyatı,  ədəbi-
mədəni əlaqələri, etnik qohumluq münasibətləri baxımından biri-
birləri ilə  qırılmaz tellərlə bağlılığı olmasından xəbər verir. Bu 
bağlılıq indi də vardır. 
Qeyd olunmalıdır ki, İrəvan  ədəbi mühitinin əhatə etdiyi 
ərazilərdə istər klassik şeir üslubu, istərsə də xalq şeiri üslubunun 
sintezi diqqəti cəlb edir. El şairlərinin və ustad-yaradıcı aşıqların 
mövzu çevrəsi forma cəhətdən eyniyyət təşkil edir, lakin məzmun 
baxımından üslub müxtəlifliyi vardır. Burada dini şeirlər, Quran 
qissələrindən istifadə, təriqət şeirləri, satirik şeirlər, süjetli şeirlər 
həm yazılı, həm də  şifahi  ədəbiyyatda Borçalı  və digər  ədəbi 
mühitlərdə olduğu kimi poetik yaradıcılıq istiqamətləridir. [145-
103,105] 
 

_________Milli Kitabxana_________ 
 
186
 
III FƏSİL  
 
MƏTBUAT VƏ ƏDƏBİ PROSESİN  
PROBLEM VƏ İSTİQAMƏTLƏRİ 
 
Zaqafqaziyanın inzibati-mədəni mərkəzi olan Tiflisdə icti-
mai-siyasi səciyyə daşıyan  ədəbi-publisist materiallara daha çox 
yer ayran, rus dilində  çıxan ilk qəzet “Tiflisskoe vedomosti” 
(“Tiflis əxbari”) olmuş, ilk nömrəsi 1828-ci ilin iyun ayının 4-də 
çıxmışdır. Həmin qəzet 1829-cu ildə gürcü dilində, 1832-ci ildə 
isə Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur.  
Azərbaycan dilində buraxılan “Tiflis əxbarı”nın nömrələri-
nin əldə olunmadığını qeyd edən mərhum alimimiz Nazim Axun-
dov “Tiflisdə tatar dilində  qəzetin nəşr edilməsi haqqında” Gür-
cüstanın tarix arxivində saxlanılan 114-cü fondun 142-ci qovlu-
ğunun 35-ci səhifəsində məlumatın olduğunu göstərmişdir. 
Zaqafqaziyada azərbaycanca çap olunan ikinci qəzet “Qaf-
qazın bu tərəfinin xəbərləri”dir. “Zaqafqazskiy vestnik” adlı qəzet 
1838-ci ildən rus dilində, 1845-ci ildən gürcü və Azərbaycan dil-
lərində Tiflisdə çıxmış və bir neçə il nəşri davam etmişdir.  
Mollanəsrəddinçilərin şöhrəti Yaxın və Orta Şərqə yayılmış-
dır. Mollanəsrəddinçilər XIX əsrdə yaşamış M.F.Axundov, 
H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani kimi Azərbaycan yazıçı, maarifpərvər de-
mokratlarının və ictimai xadimlərinin ənənələrini XX əsrin əvvəl-
lərində böyük məharətlə davam etdirmişlər.  
XX əsr Azərbaycan mətbuatı və ədəbiyyatı tarixində “Molla 
Nəsrəddin” jurnalının özünəməxsus yeri olduğu ədəbi aləm üçün 
danılmaz faktdır.  Ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrindən 
C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, Ə.Haqverdiyev, M.S.Ordubadi, 
Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar, E.Sultanov və onlarca başqaları öz əsər-
lərini “Molla Nəsrəddin” jurnalı və “Molla Nəsrəddin” ənənələri-
nə sadiq olan digər satirik mətbu orqanlar vasitəsilə Zaqafqaziya, 
Orta Asiya, İran, Türkiyə  və bir çox türkdilli ölkələrin xalqları 
arasında yaymaq üçün ədəbi-bədii publisistikanın bütün janrları-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
187
 
nın imkanlarından səmərəli istifadə etməklə, geniş xalq kütlələri-
nin məfkurəsində irəliyə doğru əsaslı dəyişiklərin yaranmasını bir 
ümdə məqsədləri hesab edirdilər. 
“Molla Nəsrəddin” özünəqədərki Azərbaycan mətbuatının 
“Əkinçi” (1875-1877), “Ziya” (1879-1880), “Ziyayi-Qafqaziyyə” 
(1880-1884), “Kəşkül” (1883-1891) inkişafı tarixində yeni bir 
mərhələdir. Yeri gəlmişkən qeyd olunmalıdır ki, İrəvan şairlərin-
dən Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadə “Müttəle” “Əkinçi” qəzetinin 
İrəvan müxbiri olmuş, Hacı Seyid Rza Əmirzadə “Sabirin” bu 
qəzetin səhifələrində məqalələri dərc olunmuşdur.  
Azərbaycan dövri mətbuatının bünövrəsi sayılan “Əkinçi” qə-
zeti Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyət tarixinə  şanlı  səhi-
fələr yazmışdır. Milli mətbuatımızın ilk qaranquşu, XIX əsr Azər-
baycan ictimai-siyasi həyatının aynası olan və onun 22 iyun 1875 
və 28 sentyabr1877-ci illərdə cəmi 56 nömrəsi çıxmışdır. (“Əkin-
çi” qəzetinin tam mətni 2005-ci ildə Avrasiya Press ictimaiyyətə 
təqdim olunmuşdur.) Bu qəzetin səhifələrində İrəvan ədəbi mühi-
tində baş verən yeniliklər, çatışmazlıqlar barədə onun İrəvan müx-
biri Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadənin təşkilatçılığı ilə oxuculara 
məlumat verilirmiş. «İrəvandan xəbərlər» Məhəmmədəli bəy Vəli-
yev yazır: “Qarapapaq tayfasından 1500 xanə Osmanlı dövlətinə 
tabe olan Şurəgül adlı yerə köçmüş imişlər.  İndi  İran dövlətinin 
tərəfindən məzkun tayfanın zorla İrana köçürməyi hökm olunub. 
Bu  əmrdən ötrü cənab Mirzə Haşım xan Şuragilə varid olub, ol 
tayfadan 500 ev İrana göndərilib və qalan 1000 evin iltimasına bi-
naən onlara töhmət verilib ki, torpaq məhsulatlarını götürüb sonra 
köçsünlər. Bu halda xəbər var ki, onlar da bu günlərdə köçəcəkdir-
lər (“Əkinçi”nin 18 noyabr 1875 ci il, № 9). “Təzə xəbərlər”: “Mi-
şak” qəzeti həmişə yazır ki, Osmanlı dövlətinin zülmündən ermə-
nilər qaçıb Rusiyaya köçür və bir səfə yazıb ki, filan günü bir bö-
yük dəstə erməni başaçıq, ayaqyalın Gümrü qalasına gəlib.  İndi 
ermənilərin qeyri qəzetlərinə Gümrü qalasından qaçırlar ki, bu xə-
bərin heç əsli yoxdur və indiyəcən Gümrüyə bircə də erməni gəl-
məyib (“Əkinçi”nin 17 mart 1877-ci il, № 6, səhifə 374 ).  

_________Milli Kitabxana_________ 
 
188
 
Dövrünün tanınmış marifpərvərlərindən olan Mirabbas Mirba-
ğırzadənin də maarifçiik, kitabın təbliği sahəsində müəyyən xid-
mətləri olmuşdur.“Naxçıvanın görkəmli maarif xadimlərindən olan 
Lətif Hüseynzadənin verdiyi məlumata əsasən 1919-cu ildə Naxçı-
vana gəlmiş Mirabbas Mirbağırzadəni görəndə onun 35-40 yaşı 
olardı. Təxminən 1880-1885-ci illər arasında doğulmuş olardı. 
1906-1907-ci illər mətbuatında Mirabbas Mirbağırzadənin adı “İrə-
vanın gənc ziyalıları” içərisində çəkilir. Bu da həmin tarixin doğru-
luğuna bir tutarqadır. Onun uşaqlıq və harada oxuması barədə də-
qiq məlumat verilməsə də (güman ki, İrəvan gimnaziyasını bitirib). 
Alverlə məşğul olan Mirzə Bağırzadə daha çox kitab ticarətinə üs-
tünlük verir. İrəvanda açdığı mağazasını “ümumi kitabxanası” ad-
landırmışdır. Burada o yalnız kitab və  dəftərxana ləvazimatları 
yox, özünün nəşr etdirdiyi divar təqvimini də satdırardı. Bu haqda 
“İrşad” qəzetində yazır: Keçən 1907-ci sənə üçün M.Mirbağırzadə-
nin məcmuəsi “Əslində “Qeyrət” mətbəəsi vasitəsi ilə nəşr olunan 
divar kalendarları, özümüzə məlum olan qüsurlarımız və özgələrə 
hər bir barədə möhtacatımız cəhətindən çox qüsurlu olmuşdur. La-
kin bu sənə - 1908-ci sənə üçün ürfanpərvərlərimiz vasitəsi ilə nəşr 
olunan divar kalendarları qiyas olunmalıdır. 
M.Mirbağırov (xüsusi müxbirimizdən)  İrəvandan. “Ümid” 
kitabxanası  tərəfindən hər qisim xahişimiz olarsa İrəvanda 
“Ümid” kitabxanasına rücu buyurmalıdırlar. (“İrşad”qəzeti, 
5.1.1908, №3, səhifə 4). 
“İrşad” qəzetinin 26 və 27 fevral 1908-ci il tarixli saylarında 
İrəvandan. Axtar izahlar. İrəvanda “Ümid” kitabxanası tərəfindən 
başlıqlı yazısında Mirabbas ağa kitab ticarətinin nə qədər ağır ol-
duğunu öz başına gələnlərlə açıqlayır... M.Mirbağırov Bakıdakı bir 
sıra mətbuat orqanlarının vəkili olur, abunəni təşkil edir.” [63-34]  
Azərbaycan inqilabi-demokratik ədəbiyyatının və ictimai fik-
rinin bayraqdarı olan “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalının nəşri 
tarixi 25-illik bir dövrü əhatə edir (1906-1931). Jurnal 7(20) aprel 
1906-cı ildə Tiflisdə  nəşrə başlamış  və 1917-ci ilin sonunadək 
orada fasilələrlə  nəşrini davam etdirmişdir. Sonralar jurnal Təb-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
189
 
rizdə (1921) və Bakıda (1922-1931) çıxmışdır. Böyük inqilabçı-
demokrat Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin”in daimi re-
daktoru olmuşdur. Lakin 1910-cu ildə onu bir neçə ay Məmmədəli 
Sidqi  əvəz etmişdir. 1913-1914 və 1917-ci illərdə isə “Molla 
Nəsrəddin” jurnalının ikinci redaktoru Əliqulu Nəcəfov Qəmküsar 
olmuşdur. Jurnalın ilk beş il nəşrində  Cəlil Məmmədquluzadənin 
ən yaxın köməkçisi, “Molla Nəsrəddin” jurnalı redaksiyasının 
Qafqaz senzura komitəsi təfəfindən verilmiş icazə ilə 1883-cü ildə 
Tiflisdə azərbaycanca “Kəşkül” qəzetinin nəşrinə başlanılmışdır. 
Onun 11 nömrəsi aylıq jurnal şəklində buraxılmış, 1884-cü ilin 
yanvarından isə rus təhsilli Cəlal Ünsüzadənin redaktəsi ilə həftəlik 
qəzetə çevrilmişdir. “Əkinçi” qəzetinin  ənənələrinə sadiq qalan 
“Kəşkül” öz səhifələrində maarifçiliklə yanaşı, Azərbaycan oxu-
cularını rus və dünya ədəbiyyatı nümunələri ilə tanış etmək ide-
yasına üstünlük verirdi. “Kəşkül”  ətrafında Ceyid Əzim  Şirvani, 
Firudinbəy Köçərli, Məhəmmədağa  Şahtaxtinski,  Ə.Qaibov, 
M.Sultanov kimi tanınmış ziyalılar cəmləşmişdir. “Molla Nəsrəd-
din” jurnalının məsul katibi Ömər Faiq Nemanzadə idi. Jurnal Tif-
lisdəki “Qeyrət” mətbəəsində  nəşrə başlamışdır. Bu müddət  ər-
zində Azərbaycanda və onun xaricində baş verən mühüm siyasi və 
ictimai məsələlər “Molla Nəsrəddin” jurnalında zəhmətkeş xalq 
kütlələrinin mənafeyinə uyğun olaraq işıqlandırılmışdır. [24-24]  
“Molla Nəsrədin”satira jurnalının yaradıcısı və onun ətrafın-
da birləşən qələm sahibləri ictimai bərabərsizliyi qamçılayan fel-
yeton, məqalə, satirik şeirləri, köhnəliyin eybəcərliklərini ifşa 
edən karikaturalarla xalqın zehiniyyətində  həyat tərzinin yeni 
məcraya yönəldilməsinə nail olmağı başlıca məqsəd sayırdılar. 
Zaqafqaziyanın bütün yaşayış  məskənlərində elmin, mədəniyyə-
tin,  ədəbiyyatın təəssübkeşləri mənsub olduqları xalqların icti-
mai-siyasi həyatında irəliləyişlərlə səciyyələnən öz ziyalı sözləri-
ni deməkdən çəkinmədilər.  
“Molla Nəsrəddin”in təsiri ilə Azərbaycanda, Gürcüstanda, 
İrəvanda bir sıra satirik jurnallar çıxmağa başladı. Bunlardan 
“Bəhlul” (1907), “Azərbaycan” (1906-1907), “Zənbur” (1909-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
190
 
1910), “Mirat” (1910), “Kəlniyyət” (1912-1913), “Tuti” (1914-
1917), “Ari” (1910-1911), “Məzəli” (1914-1915), “Babayi-Əmir” 
(1915-1916), “Məşəl” (1919), “Lək-lək” (1914), “Bürhani-həqi-
qət” [24-16, 17] (1917) və başqalarını göstərmək olar. “Molla 
Nəsrəddin” ənənələrindən, yaradıcılıq metodlarından məqsədəuy-
ğun  şəkildə  bəhrələnən çoxsaylı  mətbu orqanlar, demək olar ki, 
müəyyən işlər gördülər. Lakin onların heç biri “Molla Nəsrəddin” 
jurnalı qədər geniş proqramla çıxış edə bilmədiklərindən ən yaxşı 
halda onun davamçıları oldular [14-8]. 
Haşım bəy Vəzirovun naşirliyi və redaktorluğu ilə “Səda” 
mətbəəsində (Haşım bəyin mətbəəsi olub)nəşr olunan 8 səhifəlik 
“Məzəli” jurnalı “Molla Nəsrəddin”in yolunu davam etdirməyə 
səy göstərirdi. Onun səhifələrində Cabbar Əsgərzadə  İrəvani 
(Məhkəmə pişiyi) də bədii-publisist əsərlərlə çıxış edirdi. Bu jur-
nal cəmiyyətdəki mövcud qüsurları  tənqid etmiş, lakin “Molla 
Nəsrəddin”in inqilabi-demokratik səviyyəsinə yüksələ bilməmiş-
dir. “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalı Azərbaycan inqilabi-demo-
kratik  ədəbiyyatın və ictimai fikrin bayraqdarı olmaqla 7 aprel 
1906-cı ildə Tiflisdə  nəşrə başlamış  və 1917-ci ilin sonunadək 
orada fasilələrlə  nəşrini davam etdirmişdir. Sonralar Təbrizdə 
(1921) və Bakıda (1922-1931) nəşr olunmuşdur. Böyük inqilabçı-
demokrat C.Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin” jurnalının dai-
mi redaktoru idi. 1910-cu ildə onu bir neçə ay Məmmədəli Sidqi 
əvəz etmişdir. 1913-14 və 1917-ci illərdə isə jurnalın 2-ci redak-
toru  Əliqulu Nəcəfov Qəmkusar olmuşdur. Jurnalın ilk 5 il nəş-
rində C.Məmmədquluzadənin  ən yaxın köməkçisi, redaksiyanın 
məsul katibi Ömər Faiq Nemanzadə idi. Jurnal “Qeyrət” mətbəə-
sində nəşr edilirdi. Jurnalın səhifələrində ardıcıl çıxış edən yazı-
çılar sırasında Cabbar Əsgərzadənin də adı vardır. 
“Tartan-partan” həftəlik satirik jurnalı 1918-ci ildə Tiflisdə 
nəşr olunmuş, yeganə nümunəsi çıxdıqdan sonra zərərli istiqamə-
tinə görə qadağan edilmişdir. “Kəşkül” (dilənçilərin diləndikləri 
şeyləri içinə qoyduqları qab), “Tiflis əxbarı” nəşr edilmişdir. 

_________Milli Kitabxana_________ 
 
191
 
“Ziya” qəzetində mürtəce dini zehniyyətin təbliğinin ön pla-
na çəkilməsi hər şeyə dini cəhətən qiymət verilməsi üstünlük təş-
kil edirdi. Demokratik fikirlə Azərbaycan ziyalılarının yetişmə-
sində Tiflis ədəbi mühitinin böyük rolu olmuşdur. Bu ziyalıların 
bədii yaradıcılıqla məşğul olmaları,  ənənələrlə yanaşı, Tiflisdə 
dünya ədəbiyyatının bədii təcrübəsi ilə yaxınlaşmağa imkan tapır, 
ədəbi inkişafı düzgün istiqamətləndirməyə nail olurlar. Tiflisdə 
yaşayıb yaradan M.F.Axundovun zəngin bədii yaradıcılığı böyük 
bir məktəb olmaqla, yalnız Azərbaycan  ədəbiyyatının gələcək 
inkişafına deyil, bütün Yaxın və Orta Şərq xalqları ədəbiyyatının 
realizm və  xəlqilik zəminində inkişafına  əvəzsiz töhfələr ver-
mişdir. Burada 1905-ci ilədək Azərbaycan dilində çıxan mətbuat 
orqanları da Tiflisdə  nəşr olunmuşdur. Tiflisdəki Azərbaycan 
ədəbi mühiti qarşılıqlı  ədəbi  əlaqələr zəmnində inkişaf etməyə 
başlamış, Azərbaycan mədəniyyətinə maraq artmış, Azərbaycan 
şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri erməni və gürcü xalqlarının 
ziyalıları  tərəfindən toplanır və  həmin xalqların dillərinə köçü-
rülən ağız ədəbiyyatı nümunələrinin variantları yaranırdı. 
Azərbaycan mədəniyyəti Qafqaziyada rus, erməni, gürcü dil-
lərində  dərc olunan qəzet və jurnallarda, həmçinin erməni dövri 
mətbuatında ictimai-siyasi həyatın bütün sahələrdə özünü büruzə 
verən məqamlarını bu və ya digər dərəcədə  əks etdirirdi. Tarxi 
salnaməyə çevrilmiş mühüm məqamları diqqət mərkəzində saxla-
yan tanınmış  tədqiqatçı alim Kövsər xanım Tarverdiyeva uzun 
illər artivlərdə  sərf etdiyi gərgin  əməyi sayəsində 1985-ci ildə 
çapdan şıxan “Azərbaycan mədəniyyəti erməni dövri mətbuatın-
da” adlı monoqrafiyasında tarixi faktlara güzgü salmışdır. Azər-
baycan ictimaiyyətinə tam təfərrüatı ilə məlum olmayan bəzi mə-
sələləri ermənicə işıq üzü görən 105 adda dövri mətbuatda araş-
dırılmış, ədəbi əlaqələrin məzmun və yeritdiyi ideya istiqamətləri 
ümumiləşdirilmişdir. Ədəbi, siyasi, ictimai-siyasi, ədəbi bolşevik, 
sosial-demokrat, satirik və yumoristik məzmunu özündə ehtiva 
edən çoxsaylı bu mətbu orqanlardan “Ardzaqank”(Əks-səda), 
“Alik” (Dalğa), “Aşxadavor”(Zəhmətkeş), “Banvori dzayn” (Fəh-

_________Milli Kitabxana_________ 
 
192
 
lə  səsi), “Bdak” (Axın, çay qolu), “Baykar” (Mübarizə), “Hor 
dar” (Yeni əsr), “Nor xosk” (Yeni söz), “Daraz” (Dəb, biçin),  
“Didak” (Durbin), “Mışak” (Əkinçi), “Yerqri dzayn” (Ölkənin 
səsi), “Hrazdan”, “Ağpyur” (Bulaq), “Şoviğ” (Cığır), “Orer” 
(Günlər), “Lraber” (Xəbərlər), “Jamanaq”, “Qağapar” (İdeya), 
“Tatron” (Teatr), “Tatron yev yerajşdutyun” (Teatr və musiqi), 
“Murc” (Çəkic) [74-a-5, 8, 20, 217, 221] və sair öz səhifələrində 
o zamankı ictimai-ciyasi durumun diqqəti cəlb edən mühüm 
hadisələrini işıqlandırırdılar. Bu dövri mətbuat orqanlarından 88-i 
Tiflisdə, 6-sı Bakıda, 5-i Yerevanda, 3-ü həm Tiflisdə, həm də 
Şuşada , 2-si Naxçıvanda, 1-i Gəncədə dərc olunmuşdur. 
Ədəbi əlaqələrin tədqiqi sahəsində əzab-əziyyətlərə qatlaşan 
Kövsər xanım Tarıverdiyeva ərsəyə gətirdiyi “Azərbaycan mədə-
niyyəti erməni dövri mətbuatında” (Bakı, 1985.) monoqrafiyasın-
da erməni dövri mətbuatının Azərbaycan maarifinə, təhsil və 
məktəb problemlərinə maraq göstərildiyini, xeyriyyə cəmiyyətlə-
rinin yoxluğundan bu sahədə Azərbaycan ictimai həyatının  əta-
lətdə qalmasını, zaman keçdikcə ictimai fikir, maarif və mədəniy-
yətə meylin artmasını, demokratik istiqamətli qəzet və jurnalların 
Zaqafqaziyada xalqlarını maarif və mədəniyyətə, həmrəyliyə ça-
ğırmaqla onların mədəni yüksəlişinə müsbət təsirini xüsusu vur-
ğulamışdır. Azərbaycanlıların mədəni dirçəlişinə mane olan geri-
liyin və cəhalətin, dini fanatizmin ictimai köklərini aradan qaldır-
maq üçün həyata keçirilən tədbirlərin səmərə verdiyindən yeri 
gəldikcə mətbu nümunələrə istinad etmişdir. 
Azərbaycan-erməni mətbuat  əlaqələrinin tarixi “Əkinçi” və 
“Mışak” qəzetlərinin redaktorları H.Zərdabi ilə Arzruninin mək-
tub mübadiləsinin tarixi ilə başlamışdır. “Əkinçi” qəzetinin nəşrə 
hazırlığı xəbəri “Mışaq” tərəfindən rəğbətlə qarşılandığını Həsən-
bəy Zərdabinin Arzuniyə  məktubda oxuyuruq: “Sizə  “Əkinçiyə 
olan rəğbətiniz üçün təkrar təşəkkür elan edirəm və Sizi inandı-
rıram ki, Sizin uzaqgörənliyiniz Sizi aldatmayacaq. “Əkinçi” 
“Mışaq”a qardaşlıq əli uzadacaq və Szin qəzetəniz kimi o da bi-
zim sevimli Qafqazın müsəlman əhalisi arasında maarif yaymağı 

_________Milli Kitabxana_________ 
 
193
 
özünə  məqsəd qəbul edəcəkdir”. Aydın olur ki, Azərbaycan-er-
məni ədəbi əlaqələrinin öyrənilməsində yeni hadisə olan bu araş-
dırma inqilabdan əvvəlki Azərbaycan ictimai həyatının bütöv bir 
mənzərəsini səciyyələndirir, ədəbi əlaqələrin tarixinin başlıca mə-
qamlarını əks etdirir. 
Ermənilər Azərbaycan musiqisində özlərinə yaxınlıq, doğ-
malıq hiss etmiş, uzun müddət bu müsiqinin təsiri altında olmuş 
və öz müsuqisinin olmamasından  şikayətlənərək “... məgər indi 
erməniyə türk mahnıları oxumaq kifayətdirmi?”- deyə milli mu-
siqinin inkişaf etməsini arzu etmişlər. Aleksandr Kalantaryansın 
“Mışak” qəzetində dərc edilmiş “Bakıdan məktub”sərlövhəli mə-
qaləsində də erməni xalqının milli ruhuna uyğun olmaması, onun 
əsasən Azərbaycan və fars mahnılarının təsiri altında olmasından 
bəhs edilir. Bu məqsədlə  tənqid olunaraq deyilir: “Erməni mü-
ğənnisinin özünəməxsus yüksək xüsussiyyətləri yoxdur. Onun 
oxuduqlarının məzmunu çox zaman türk və  ya  fars  mahnıları 
olur...”(“Mışak”, 1873, 29 noyabr). Bu cümlələrin hazırki şərait-
də “Sarı gəlin” mahnısını vaxt ilə ifa edən erməni müğənnilər bu 
türk mahnısını öz adlarına çıxmaq cəhdlərindən əl çəkmirlər. Mu-
siqisi, sözləri büsbütün azərbaycan türkcəsində olan bu mahnını 
erşəni mahnısı adlandırmaq nə  dərəcədə  məntiqə uyğundur?!.. 
Bu, son dərəcə, düşüncəsizlikdir.  
 
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   25


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə