AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y азярбайжан дювлят игтисад университети



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə1/8
tarix09.05.2017
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8


 
AZƏRBAYCAN RESPUBL KASI TƏHS L NAZ RL Y  
АЗЯРБАЙЖАН ДЮВЛЯТ ИГТИСАД УНИВЕРСИТЕТИ 
 
MAGISTRATURA MƏRKƏZI
 
Ялйазмасы щцгугунда 
МЕЩДИЗАДЯ ЭЦЛНАР АРИФ ГЫЗЫНЫН 
 
«СОСИАЛ ИНКИШАФЫН ТЯМИН ЕДИЛМЯСИНИН РЕЭИОНАЛ 
АСПЕКТЛЯРИ»  МЮВЗУСУНДА 
 
МАЭИСТР ДИССЕРТАСИЙАСЫ 
 
Истигамятин шифри вя ады  060404                   Игтисадиййат 
     
 
Ихтисаслашма                                                  «Игтисадиййатын тянзимлянмяси»   
  
 
 Елми рящбяр 
 
 
                      Маэистр програмынын рящбяри 
(А.С.А., елми дяряжя вя елми ад)  
           (А.С.А., елми дяряжя вя елми ад)  
дос. Мащмудова И.М.                                       дос. Мащмудова И.М. 
___________________________                  ___________________________ 
 
 
 
 
 
    
Кафедра мцдири 
(А.С.А., елми дяряжя вя елми ад)                      и.е.д., проф. Ящмядов М.А.             
 
БАКЫ  - 2015 


 
 
 
 
 
                          
MÜNDƏRICAT
 
GIRIŞ
..........................................................................................
2-5
 
 
FƏSIL 1.DÖVLƏTIN SOSIAL SIYASƏTININ FORMALAŞMASININ 
NƏZƏRI ƏSASLARI.........................................................................................6-50 
1.1.  Dövlətin sosial siyasəti və sosial strategiyası..............................
6-25
 
1.2.  Sosial siyasətin formalaşma istiqamətləri..................................
25-34
 
1.3.  Müasir  dövrdə  sosial  inkişafın  tədqiqindəki  bəzi  keyfiyyət 
fərqləri................................................................................................
35-50
 
 
FƏSIL 2.DÖVLƏTIN SOSIAL STRATEGIYASININ IŞLƏNIB 
HAZIRLANMASI VƏ HƏYATA KEÇIRILMƏSI QAYDASI..................51-73 
2.1.     Dövlətin məşğulluq strategiyasında məşğulluq siyasətinin məqsəd 
və vəzifələri...............................................................
.............................51-60
 
2.2.     Sosial siyasətin təkmilləşdirilməsi istiqamətləri......................
61-65
 
2.3.     Dövlətin sosial strategiyasının normativ hüquqi əsasları........
66-73
 
 
FƏSIL 3.AZƏRBAYCAN IQTISADIYYATININ DAVAMLI INKIŞAFINDA 
SOSIAL YÖNÜMLÜ IQTISADIYYATIN TƏNZIMLƏNMƏSININ 
TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI VƏ ONUN REGIONAL ASPEKTLƏRI
.....
74-111
 
3.1.  Cəmiyyətin  sosial  siyasətinin  prioritetləri  və  onun  strategiyasının 
təkmilləşdirilməsi istiqamətləri..........................................................
74-83
 
3.2.Azərbaycan  Respublikasının  sosial  inkişafında  yoxsulluğun 
azaldılmasına yönəldilən sosial siyasətin təkmilləşdirilməsi.............
83-99
 


 
3.3.      Regionların inkişafında Azərbaycanda muasir sosial siyasətin 
ə
sas aspektləri...................................................................................
99-111
 
 
NƏTICƏ.........................................................................................
112-113
 
STIFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYAT.......................................
114-117
 
 
                                 
                                       Giriş         
 
    Mövzunun  aktuallığı.  Muasir  dövrdə  sosial  siyasət  anlayışı  təkcə  bu  sahə  ilə 
məşğul olan şəxslərin, alimlərin deyil, həm də cəmiyyətin bütün sosial təbəqələri 
və qruplarının gündəlik həyatına möhkəm daxil olmuşdur.Sovet dövründə siyasətin 
bölgüsündə  sosial  siyasət  demək  olar  ki,  fərqləndirilməmiş,çox  zaman  iqtisadi 
siyasətin tərkib hissəsi kimi qəbul edilmişdir.Lakin tarixi inkişaf prosesində sosial 
məsələlərə bu cür münasibətin yanlışlığı ortaya çıxmışdır. 
    Sosial  siyasət,  anlayış  olaraq  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  Almaniyada  ortaya 
çıxıb.  lk  dəfə  sadəcə  fəhlə  və  kapitalist  sinfi  arasındakı  mənfəət  qarşıdurmasını 
nizamlamaq üçün dövlətin gördüyü tədbirləri nəzərdə tutan bu anlayış, daha sonra 
inkişaf  edərək  geniş  mənada  işlədilmişdir.  Bütün  sosial  sinif  və  qruplar  üçün 
dövlətin gördüyü tədbirlər bütününü əhatə etmişdir. Sosial siyasət müasir mənada: 
cəmiyyətdəki  bütün  sosial  sinif  və  qrupların  sosial  müdafiə,  sağlamlıq,  təhsil, 
məşğulluq və.s kimi problemlərini həll etməyə istiqamətlənmiş, qruplar və siniflər 
arasında  yaranan  mübarizə  və  münaqişələri  sosial  ədalət  prinsiplərinə  görə  həll 
etməyə çalışan və cəmiyyətin sosial rifahı üçün həyata keçirilən bütün tədbirlərin 
cəmidir.Bu  anlayış  hazırkı  mənanı  alana  qədər  uzun  bir  tarixi  inkişaf  mərhələsi 
keçmişdir.  Bu  mərhələlərdə  dövlətlər  öz  funkisiyalarını  dəyişdikləri  kimi  sosial 
siyasətin də mənasını dəyişdirib və onu daha da genişləndirmişdilər
.
 


 
     Sosial  siyasət  anlayışına  münasibətdə  müxtəlif  elmi  baxışlar  mövcuddur.Bu 
baxışların bir qismini nəzərdən keçirək.Son dövrlərdə sosial siyasətlə bağlı bir sıra 
tədqiqatlar aparılmışdır. 
     Görkəmli  alim  P.D.Pavlenka  dövlətin  sosial  siyasətini  cəmiyyətin  sosial 
inkişafını,sosial və digər qruplar arasında münasibətləri optimallaşdırmaq,dövlətin 
vətəndaşların həyati tələbatını ödəməsi üçün bu və ya digər şəraiti yaratması kimi 
qiymətləndirir.  
      .Q.Zaynışevə  görə,”Sosial  siyasət  dövlətin  daxili  siyasətin  tərkib  hissəsi  olub 
onun həyata keçirdiyi sosial proqramlarda,əhalinin sosial qruplarının marağını əsas 
götürərək cəmiyyətdəki münasibətlərin tənzimlənməsində təzahür edir. 
     Rus alimi M.Lavrenenkoya görə,”Sosial siyasət dövlət hakimiyyəti,qeyri-dövlət 
strukturları və şəxsiyyətin öz həyatının təminatı və insanın inkişafı naminə daimi 
bərpa olunan qarşılıqlı fəaliyyətidir”.
 
   
Beləliklə, müasir dövlətin sosial siaysəti ictimai həyatın ən mühüm tərəflərini 
ə
hatə  edən  məzmuna  malik  olmalıdır.Səmərəli  sosial  siyasət  əhalinin  öz 
tələbatlarını  ödəmək  imkanlarının  genişləndirilməsi,  cəmiyyətdə  sabitliyin 
qorunması,  hər  bir  vətəndaşın  sabaha  inamla  yaşaması,  sosial  gərginliyin 
azaldılması  və  bütövlükdə  cəmiyyətdə  təkrar  istehsal  prosesinin  normal  həyata 
keçirilməsini təmin edən sosial müdafiə sistemini qurmaqdan ibarətdir. 
  
 Tədqiqatın  məqsəd  və  vəzifələri.  Sosial  siyasətin  əsas  məqsədi  cəmiyyətin 
qarşıya qoyduğu məqsədlərə yardım etməkdir.Başlıca məqsəd yoxsulluğun aradan 
qaldırıldığı,  sosial  təzadların  olmadığı  və  ya  kəskin  münaqişələrsiz  həll  edildiyi 
yüksək  həyat  səviyyəsinə  malik  cəmiyyət  formalaşdırmaqdan  ibarətdir.Bu 
məqsədlərə nail olmaq üçün aşağıdakı vəzifələr qarşıya qoyulmuşdur: 
   -Gəlirin ədalətli bölgüsü və yoxsulluğun azaldılaması: Sosial siyasətin qarşısına 
qoyduğu  ən  əsas  məsələlərdən  biri  milli  gəlirin  cəmiyyətdə  ədalətli  bölügüsü  ilə 
ə
laqədardır.  Dövlət  bu  yöndə  siyasətlər  həyata  keçirərək  siniflərarası  maddi 
uçurumun  qarşısını  alır  və  sosial  ədaləti  yaratmağa  çalışır.  Gəlirin  ədalətsiz 


 
bölgüsü  zamanı  yaranan  yoxsulluq  probleminin  həlli  də  sosial  siyasətin  ən  əsas 
vəzifələri sırasındadır. 
  -Fürsət  barəbərliyi:  liberal  fəlsəfəyə  əsaslanan  qanun  qarşısında  bərabərlik 
prinsipinin sosial-iqtisadi sahəyə  tətbiq  olunmasıdır.  Bərabərlik  prinsipi daha  çox 
təhsil və fərdin özünü inkişaf etdirəcəyi müəyyən sahələrə tətbiq edilir. 
 -Sosial Müdafiə: hər hansı bir sosial risk, qocalıq, xəstəlik, işsizlik, iş qəzalarına 
görə  vətəndaşın  gəlirinin  azalması  və  ya  ümumiyyətlə  dayanması  zamanı  onun 
digər  insanlardan  asılı  olmadan  yaşamasını  təmin  etmək  üçün  görülən  tədbirlər 
bütünüdür. 
  -Tam  məşğulluğun  təmin  olunması  və  işsizliklə  mübarizə:  bütün  vətəndaşların 
gəlir  əldə  edə  biləcəyi  bir  iş  yerinin  olması  sosial  siyasətin  əsas  məqsədlərindən 
biridir. 
  -Sosial nizam və sülhü təmin etmək: sosial dövlət insanlar arasında aid olduqları 
fərqli  sinif,  irq,  din,  məzhəb,  iqtisadi  vəziyyətə  görə  ayrı-seçkilik  salınmasının 
qarşısını  almağa  çalışır.  Cəmiyyətdə  müxtəlif  tip  insanların  sülh  içərisində 
yaşamalarını təmin edir. 
  - qtisadi  inkişafın  təmin  olunması:  dövlətin  iqtisadi  inkişafı  üçün  investisiyalara 
münbit  şərait  yaradır.  qtisadi  fəaliyyətlərdə  tam  məşqulluq  halını  təmin  etmək 
üçün buna uyğun fəaliyyətlər həyata keçirilir. 
  - şçilərin müdafiəsi: az yaşlı işçilərin müdafiəsi, iş vaxtının nizamlanması, iş yeri 
şə
raitinin tənzimlənməsi, haqsız yerə işdən çlxarılma hallarının qarşısının alınması, 
normal  əmək  haqqı  təminatı  və  s  bu  kimi  işçi  problemlərinin  həllinə 
istiqamətlənmiş tədbirlər görülür. 
     Tədqiqatın  predmeti.Tədqiqatın  predmetini  keçid  iqtisadiyyatı  şəraitində 
bazar münasibətlərinin formalaşması ilə keyfiyyətcə yeni məzmun kəsb edən sosial 
münasibətlər  sistemi  və  əhalinin  sosial  müdafiəsi  sisteminin  təkmilləşdirilməsi 
problemləri təşkil edir. 
      Tədqiqatın  obyekti.Tədqiqatın  obyekti  kimi  Azərbaycan  Respublikasının 
iqtisadiyyatında  sosial-iqtisadi  münasibətləri  səciyyələndirən  proseslər,  sosial 


 
institutların  fəaliyyəti,  dövlət  və  yerli  idarəetmə  səviyyəsində  əhalinin  sosial 
müdafiəsi seçilmişdir. 
    Tədqiqatın  nəzəri  və  metodoloji  əsası.  Tədqiqatın  nəzəri  əsasının  iqtisad 
elminin  klassiklərinin  müddəaları,  müasir  elmi  cərəyanların  müvafiq 
konsepsiyaları,  görkəmli  iqtisadçı  alimlərin  əsərləri,  Azərbaycan  dövlətinin 
qanunları və müvafiq qanunvericilik aktları təşkil edir. 
    Tədqiqatın  informasiya  bazasını  Azərbaycan  Respublikası  Dövlət  Statistika 
Komitəsinin,  Sosial  və  Müdafiə  Nazirliklərinin  məlumatları,  Qlobal  nternet 
şə
bəkəsinin informasiya resursları təşkil edir. 
     Dissertasiya işinin  quruluşu və  həcmi.  Dissertasiya  işi  giriş, üç  fəsil,  nəticə, 
ə
dəbiyyat siyahısı, 5 cədvəl və 1 şəkili özündə əks etdirən 117 səhifədən ibarətdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
 
 
 
 
 
I FƏSIL:DÖVLƏTIN SOSIAL SIYASƏTININ 
FORMALAŞMASININ NƏZƏRI ƏSASLARI
 
            
                            1.1 Dövlətin sosial siyasəti və sosial strategiyası 
     Bazar  münasibətlərinin  formalaşması  prosesində  respublikamız  əhali 
gəlirlərində ciddi differensiallaşma və kütləvi işsizlik kimi ağır sosial problemlərlə 
üzləşmişdir.  Prosesin  az  ağrılı  keçməsi  üçün  dövlətin  bu  problemlərə  diqqətinin 
artınlması  zəruri  idi.  Dövlətin  tədbirləri  müxtəlif  əhali  qruplarının  sosial 
müdafiəsinə  isliqamətlənmişdir.  Məsələni  mürəkkəbləşdirən  amillərdən  biri  də 
ondan  ibarətdir  ki,  sosial  müdafıəyə  yalnız  maddi  çətinliklərlə  üzləşənlərin deyil, 
demək  olar  ki,  bütün  bazar  subyektlərinin  böyük  ehtiyacı  vardi.  Yeni  iqtisadi 
sistemə  keçidlə  əlaqədar  təsərrüfat  subyektlərinin  mülkiyyətin  toxunulmazlığı, 
gəlirlərin  istifadəsində  sərbəstliyin  təmin  edilməsi,  fəaliyyət  növünün  azad 
seçilməsi  və  başqa  sahələrdə  dövlət  zəmanətinin  olmasına  ehtiyacı  duyulurdu. 
Aydındır  ki,  hamını  eyni  dərəcədə  kasıb  yaşamağa  vadar  edən,  «humanist» 
prinsiplərə  əsaslanan  gəlirlərdə  bərabərlik  yaratmaq,  maddi  təminatda  fərqləri 
aradan  qaldırmaq  kimi  başa  düşülən  «sosial  müdafiə»  bugünkü  reallığa  uyğun 
gəlmirdi.  Sosial  müdafiə  hər  kəsin  öz  əməyi,  istedadı,  mülkiyyəti  əsasında 
mövqeyi  müəyyənləşmiş  cəmiyyətdə  ayrı-ayrı  fərdlərin  imkan  və  qabiliyyəti  ilə 
ə
ldə oluna bilməyən, hamı üçün eyni olan vətəndaşlıq mövqeyinin təmin edilməsi 
zərurətidir.  Cəmiyyətin  ibarət  olduğu  kasıblar  və  varlılar,  işsizlər  və  işləyənlər, 
qocalar  və  cavanlar,  sağlamlar  və  əlillər  və  s.  I  ve  II  növ  vətəndaşlara  bölünə 
bilməzlər.  Belə  ki  hər  bir  şəxs  cəmiyyətdən,  işçi  kollektivdən,  ailə  üzvü  ailədən 


 
təminat  almalıdır  və  sosial  müdafiə  müvafiq  institutlar  dövlət,  müəssisə,  ailə 
tərəfindən  reallaşdırılmalıdır.  Məsələnin  bele  anlamında  sosial  müdafiə  iqtisad 
elminin  əhatə  dairəsində  geniş  məzmun  kəsb  edir  və  bir  çox  sosial  elmlərin 
predmeti  kimi  çıxış  edir.  Bununla  belə  sosial  müdafiə  hər  şeydən  əvvəl  iqtisadi 
hadisə olub iqtisadi inkişafla müəyyənləşir və deməli, iqtisad elminin predmetinə 
daxildir.  Sosial  müdafiəni  daha  çox  iqtisadi  cəhətdən  səciyyələndirən  amilləri 
nəzərdən  keçirək.  Hər  şeydən  əvvəl  qeyd  edək  ki,  cəmiyyətin  bir  çox  üzvləri 
məşğulluqla  özlərinin  yaşayışını  təmin  edə  bilməyənlərdir.  Buraya  sosial 
müdafiəsiz keçinə bilməyən əhali qrupları - əlillər, xroniki xəstələr, fiziki cəhətdən 
zəif  insanlar  aiddir.  Gəlirlərlə  təmin  olunan  məşğul  əhalinin  də  müxtəlif 
səbəblərdən  (xəstəlik,  işsizlik,  bədbəxt  hadisə,  əlillik,  qocalıq  və  s.)  sosial 
müdafiəyə  ehtiyacı  olanlara  çevrilməsi  ehtimalı  həmişə  mövcuddur.  ETT  və 
iqtisadi inkişafın yeni mərhələsinə keçid çox zaman mütəxəssisləri, müəyyən peşə 
sahiblərini, əmək qabiliyyəti və təcrübə toplamış insanları və onların ailə üzvlerini 
maddi  ehtiyac  qarşısında  qoyur.  Yeniləşmiş  mühitə uyğunlaşmaq  dövründə  ağrılı 
keçən bu prosesdə iqtisadi inkişafın doğurduğu sosial problemlər yaranır. 
Sosial  yönümlü  cəmiyyət  qurmaq  üçün  birinci  şərt  maddi  ehtiyaclarını  təmin 
etmək  məqsədi  ilə  hər  bir  insana  bazarın  imkanlarından  tam  və  azad  istifadə 
etməyə ilkin şərait yaratmaqdır. Buraya təhsil və ixtisas almaq imkanları, əmək və 
qabiliyyətinə görə istənilən (qanun çərçivəsində) fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq 
və  gəlir  əldə  etmək,  dövlətin  sosial  köməyindən  istifadə  etmək  və  s.  aiddir.  Belə 
olduqda  hər  kəs  imkanları  daxilində  öz  maddi  imkanlarını  təmin  edər, 
cəmiyyətdəki  mövqeyini  müəyyənləşdirər  və  imkanları  xaricində  olan  sosial 
məsələlər  dövlətin  öhdəsinə  düşər.Keçən  əsrdə  yaranankonsepsiyalar  sosial 
tərəqqiyə  inkişafın  nəticələri  kimi  deyil,  inkişafın  amili  kimi  baxılması  ideyasını 
irəli sürürlər. Tükənməz yaradıcılıq qabiliyyəti olan insanın bioloji, iqtisadi, sosial 
varlıq kimi qiymətləndirilməsini əsas götürən bu konsepsiya (XIX əsrdə yayılmış 
sosial  təkamül  nəzəriyyəsinin  tənqidi  əsasında  yaranmışdır.  Sosial  tərəqqi 
nəzəriyyəsinin  tərəfdarları  (O.Kont,  Q.Spenser,  L.Morqan,  F.Tennis  va  s.) 


 
cəmiyyətə  vahid  inkişaf  «məntiqinə»  əsaslanan  bütöv  orqanizm  kimi  baxırdılar. 
Onlar təkamülü ardıcıl mərhələlərə bölməklə tərəqqini cəmiyyətin təbii inkişafının 
nəticəsi  kimi  qiymətləndirirdilər.  Təkamül  bir  orqanizm  kimi  cəmiyyətin  daxili, 
təbii qüvvəsinin nəticəsidir. XX əsrin I yarısında bu ideyanın davamçıları (L.Uayt, 
D.Styuard,  T.Parsons  və  b.)  Darvin  təliminin  «təbii  seçim»  prinsipini  əsas 
götürməklə  ayrı-ayrı  mədəniyyətlərin  bir-birini  əvəz  etməsini  sosial  inkişafın 
aparıcı  qüvvəsi  hesab  edir.  XX  əsrdə  təkamüllü  sosial  inkişaf  konsepsiyasının 
tənqidi  elmdə  sistemli  və  funksional  quruluş  istiqamətli  ideyaların  yaranmasına 
səbəb oldu. Bu ideyanın tərəfdarları (D.Farley, N.Smelzer, U.Bakli. M.Arçer və b.) 
sosial  dəyişiliklərin  həm  sistemin  özündə,  həm  də  onun  daxili  elementlərində 
inkişafla  izah  edirlər.  Onlar  hesab  edirlər  ki,  sosial  quruluşda müəyyənedici  amil 
məhz insan, onun iqtisadi, bioloji və sosial ölçüləridir. 
Sosial  inkişaf  haqqında  fəlsəfi  görüşlərin  inkişafı  öz  əksini  iqtisad  elminin 
tarixində  əhalinin  sosial  rifahı  və  müdafiəsi  haqqında  təlimlərdə  tapmışdır.  XIX 
ə
srin görkəmli alimləri V. Zombart, A. Veqner, K. Marks, A. Marşall, S. Klark, A. 
Piqu  və  başqaları  sosial  müdafiəsinin  iqtisadi  aspektlərinin  –  sərvətin  bölgüsü, 
gəlirlerin  bərabərsizliyi,  minimum  maddi  təminat  və  sair  ciddi  tədqiqatlar 
aparmışlar. Onlar istehsal amillərinin hər ikisinə - əmək və kapitala, sosial şərtlərin 
təsirini  qeyd  edir  və  gəlirlərin  bölgüsü  və  yenidən  bölgüsünün  iqtisadi  artıma 
təsirini təhlil etmişlər. XX əsrdə institusional nəzəriyyələr (P. Samuelson, A.Veber 
və  b.)  sosial  müdafiənin  həyatın  keyfiyyətinin  yaxşılaşdırılmasında  rolunu 
öyrənməklə problemin həm nəzəri, həm də praktiki məsələlərini təhlil edir. Şəxsi 
rifah  halının  və  iqtisadi  müstəqilliyinin  təmin  edilməsində  bazar  mexanizminin 
üstünlükləri  və  sonuncunun  əməyin  stimullaşdırılmasında  rolu  M.  Fridmanın 
tədqiqatlarında öz əksini tapmışdır. Faydalılıq həddi və insan kapitalı nəzəriyyələri 
ə
sasında  əhalinin  sosial  müdafiəsi  problemləri  X.Lampert,  R.K.Makkonnel,  L. 
Erxardın əsərlərində tədqiq olunmuşdur. 
Müasir  elmi  konsepsiyalar  sosial  yönümlü  cəmiyyət  quruculuğunda  dövlətin 
yeri  və  rolunun  düzgün  müəyyənləşdirilməsini  əsas  problem  hesab  edirlər.  Bu 

10 
 
zaman dövlətin iqtisadi funksiyalarından ikisi həlledici istiqamət kimi vurğulanır: 
birinci - sosial ədaləti təmin edə bilən makroiqtisadi sabitliyin əldə edilməsi; ikinci 
-  mikroiqtisadiyyatda  rəqabəti  təmin  edə  bilən  bazar  mexanizminin  inkişafı. 
Zənnimizcə, keçid iqtisadiyyatı üçün də məsələnin belə qoyuluşu özünü doğruldar. 
Bu  həm  də  iqtisadi  islahatlar  gedişində  sosial  siyasətin  yeni  iqtisadi  əsaslar 
üzərində  qurulması  baxımından  da  aktualdır.  Keçid  dövrünün  iqtisadi  siyasəti 
bazar  mexanizminin  inkişafına  yönəlməli,  sosial  problemin  həllində  bazarın 
imkanlarından  daha  dolğun  istifadə  edilməli  və  dövlətin  sosial  siyasəti  bazar 
mexanizminə  söykənməlidir.  «Bazar  mexanizmində  təcəssüm  olunan  institut  və 
normaların  daha  dəqiq  anlamı  göstərir  ki,  inkişaf  strategiyası  -  dövlət  və  bazar 
arasında  seçim  məsələsidir  -  fikri  səhvdir.  Ölkələrə  bazarı  inkişaf  etdirmək  zəru-
ridir; eyni zamanda onlar üçün bazarın inkişafını təmin edən işlək dövlət institut-
larının olması zəruridir»  Dünya bankının hesabatlarında öz əksini tapmış bu fikir 
bir  daha  təsdiq  edir  ki,  institusional  dəyişikliklər  etmədən  səmərəli  iqtisadi,  o 
cümlədən  sosial  siyasət  yeritmək  mümkün  deyil.  Məlumdur  ki,  sovet  dövründə 
sosial  siyasətin  institusional  əsasını  dövlətin,  iqtisadiyyatla  bilavasitə  əlaqəsi 
olmayan,  inzibati  qurumları  və  xeyriyyəçi  orqanlar  təşkil  edirdi.  Bazar  münasi-
bətlərinə  keçidlə  əlaqədar  sosial  siyasətin  institusional  quruluşu  yeniləşməlidir. 
Dünya təcrübəsi göstərir ki, buraya aşağıdakı sistemlər aid edilə bilər: 

sosial təminat sistemi (minimum sosial standartlar); 

sosial sığorta sistemi; 

sosial yardım sistemi;(o cümlədən özəl sosial yardım da daxil olmaqla) 

sosial  təminat  sistemi  sosial  nemətlərin,  hamısının  istifadə  edə  bilməsi  şərti 
ilə  əvəzsiz  verilməsini  nəzərdə  tutur.  Bu  zaman  vətəndaşların  sosial  müdafiəsinə 
dövlət zəmanət verməlidir. Buraya şəhid ailələrinə, qaçqınlara, müharibə əlillərinə 
verilən ödəmələr və s. aiddir. 
        Sosial  sığorta  sistemi  vətəndaşlara  sığorta  ödəmələrinin  və  sosial  nemətlərin 
verilməsini onların sığorta haqlarını ödəməsinə uyğun həyata keçirilməsini nəzərdə 
tutur.  Sosial  sığorta  sistemi  ümumi  həmrəylik  və  dövlətin  öz  vətəndaşlarını 

11 
 
qoruması prinsipləri əsasında qurulmalıdır. 
Sosial yardım sistemi cəmiyyətin ən çox ehtiyacı olan üzvlərinə sosial qayğı və 
sosial prinsiplərini əks etdirir. Buraya aztəminatlı insan qruplarına əvəzsiz kömək 
göstərilməsi  halları  aiddir,  özəl  sosial  yardım  (bəzən  özəl  sığorta  da)  bu  sistemə 
aiddir.  Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  institusional  və  icra  mexanizmindən  asılı 
olmayaraq  sosial  siyasət,  bir  qayda  olaraq,  müəyyən  problemləri  əhatə  etməlidir. 
Ümumiləşdirilmiş  şəkildə  sosial  siyasətin  istiqamətləri  aşağıdakıları  əhatə 
etməlidir. 
-  məşğulluq və sosial əmək münasibətləri siyasəti; 

gəlirlər siyasəti; 

ə
halinin təkrar istehsalı siyasəti; 

sosial sahələrin inkişafı siyasəti; 

regional sosial siyasət. 
   Keçid  iqtisadiyyatı  şəraitində  dövlətin  sosial  siyasətinin  məzmunu  və  əsas 
istiqamətləri,  problemlərin  əhatə  dairəsi  və  icrası  ardıcılllığı  dövlətin  iqtisadi 
siyasətinin  strategiya  və  taktikasından  asılıdır.  Sosial  yönümlü  bazar  iqtisadiyya-
tının  qurulması  bir  tərəfdən  keçid  iqtisadiyyatının  ziddiyyətlərinin  həll  edilməsi; 
digər tərəfdən yeni sistemin möhkəm iqtisadi əsaslarının qoyulması məsələləri ilə 
səciyyələnir.  Belə  ki,  dövlətin  iqtisadi  sahədə  vəzifələri  aşağıdakıların  həll 
olunmasına yönəldilir; 

iqtisadiyyatda  böhran  hallarının  aradan  qaldırılması  və  onların  sosial 
nəticələrinin zəiflədilməsi; 

azad  rəqabətin  qorunması,  sahibkarlığın  müxtəlif  formalarının  fəaliyyəti  və 
inkişafı üçün müvafiq hüquqi və iqtisadi şərtlərin yaradılması; 

iqtisadiyyatda inhisarçılıqla səmərəli mübarizə aparılması; 

pul tədavülünün təşkili və milli valyutanın sabitliyinin təmin edilməsi; 

maliyyə, vergi, valyuta sistemlərinin təkmilləşdirilməsi; 

ümumi istifadə xarakterli ictimai nemətlərin və xidmətlərin dövlət tərəfindən 
istehsalının və təminatının təşkili; 

12 
 

gəlirlərin bölgüsü və yenidən bölgüsündə əhalinin sosial müdafiəsinin təmin 
edilməsi; 

məşğulluğun təmin edilməsi və işsizliklə mübarizə və s. 
        Problemləri  tam  əhatə  etməyən  sadaladığımız  bu  məsələlərlə  yanaşı  respub-
likamızın  müharibə  vəziyyətində  olması  və  xarici  iqtisadi  əlaqələrin  təsirini  də 
nəzərə  alsaq  gələcək  cəmiyyətin,  yeni  iqtisadi  sistemin  bu  gün  sağlam  təməlinin 
qurulmasının nə dərəcədə mürəkkəb iş olduğunu görərik. Son illərin elmi araşdır-
maları  və  dünya  ölkələrinin  təcrübəsi  göstərir  ki,  XX  əsrin  sonu  və  XXI  əsrin 
ə
vvəllərində  bəşəriyyətin  mütərəqqi  inkişafı  insanların  sosial  problemlərinin 
həllindən  çox,  dərəcədə  asılıdır.  Belə  ki,  cəmiyyətin  sosial  durumu  iqtisadi 
inkişafın  nəticəsindən  çox  onun  inkişafına  təkan  verən  və  ya  ləngidən  amilə 
çevrilmişdir.  Bu  bir  daha  göstərir  ki,  bu  gün  sosial  problemlərin  düzgün  və 
səmərəli  həll  edilməsi  aktual  olmaqla  yanaşı,  həm  də  gələcək  inkişaf  üçün  də 
ə
həmiyyətlidir.  Keçid  iqtisadiyyatının  xüsusiyyətlərini  nəzərə  almaqla  dövlətin 
sosial siyasətini müəyyənləşdirən amillər aşağıdakılardır: 
 

ə
halinin həyat səviyyəsinin təmin edilməsi və yüksəldilməsi; 

gəlirlərin  əhalinin  təminatında  yaratdığı  fərqlərin  dərinləşməsinin  qarşısının 
alınması; 

aztəminatlılıq və kasıblıqla mübarizə; 

inflyasiyanın məqbul səviyyəsinin saxlanılması; 

büdcə təminatlı sosial sahələrin iqtisadi səmərəliliyinin yüksəldilməsi; 

istehlak  malları  və  xidmətlər  sahəsində  milli  istehsalçıların  qorunması  və 
onlara dövlət köməyi; 

istehlak malları və xidmətlər istehsalına elmi-texniki dəstək və innovasiyanın 
təmin edilməsi. 
        Bildiyimiz  kimi,  keçid  iqtisadiyyatı  şəraitində  dövlətin  ən  vacib 
funksiyalarından  biri  bazara  keçidlə  əlaqədar  meydana  çıxan  bir  sıra  mühüm 
problemləri  həll  etmək,  əhalinin  həyat  səviyyəsinin  yaxşılaşdırılması  ilə  bağlı 
tədbirləri  həyata  keçirməkdir.  Dövlətin  iqtisadi  siyasətinin  əsasını  sosial  siyasət 

13 
 
təşkil  edir.  Dövlətin  sosial  siyasəti  cəmiyyətin  həyat  fəaliyyətinin  sosial-iqtisadi 
şə
rtlərinin  tənzimlənməsinə  yönəldilən  tədbirləri  kompleksindən  ibarətdir.  Məhz 
sosial  siyasət  vasitəsi  ilə  ilk  növbədə  əhalinin  dövlət  himayəsinə  ehtiyacı  olan 
hissəsinin vəziyyətini keçid şəraitində qismən yüngülləşdirmək mümkündür. 
       Sosial sahədə dövlət tərəfindən həyata keçirilən və əhalinin sosial müdafiəsinə 
xidmət  edən  əsas  tədbirlər  sırasına  təhsil,  səhiyyə,  ekoloji  problemlərin  həllinə 
yönəlmiş  iri  proqramların  işlənib  hazırlanması,  zəhmətkeşlərin  sosial  mühafizəsi 
və sosial təminatı (istehlak büdcəsinə uyğun olaraq əmək haqqının və pensiyaların 
minimum  səviyyəsinin  müəyyən  edilməsi,  inflyasiyanın  sürətinə  uyğun  olaraq 
gəlirlərin indeksləşdirilməsi və sair.) mexanizminin formalaşdırılması daxildir. 
       Azərbaycanda  sosial  inkişafın  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  mövcuddur.  Bu 
qanunauyğunluqlar son illər daha çox nəzərə çarpır. Milyondan çox pensiyaçının, 
iki yüz minə qədər tələbənin və işsizliyin yuxarı olması xarakterik xüsusiyyətdir. O 
cümlədən, əhalinin yaş tərkibində son illərdə nisbi qocalmanın baş verməsi, hər bir 
işçiyə  düşən  işsizlərin  sayının  artması,  təbii  artımın  azalması  tempini  xarakterizə 
edir və digər  xüsusiyyətlər,  sosial təminat,  sosial  müdafiə,  sosial tənzimlənmənin 
özünəməxsus  qanunauyğunluqlarını  meydana  çıxarır  və  sosial  siyasəti 
formalaşdırır. Sosial siyasətə uyğun olaraq maliyyə, kredit, bölgü, mübadilə, vergi 
siyasəti formalaşdırılır. Sosial təminatın pulsuz və güzəştli xidmət istiqamətlərində 
formalaşmasının  tənzimlənməsi  mexanizmləri  həmin  sahələrdə  işləyənlərin  əmək 
haqqı,  bu  sahələrin  maddi-texniki  bazası  və  kadr  potensialının  inkişaf  etdirilməsi 
üçün zəruri olan maliyyə imkanları ilə məhdudlaşır. 
        Bu  sahələrin  inkişafının  əsas  maliyyə  mənbəyini  mərkəzləşmiş  formada 
dövlət  büdcəsi  təşkil  etdiyi  üçün  dövlət  büdcəsi  həmişə  sosial  yönlü  siyasət 
yeritməlidir. 
   Maliyyə  gərginliyi  şəraitində  sosial  tənzimlənmənin  əsaslarını  müəssisələrin 
özlərinin  təsərrufat  hesabı  vasitəsilə  işlənməsi  yolu  ilə  ödənilməsi  problemi 
meydana  çıxır.  Müasir  şəraitdə  təhsil  ocaqlarının  demək  olar  ki,  hamısında  pullu 
təhsil  sistemi  mövcuddur,  özəl  təhsil  ocaqları  inkişaf  edir.  Mülkiyyət 

14 
 
münasibətlərindən asılı olaraq maliyyəşdirmə mənbələri yeniləşir. Yeni ixtisaslara, 
xidmətlərə  ehtiyac  əhalinin  xidmətə  olan  alıcılıq  qabiliyyəti  ilə  müəyyən  olunur. 
Beləliklə,  bazar  iqtisadiyyatı  formalaşdıqca  sosial  inkişafın  yeni  formaları 
meydana çıxır. Bu strukturların təşkilatı-iqtisadi xüsusiyyətləri formalaşır. Maliyyə 
imkanları yeniləşir və tənzimləmədə indiyə qədər formalaşmış plan, mərkəzləşmiş 
mexanizmlərdən  fərqli  olaraq  çevik  bazar  mexanizmləri  meydana  gəlir.  Əlbəttə, 
sosial  tənzimlənmənin  bazar  iqtisadiyyatı  şəraitində  maliyyə  imkanları  daha  da 
gərginləşir.  Ona  görə  də  istər  respublikanın  daxili  imkanları  hesabına,  istərsə  də 
xarici  kreditlərin  hesabına  bu  gərginliyi  azaldan,  yumşaldan  tədbirləri, 
mexanizmləri  tətbiq  etmək  lazımdır.  Bu  baxımdan,  respublikada  sosial  müdafiə 
fondları,  kreditlər,  dünya  bank  sistemləri,  dünya  humanitar  təşkilatların  vasitələri 
hesabına sosial fondlar yaradılır. 

Azərbaycan  müstəqillik  qazanandan  sonra  çətin  problemlərlə  üzləşmişdir. 
Ə
hali müxtəlif təzadlar məngənəsində sıxılaraq hələ yaşayış tərzini tam müəyyən- 
ləşdirməmişdir.  Yeni  iqtisadi  sistemə  keçidlə  əlaqədar  respublikamızın  iqtisadiy- 
yatının iflic vəziyyətinə düşməsi xalqın sosial vəziyyətini ağırlaşdıraraq əhalini bir 
sıra  problemlərlə  üz-üzə  qoymuşdur.  Respublikanın  üzləşdiyi  Dağlıq  Qarabağ 
münaqişəsi  bu  problemlərin  sayını  artırmışdır.  Azərbaycanda  bir  milyondan  artıq 
qaçqın və məcburi köçkün olması, fabrik və zavodlarımızın avadanlıqlarının fiziki 
və  mənevi  cəhətden  köhnəlməsi,  cəmiyyətdə  gedən  inkişafı  ləngidir.  Bu  cür 
mürəkkəb  vəziyyətdə  sosial  siyasəti  formalaşdırmaq  çətindir.  Belə  şəraitdə 
ölkəmizdə  liberal  sosial  siyasət  meylləri  özünü  gösterir.  Liberal  sosial  siyasətin 
gerçəkləşdiyi dövlətlərdə iş yerləri yaradılır, kiçik biznesə üstünlük verilir, insanlar 
sahibkarlıqla  daha  çox  məşğul  olurlar.  Buna  görə  də  Azərbaycan  dövlətçiliyində 
bir nömrəli məsələ kiçik və orta biznesin inkişaf etdirilməsi və sahibkarlığa şərait 
yaradılmasıdır.  Əvvəllər  tənqid  atəşine  tutduğumuz  bazar  iqtisadiyyatı  insanların 
azad  və  firavan  yaşaması  üçün  əlverişli  quruluşdur.  Bu  gün  insanlarda  bazar 
iqtisadiyyatına xas xüsusiyyətlərin tərbiyə olunmasına səy göstərilməlidir.Son illər 
ə
rzində iqtisadi islahatlara paralel olaraq, sosial sahədə də islahatlar həyata keçirilir 

15 
 
və  əhalinin  sosial  problemləri  dövlətin  daima  diqqət  mərkəzindədir.  Bazar 
iqtisadiyyatına  keçid  və  keyfiyyətcə  yeni  iqtisadi  münasibətlərin  formalaşması 
sosial  müdafiə  sistemində  zəruri  islahatların  aparılmasını,  müasir  tələblərə  cavab 
verə  biləcək  çevik  işlək  mexanizmlərin,  əmək  hüquqlarının  qorunmasını  təmin 
edən tam əhatəli hüquqi və sosial təminatlar sisteminin yaradılmasını tələb edir. 
Bu  məqsədlərə  nail  olmaq  üçün  müvafiq,  həmçinin  beynəlxalq  normalara 
ə
saslanan  qanunverici  bazanın  yaradılması  zəruridir.  Məhz  bütün  bunlara  görə 
qanurwericiliym  təkmilləşdirilməsi  və  yeni  qanunların  yaradılması  istiqamətində 
lazımi işlər görülmüş, beynəlxalq normalara uyğun qanunlar, o cümlədən «Əməyin 
ınühafizəsi  haqqında»,  «Vətəndaşların  pensiya  təminatı  haqqında»,  «Əlillərin 
sosial  müdafiəsi  haqqında»,  «Minimum  istehlak  büdcəsi  haqqında»,  «Vətəndaş- 
ların  pul  gəlirlərinin  və  əmanətlərinin  indeksləşdirilməsi  haqqında», 
«Məzuniyyətlər  haqqında»,  «Kollektiv  müqavilələr  və  sazişlər  haqqında»  və  s. 
qanunlar hazırlanmış və qəbul edilmişdir. 
Azərbaycan Respublikası vetəndaşları sosial təminat hüquqlarından başqa digər 
vacib hüquqlara – əmək, istirahət, sağlamlığın qorunması, təhsil kimi hüquqlara da 
malikdirlər ki, bu da 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul edilmiş Əsas Qanunda öz əksini 
tapmışdır. 
    Sosial  müdafiə  termini  ilk  dəfə  ABŞ-da  istifadə  olunub.1929-cu  ildə  dünyada 
hökm  sürən  Böyük  qtisadi  Böhranın  ABŞ-ın  və  digər  ölkələrin  sosial  müdafiə 
sisteminin  inkişafına  böyük  təsiri  olub.  Böhran  nəticəsində  Amerikada  işsizliyin 
səviyyəsi  yüksəlib  və  xalq  səfalətlə  üz-üzə  dayanıb.  Sosial  risklərə  qarşı  xalqın 
kifayət qədər qoruna bilməməsi prezident Ruzveltin başçılığıyla 14 avqust 1935-ci 
il  tarixli "Sosial müdafiə qanunu"nun qüvvəyə minməsinə səbəb olub. Daha sonra 
bu  anlayış  1942-ci  ildə  məşhur  ingilis  iqtisadçısı  Vilyam  Beveric  tərəfindən 
hazırlanan "Beveric hesabatı" ilə öz gerçək mənasını tapıb.  
    Dünyada qəbul olunmuş əsas sosial müdafiə modelləri - Bismark və Bevericin 
yaratmış olduğu modellərdir. 

16 
 
    Bismark  modeli  əmək  fəaliyyətinə  əsaslanan  sosial  sığorta  mexanizminə 
söykənir.  Fərdlər  gördükləri  iş  qarşılığında  sosial  müdafiə  ilə  əhatə  olunurlar. 
Modeldə  maliyyələşmə  sığorta  olunanların  ödədikləri  sığorta  haqqı  ilə  reallaşır. 
Bununla da işçi qazancına və ödədiyi sığorta haqqına düz mütənasib olaraq sosial 
müdafiə  hüquqları  əldə  edir.  Bu  səbəbdən  hər  kəs  sosial  müdafiə  ilə  əhatə 
olunmaya  da    bilər.  Bismark  modeli  dedikdə  həm  də    ağıla  ilk  olaraq    məhz 
pensiya sistemi gəlir. 
    Beveric modelini isə  universal sistem kimi xarakterizə etmək olar. Bu sistemdə 
fərdin sosial müdafiəsi onun işləməsindən asılı deyildir.  şləyən və işləməyən hər 
kəs, o cümlədən ölkənin bütün vətəndaşları, həmçinin ölkə daxilində hər bir şəxs, 
bir  sözlə,  bütün  əhali  sosial  müdafiə  ilə  əhatə  olunurlar.  Bu  sistemin  əsas  fərqli 
cəhətlərindən biri sosial yardım və sosial xidmət formalarının təqdim edilməsidir. 
Beveric modelinə ən uyğun ölkə  ngiltərədir.  ngiltərəni Almaniyadan sonra sosial 
rifahın    inkişafı  baxımından  ikinci  əsas  ölkə  hesab  etmək  olar.  Almaniyada 
reallaşdırılan sosial islahatlar sənayesi surətlə inkişaf edən  ngiltərəyə böyük təsir 
göstərmişdir.  II  Dünya  müharibəsindən  dərhal  sonra  ngiltərədə  sosial  sığorta 
ə
sasında  qurulan  sosial  müdafiə  sistemində  dövlət  işçi  və  işəgötürəndən  sonra 
üçüncü tərəf kimi iştirak etməyə başlamışdır. Bu sistem də  Bismark modeli kimi 
sosial sığortalar əsasında qurulmuşdur. Amma Beveric modelində ödənilən sığorta 
haqları    və  vergilər  yalnız  şəxsin  özünün  sosial  müdafiəsinə  deyil,  həm  də 
yoxsulların  sosial  rifahının  yaxşılaşdırılmasına  yönəldilib.  Sözün  əsl  mənasında, 
Bismark  modelində  sosial  siyasət  yalnız  işləyənlərin  sosial  vəziyyətini 
yaxşılaşdırmaqla  bağlıdır,  əhalinin  yoxsulluğunu  azaltmaq  və  əmək  qabilliyyəti 
olmayanların  sosial  vəziyyətini  yaxşılaşdırmaq  əsas  məqsəd  kimi  nəzərdə 
tutulmamışdır.  Məhz  bu  ,    iki  modeli  bir-birindən  fərqləndirən  əsas  cəhət  hesab 
olunur. 
    Digər tərəfdən, heç bir ölkədə bu modellərdən yalnız biri tətbiq edilmir. Hər iki 
model dünya ölkələri tərəfindən mənimsənilib. Bunlardan biri daha çox, digəri isə 
qismən  sosial  müdafiə  sistemində  yer  alır.  Bəzi  ölkələrdə  isə  hər  iki  model  

17 
 
paralel,bərabər  səviyyədə  həyata  keçirilir.  Məsələn,  ölkəmizdə  sosial  sığorta 
prinsiplərinə  əsaslanan  sosial  müdafiə  sistemini  Dövlət  Sosial  Müdafiə  Fondu, 
yoxsulluğun azaldılmasına yönəldilmiş sosial yardım və sosial xidmət formalarını 
isə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi reallaşdırır.  
    Sosial  təminat  sistemində  müavinətlər  mühüm  yer  tutur.  Əhalinin  aztəminatlı 
təbəqələrinin ünvanlı sosial müdafiəsinin təşkil edilməsi məqsədilə 22 may 1996-cı 
ildə  Azərbaycan  Respublikası  prezidenti  tərəfindən  imzalanmış  «Aztəminatlı 
ailələrə  verilən  müavinətlərin  artırılması  haqqında»  sərəncama  əsasən  müharibə 
ə
lillərinə,  şəhid  ailələrinə  ve  müddətli  herbi  xidmətdə  olan  hərbi  qulluqçuların 
uşaqlarına,  yetim  və  valideyn  himayəsindən  məhrum  olmuş  uşaqların 
qəyyumlarına,  Çernobıl  qəzası  nəticəsində  əlil  olmuş,  yaxud  vəfat  etmiş 
valideynlərin  uşaqlarına  təyin  olunan  aylıq  müavinətləri,  uşağa  qulluğa  görə 
qismən ödənişli məzuniyyətdə olan şəxslərə müavinətlər, gəlirdən asılı olmayaraq 
uşaq  doğulması  və  dəfn  üçün  birdəfəlik  müavinətlərin  təyin  olunması  müəyyən 
edilmişdir.  şləyən aztəminatlı ailələrə müavinətlərin təyin edilməsi uşaqlara görə 
verilən aylıq müavinətlərin daha çox ehtiyacı olan ailələrə çatdırılmasını mümkün 
etmişdir. Əhalinin ən zəif təbəqələrinin sosial müdafiəsini gücləndirmək məqsədilə 
qaçqın  və  məcburi  köçkünlərdən  birinci  qrup  əlil  olan  ailələrə  əlavə  aylıq 
müavinətlər təyin edilmişdir. 
Respublikamızda  bir  çox  güzəştlərin  verilməsi  ünvanlı  xarakter  daşımadı-
ğ
ından,  həmçinin  güzəştlər  ölkənin  iqtisadi  inkişafına  mənfi  təsir  göstərdiyindən 
bəzi  kateqoriyalar  üzrə  güzəştlərin  aylıq  müavinətlərlə  əvəz  olunmasına  üstünlük 
verilmişdir.  
Müavinət  ciddi  məqsədli  təyinat  xarakterinə  malikdir.  Bir  sıra  müavinətlər 
üzürlü  səbəbə  görə  itirilən  qazancı  əvəz  etmək  məqsədilə  (müvəqqəti  əmək  qa-
biliyyətini  itirməyə,  işsizliyə  və  s.  görə)  digərləri  isə  sosial  yardım  göstərmək 
məqsədi  ilə  verilir  (uşaq  doğularkən  birdəfəlik  müavinət,  aztəminatlı  ailələrin 
uşaqlarına aylıq müavinət, dəfn üçün birdəfəlik müavinət və s.). 
Müavinətlərin  verilmə  müddətləri  müəyyən  zamanla  məhdudlaşdırılır.  Onları 

18 
 
ödənilmə  müddətindən asılı olaraq birdəfəlik, aylıq və cari kimi qruplara bölmək 
olar.  Pensiya  kimi  müavinət  də  ekvivalentsiz  əsaslarla  verilir.  Müavinətlərin 
maliyyələşmə mənbələri müxtəlifdir. 
Sosial təminatın mühüm növlərindən birini də ahıllara, tək və kimsəsiz vətən-
daşlara,  əlillərə  sosial  xidmət  göstərilməsi  təşkil  edir.  Sosial  təminat  sahəsində 
xidmətin fərqləndirici cəhəti onların ayrı-ayrı vətəndaşlara pulsuz və ekvivalentsiz 
həyata keçirilməsidir. 
    Sosial  xidmətin  tibbi  xidmət  və  müalicə,  müvəqqəti  əmək  qabiliyyətinin 
itirilməsinin  ekspertiza  edilməsi,  əlilliyin  səbəb  və  qrupunun  müəyyən  edilməsi, 
evdə sosial xidmət, qocalar və əlillər evində qocaların və əlillərin saxlanılması və 
s. növləri vardır. Sosial yardım sistemləri əhali təbəqələrinin ehtiyaclarına əsasən 
onlara  güzəştlər  təqdim  olunmasını  təmin  edir.  Yardım  sistemləri  hökumət 
fondlarının vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilir. Bu sistemin tətbiq edilməsi isə test 
üsulları  ilə  sosial  yardımlara  ehtiyacı  olan  şəxslərin  müəyyənləşməsi  yolu  ilə 
həyata keçirilməlidir. 
Sosial  sığorta  ilə  sosial  yardım  arasındakı  fərq  aydınlaşdırılmalıdır.  Sosial 
riskli  şəraitin  yarandığı  hallarda  məqsədli  hüquqlara  malik,  sosial  cəhətdən 
sığortalanmış  tərəf  onlar  üzərində  test  yoxlanması  aparılmadan  güzəştlər  almaq 
hüququna  malik  olmalıdır.  Sığortalanmış  tərəf  onların  güzəştlərə  ehtiyacı  olub 
olmamasından asılı olaraq sığorta güzəştləri almaq hüququna malik olurlar. Lakin 
sosial  yardıma  ehtiyacı  olan  hər  hansı  bir  tərəfsə  hökumət  tərəfindən  onun 
müavinətlər  almaq  hüququ  olub  olmadığının  qiymətləndirilməsi  faktını  nəzərə 
almalıdır, bu zaman yaşayış üçün müvafiq vəsaitlərin olması imkanları da nəzərdən 
keçirilir.  Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  son  4-5  ildə  sosial  sığorta  ilə  sosial 
yardım arasındakı məsafə çox qısalmışdır. 
Yəni bir tərəf məqsədli hüquqlara malik olmaqla sosial yardımlar ola biləcək 
tərəf  kimi  qəbul  edildiyi  halda,  digər  tərəf  sosial  sığorta  üzrə  güzəştlər  isə 
vəsaitlərin  testi  aparıldıqdan  sonra  onların  təqdim  olunması  artırılmaqda  davam 
edir.  Eyni  zamanda  pensiyaların  məbləği  aşağı  olduğu  üçün  Respublika  prezi-

19 
 
dentinin  fərmanıyla  dövlət  büdcəsindən  pensiyalara  əlavə  müavinətlər  təyin  edil-
mişdir. 
Hər  iki  hüquqların  bu  cür  bir-birinə  yaxınlaşması  sosial  müdafiə  anlayışının 
açıqlanması  üçün  onların  vahid  hala  gətirilməsini  tələb  edir.  Sosial  sığorta  və  ya 
sosial müdafiəyə aid olmasının aydınlaşması mümkün olmayan güzəştlərə «qarışıq 
güzəştlər» kimi baxılmalıdır. 
Sosial  sığorta  haqlarından  əlavə  sosial  yardım  sistemi  və  digər  milli  sosial 
müdafiə  sistemləri  sosial  müdafiə  müavinətlərin  digər  növlərindən  hələ  də  fərq-
lənməkdədir.  Bununla  əlaqədar  olaraq,  sosial  kompensasiyalar  sistemi  barədə  də 
məsələyə  toxunaq.  Bu  birgə  məxrəc  sistemlərinin  tərkibinə  daxil  olur  ki,  bu  da 
çətinliklərə və itkilərə məruz qalmış insanların problemlərinin həllində hökumət və 
ictimaiyyətin birgə həmrəyliyini nümayiş etdirir. 
Bu baxımdan əlillər, ahıl yaşlı və müharibədə ailə başçısını itirmiş və təcavüzə 
məruz qalmış, eləcə də insan hüquqları tapdanan vətəndaşların pensiya haqları və 
digər güzəştləri diqqət mərkəzində olmalıdır. 
Bir  çox  güzəştlər  nağd  ödənişlər  şəklindədir  və  əməyin  ödənilməsindən  kifa- 
yət  qədər  qazanc  əldə  etmək  iqtidarında  olmayan  və  məcburi  xərclərlə  üzləşən 
insanların  ehtiyaclarına  yönəlmişdir.  Başqa  sözlə  desək,  həmrəylik,  sosial  sığorta 
və sosial müdafiə sistemləri tərəfindən ifadə olunan ve sosial riskli şəraitə məruz 
qalan insanlara verilir. Həmrəyliyə ehtiyacı olan elə hallar olur ki, bunlardan biri 
də  əsas  gəlir  anlayışıdır.  Bu  elə  sistemlərə  aiddir  ki,  bütün  vətəndaşlar  hökumət 
tərəfindən,  insanların  işləməyə  marağı  olmasından  və  ya  ehtiyacları  olub 
olmadığından  asılı  olmayaraq  həmişə  müavinətlərlə  təmin  olunurlar.  Bu  cür  əsas 
gəlir  anlayışı  bütün  güzəştlərin  sosial  müdafiə  sistemi  tərəfindən  nağd  ödənişli 
formada  təqdim  olunmasına  səbəb  olur  və  gələcəkdə  bu  ödənişlərin  ünvanlarının 
artırılması əsas məqsəd sayılır. 
Sosial müdafiə müavinətləri sosial sığorta və ya sosial yardım üzrə güzəştlərə 
bölünə bilməz,  lakin  öz  tərkibinə  əsasən təsnifləndirilə bilər. Bununla  da, natural 
formada təqdim olunmuş güzəştlərə də toxunulmalıdır ki, onlar da mahiyyət etibarı 

20 
 
ile nağd formada olan güzəştlərdən və digər ödənişlərdən fərqlənir. 
Sosial  müdafiə  sisteminin  təsnifləndirilməsinə  nəzər  salaq.  «Bismark»  və 
«Beveriç»  ən  klassik  model  hesab  olunur.  Bu  sistemlərdə  yalnız  sosial  sığorta 
elementləri  nəzərə  alınır  və  ön  plana  çəkilir.  Sosial  sığortaya  «Bismark» 
sistemindən yanaşsaq görərik ki bu sistem işləyen əhaliyə xidmətlər göstərilməsinə 
həsr  olunmuşdur.  Burada  işçilərə  xüsusi  yer  ayrılır,  əhaliyə  təqdim  olunan 
güzəştlərin  həcmi  onların  iş  stajlarından  və  sosial  riskli  halların  baş  verməsindən 
öncə,  onların  əldə  etdikləri  gəlirlərdən  bilavasitə  asılı  olur.  Burada  sosial  sığorta 
sistemi məşğul əhalinin etdikləri ayırmalar və onların işə götürənlərinin ödədikləri 
tədiyələr hesabına maliyyələşdirilir. 
    «Beveriç» sosial sığorta modelində məqsəd bütün əhali təbəqələrini yardımlarla 
təmin  etməkdən  ibarətdir.  Burada  güzəştlər  birdəfəlik  ödənişlər  formasında 
müəyyənləşir  və  maliyyələşmə  vergi  sistemləri  vasitəsilə  həyata  keçirilir.  Hal-
hazırda  adları  çəkilən  hər  iki  sosial  sığorta  sistemlərinin  öz  mükəmməl 
formalarında  fəaliyyət  göstərə  biləcəklərindən  uzaq  olduqları  barədə  rəy 
formalaşmışdır ki, bu da onların milli sosial müdafiə sistemlərindən kifayət qədər 
uzaq olmalarından irəli gəlir. 
Skandinaviya ölkələrinin sosial müdafiə sisteminə öz xüsusi yanaşmaları var. 
Bu ölkələrdə məhkəmələrin sosial müdafiə problemlərinə əhəmiyyətli təsiri vardır. 
Bundan  əlavə,  elə  inzibati  tədbirlər  də  mövcuddur  ki,  hüquqi  normativ  aktlarla 
birgə  onlar  sosial  müdafiə  məfhumunun  açıqlanmasına  kömək  edirlər. 
Qanunvericiliyin bu problemləri daha az əhatə etdiyi şəraitdə bu açıqlamalara daha 
çox ehtiyac duyulur. 
Sosial  müdafiənin  milli  modelinin  hazırlanması  və  layihələşdirilməsi 
fəaliyyətin bir növüdürsə, məsələnin ikinci tərəfi bütün bunların həyata keçirilməsi 
üçün  müvafiq  inzibati  idarəetmə  strukturunun  yaradılmasına  olan  tələblərdir.  Bu, 
ə
n  azı,  bir  neçə  müxtəlif  sosial  müdafiə  sistemlərini,  müxtəlif  əhali  təbəqələri  və 
müxtəlif qruplar üçün sosial müdafiə tədbirləri həyata keçirən sistemləri idarə edən 
inzibati  qurumlar  olmalıdır.  Fəaliyyətin  professional  səviyyədə  təşkil  olduğu 

21 
 
zamanı işçilər və onlara müxtəlif xidmətlər həyata keçirilməsi sxemlərini və özünü 
işlə  təmin  edənlərin  fəaliyyətini  təşkil  edən  müxtəlif  inzibati  qurumlar 
yaradılmalıdır. 
«Bəzi  ölkələr,  əksər  hallarda,  qanun  statusu  daşıyan  ictimai  qruplar  yara-
dacaqlar  ki,  onlar  da  sosial  müdafiə  sisteminin  inzibati  idarə  olunmasını  həyata 
keçirəcəklər.  Sosial  müdafiə  ehtiyatlarının  yığılması  və  idarə  olunması,  eləcə  də 
yığılması  üzrə  məsul  olan  müxtəlif  fond  və  qurumların  mövcudluğunu  vurğu- 
lamalıyıq.  Onlar  içərisində  sosial  sığorta  məsələlərinin  inzibati  idarə  olunmasına 
görə məsul olan qurumlar da vardır». 
Məsələn, belə hallarda üstünlüyü işçilərdən təmsil olunmuş qruplar qazanırlar. 
ş
in  bu  qaydada  təmsil  olunması  üçün  siyasi  cəhətdən  məsul  şəxslər  inzibati 
öhdəlikləri  öz  aralarında  bölüşdürürlər.  Onlar,  həmçinin,  inzibati  qurumların 
tərkibinə təmsilçilərin təyin olunmasını da öz üzərinə götürürlər. Hərdən, məqsədli 
qrupların  sosial  müdafiə  sistemlərinin  spesifik  qurumlarına  birbaşa  cəlb 
olunmalarını da təmin edə bilərlər. Zərərçəkənlər üçün xidmətlərin təmin olunması, 
ə
lillər  assosiasiyalarının  yaradılması,  həmkarlar  ittifaqları  və  ya  tibbi  yardımı 
təmin edən istənilən digər birliklərin təsis edilməsi məsələsi həmişə ön planda olur 
və Fəaliyyətin ilkin mərhələsində səs çoxluğu ilə üstünlük qazanmış təmsilçilərin 
yarım  ictimai  qurumların  tərkibinə  təyin  edilməsi  prosesinə  başlanılır.  Bu  cür 
yarım  ictimai  qurumların  inzibati  tərkibləri  ya  tamamilə,  ya  da  hissə-hissə  sosial 
sığortalanmış, seçilmiş insanlardan təşkil oluna bilər. Sosial müdafiə seçimləri bu 
məqsədlərə nail olmaq üçün aparılacaqdır. Bir sıra ölkələr də mövcuddurlar ki, bu 
demokratik prinsiplər əsasında həyata keçirilir və müvəffəqiyyətlərə bu yolla nail 
olunur. 
Kommersiya və yaxud gəlirlə işləyən özəl qurumlara da, bəzən sosial müdafiə 
sistemlərinin  gələcəkdə  inzibati  idarə  olunmalara  cəlb  edilmələri  ilə  bağlı 
müraciətlər  ola bilər.  Özəl  sığorta  kompaniyalarının  cəlb olunmasına  yönəldilmiş 
bu  cür  funksional  qeyri-mərkəzləşmə  daha  çox  hallarda  sənayedə  baş  vermiş 
qəzalarla  bağlı,  risk  tələb  edən  hallardan  qorunmanı  təmin  edən  sistemlərdə  öz 

22 
 
ə
ksini  tapır.  Funksional  qeyri-mərkəzləşmənin  yuxarıda  qeyd  olunan  bütün 
hallarında  səlahiyyətlərin  ötürülməsi,  baş  vermiş  hadisə  ilə  əlaqədar  yaradılmış 
xüsusi  qurumlara  kreditlərin  verilməsi  və  ya  baş  vermiş  hadisə  ilə  bağlı  qeyri-
xüsusi  qurumlara  güzəştlərin  teqdim  olunması  ilə  müşayiət  oluna  bilər.  Sosial 
yardımın  inzibati  idarə  olunması,  əksər  hallarda  qeyri-xüsusi  ictimai  qurumları, 
məsələn bələdiyyələri də səlahiyyətlərlə təmin edə bilər. 
Ə
gər  işəgötürənlərin  nə  zamansa  «sosial  müdafiənin  inzibati  qurumu»  kimi 
rolu  olmasına  baxmayaraq,  bir  neçə  hüquq  və  öhdəliklərin  müvafiqliyinə  əsasən, 
qeyri-xüsusi qurumların kreditləşməsində bu işəgötürənlərə qeyri-mərkəzləşmənin 
digər növü kimi baxılır.  şəgötürənlər, çoxsaylı sosial sığorta sistemlərinin inzibati 
idarə olunması baxımından, onların həyatında çox böyük rol oynayırlar. 
şə
götürənlər  çox  zaman  sosial  tədiyələri  onların  işəgötürənləri  üçün  nəzərdə 
tutulmuş məbləğlərindən çıxır, bunu işəgötürənlərin tediyələrinə əlavə edərək sosial 
mudafiənin  inzibati  idarəolunma  qurumlarına  göndərirlər.  Beləliklə  də 
işəgötürənlər  sosial  müdafiənin  yığım  funksiyalarının  həyata  keçirilməsində  əsas 
rolu yerinə yetirirlər. 
Bütün  qeyri-mərkəzləşdirilmiş  ərazi  və  funksional  qurumlar  onlara  verilmiş 
səlahiyyətlərə  nəzarət  edən  orqanların  himayəsi  ilə  fəaliyyət  göstərirlər.  Həmin 
səlahiyyətlər  əvvəldən  də  işlənib  hazırlana  bilər.  Mənbələrin  istifadə  və  idarə 
olunması, fəaliyyətə cəlb olunmuş bütün maraqlı tərəflərin vəzifə və öhdəliklərinin 
müəyyən  olunması,  güzəştlərin  ödənilməsi  bütün  bunlar  ümumi  vəzifə  və 
öhdəliklərin  tərkibinə  daxil  edilə  bilər.  Qeyri-mərkəzləşmiş  ərazi  və  funksional 
qurumlar  özlərinə  həvalə  edilmiş  səlahiyyətlərlə  bağlı  tapşırıqların  yerinə 
yetirilməsi  üzrə  xərclərin  bir  hissəsinin  ödənilməsi  ilə  bağlı  maliyyə  məsuliyyəti 
daşıyır. 
Müasir  dövrdə  sosial  müdafiə  sistemi  cəmiyyətin  inkişafında  mühüm  rol 
oynayır.  qtisadi  problemlər  içərisində  sosial  müdafiə  problemi  əsas  rol  oynayır. 
Bütün  ölkələrdə  sosial  güzəştlərdən  asılı  olan  bir  sıra  insan  qruplarının  prob- 
lemlərinin bir hissəsinin həll olunduğu şəraitdə, büdcə kəsrlərinin mövcud olduğu 

23 
 
bir  durumda,  hökumət  sosial  müdafiə  üzrə  xərclərin  bir  hissəsini  öz  üzərinə 
götürməli  olur.  Sosial  müdafiə  sistemi  və  bu  sistemin  inzibati  idarə  olunması  və 
tənzimlənməsi  ilə  bağlı  öz  üzərinə  götürdüyü  öhdəliklər  ictimaiyyətin  bütün 
problemlərinə yönəldilməlidir. Bir məşvərətçi orqan kimi tərkibinə sosial, iqtisadi, 
dini  və  digər  qruplar  daxil  olan  qurumlar  sosial  müdafiənin  inzibati  idarə 
olunmasında  iştirak  etməsə  də,  onun  bir  üzvü  sayıla  bilər,  sosial  müdafiə 
məsələlərinə həsr olunmuş müzakirələrdə iştirak edə bilər, bununla da bu sistemin, 
fəaliyyətinin ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunmasına şərait yaratmış olar. 
Beləliklə,  sosial  təminat  vətəndaşlara  və  onların  ailə  üzvlərinə  yaşayış  vasi- 
tələri  mənbəyini  itirdiyi  ve  ya  zəruri  yaşayış  minimumu  olmadığı  hallarda  sosial 
ə
həmiyyətli  əlavə  xərclər  çəkilməsi,  eləcə  də  tibbi  yardım  göstərilməsi,  ailəyə, 
uşaqların  saxlanılmasına  və  tərbiyə  edilməsinə  kömək  olunması,  digər  sosial 
xidmətlər  göstərməklə  ve  güzəştlər  müəyyən  etməklə  onların  tələbatını  ödəmək 
üçün  sosial  təyinatlı  vəsaitlərin  bölüşdürülməsi  üzrə  ictimai  münasibətlərin 
məcmusunu ehatə edir. 
Ə
n  mühüm  sosial  -  iqtisadi  problemlər  sırasında  əhalinin  pensiya  təminatı  və 
sosial ödəmələr məsələsi xüsusi yer tutur. 
Azərbaycan Respublikasının yeni «Əmək Məcəlləsi» Milli Məclis tərəfindən 1 
fevral  1999-cu  ildə  qəbul  edilmiş  və  iyulun  1-dən  qüvvəyə  minmişdir. 
Respublikamızda 1 milyon 271,5 min nəfərə qədər pensiyaçı vardır. Başqa sözlə, 
ə
halinin  hər  6  nəfərindən  biri  təqaüdçüdür.  Bu  problemlərin  həllinin  vacibliyi 
nəzərə  alınaraq  pensiya  təminatı  sistemində  islahatın  daha  səmərəli  aparılması 
məqsədi ilə Nazirlər Kabinetinin 23 fevral 1998-ci il tarixli sərəncamı ilə aidiyyəti 
nazirlik və orqanların rəhbər işçilərindən ibarət Dövlət Komissiyası yaradılmışdır. 
Azərbaycan  Respublikasında  pensiya  təminatı  sisteminin  islahat  konsepsiyasına 
uyğun  olaraq,  ilk  mərhələdə  keçid  dövrü  üçün  «Vətəndaşların  pensiya  təminatı 
haqqında»  Azərbaycan  Respublikası  Qanununun  30-a  qədər  maddəsinə  müvafiq 
dəyişiklik və əlavələr edilmişdir.[6] 
Pensiyaların artırılması dövlət büdcəsinin mədaxil hissəsinin dolması, gəlirlərin 

24 
 
toplanması  və  vəsaitin  daxil  olması  ilə  birbaşa  bağlıdır.  2014-cu  ildə  ölkəmizdə 
orta aylıq əmək haqının məbləği 2013 illə müqayisədə 1,115 dəfə artmış və170,45 
min manat olmuşdur.[48] 
Pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə ölkə prezidentinin fərmanı ilə 
Pensiya islahatı konsepsiyası təsdiq edilmişdir. Pensiyaların minimum səviyyəsinin 
yüksəldilməsi, 
sosial 
sığortanın 
pensiya 
ödəmələrinin 
səviyyəsinə 
yaxınlaşdırılması, işçilərin fərdi hesab sisteminin yaradılması və s.nəzərdə tutulur. 
2005-ci ildə pensiyaların minimunun həcminin artırılması həyata keçirilmişdir. 
Xüsusi islahat konsepsiyasına görə üç pilləli pensiya təminatı sistemi tədricən 
tətbiq ediləcəkdir. 
Birinci  (baza)  pillə dövlət  tərəfindən  maliyyələşdirilən sosial  pensiya  olacaq. 
Bu  növ  pensiya  əmək  (sığorta)  pensiyası  olmaq  hüququ  əldə  etməyən,  əmək 
qabiliyyəti olmayan bütün vətəndaşlara əmək fəaliyyətindən asılı olmayaraq dövlət 
tərəfindən minimum səviyyədə təminat kimi veriləcək. 
Ayrı-ayrı  kateqoriya  pensiyaçılar  qrupuna,  məsələn,  uşaqlıqdan  əlil  olanların 
sosial pensiyasına xüsusi əlavələr edilməsi də nəzərdə tutulacaqdır. 
kinci (əsas) pillə əməyə görə (sığorta) pensiya, dövlət sosial müdafiə fondunda 
və  ya  müstəqil  sığorta  kompaniyalarında  yığılan  sosial  sığorta  üzvlük  haqqı 
hesabına maliyyələşdiriləcəkdir. Bu növ pensiya qanunvericilikdə nəzərdə tutulan 
vahid normalara görə zəruri (əmək) sığorta stajı olan şəxslərə, əmək fəaliyyətindən 
(qazancın  miqdarından  və  iş  stajından)  asılı  olaraq  fərqləndirilməklə  verilir. 
üçüncü  (əlavə)  pillə  -  xüsusi  pensiya  qeyri-dövlət  pensiya  fondu  hesabına 
maliyyələşdiriləcəkdir.  Bu  növ  pensiyalar  qeyd  edilən  pensiya  fondları  ilə  şəxsi 
sığorta  müqaviləsi  bağlayan  şəxslərə  veriləcəkdir.  Üzvlük  haqqı  işçinin  özü  və 
eləcə də işverənlər tərəfindən ödənilə bilər. 
Ə
lavə  pensiyanın  şərtləri  və  məbləği  sığorta  olunan  şəxslə  pensiya  fondu 
arasında bu sığorta növünün tipik nümunəvi müqaviləsinə əsasən bağlanmış fərdi 
müqavilədə müəyyən ediləcəkdir. 
Son  illərdə  dövlət  büdcəsinin  sosial  xarakterli  olması  ənənəvi  hal  olmuşdur. 

25 
 
Dövlət  büdcəsinin  xərclərində  sosial  müdafiə  və  sosial  təminat  xərclərinin  payı 
ildən-ilə artır. 2014-cu dövlət büdcəsində sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri 
üçün  2072,2  mln  manat  vəsait  proqnozlaşdırılmışdırki,bu  da  2013-cu  illə 
müqayisədə 258,7 mln. manat və ya 14,3%,2012-ci ilin faktiki icra göstəricilərinə 
nisbətən isə 302,7 mln. manat və ya 17,1% çoxdur.[27] 
      Neçə  illərdir  ki,  respublikamızda  sosial  problemlərin  həllində  qaçqın  və 
məcburi  köçkünlərlə  əlaqədar  məsələlər  mərkəzi  yer  tutur.  Bu  sahədə  respublika 
prezidentinin  20-dən  çox  fərman  və  sərəncamları,  7  dövlət  qanunu,  50-dən  çox 
Nazirlər  Kabinetinin  qərar  və  sərəncamlarının  olması  qaçqın  və  məcburi 
köçkünlerin  maddi  vəziyyətinin  və  yaşayış  şəraitinin  yaxşılaşdırılmasına  olan 
diqqəti  göstərir.  Qaçqınların  və  məcburi  köçkünlərin  sosial  problemlərinin  həlli 
məqsədilə  2011-ci  ildə  dövlət  büdcəsindən  təxminən  190  milyon  manat  vəsait 
ayrılıb:“110 milyon manat isə Dövlət Neft Fondundan ayrılıb. 
2011-ci ildə komitə qarşında duran vəzifələrə bunları aid edə bilərik: Ağcabədi 
rayonu  ərazisində  552  evdən  ibarət  qəsəbə  istifadəyə  verilib:  “Bu  qəsəbə  laçınlı 
köçkünlər  üçün  tikilib.  Goranboy  rayonunda  9-5  mərtəbəli  bina  tikilib.  Bura 
vaxtilə  Naftalan  santoriyasında  yerləşdirilən  bütün  qaçqınlar  köçürülüb. 
Mingəçevir şəhərində 10 ədəd 9 mərtəbəli 502 evdən ibarət qəsəbə salınıb. Ramanı 
qəsəbəsində bir ədəd 5 mərtəbəli 80 mənzildən ibarət bina tikilib”. 
Təhsil  sahəsində  büdcə  idaarəçiliyinin  səmərəliliyinin  artırılması,  təhsilin 
keyfiyyəti  və  əhalinin  təhsil  almaq  imkanlarının  daha  da  genişləndirilməsi  təhsil 
sahəsində qarşıda duran əsas məqsədlərdəndir. 
“Azərbaycan Respublikasının Təhsil Sahəsində  slahat Proqramı”na və “2013-
2021-ci  illərdə  Azərbaycan  Təhsilinin  nkişafı  üzrə  Milli  Strategiya”ya  uyğun 
olaraq  təhsilin  bütün  pillələrində  maddi-texniki  bazanın  gücləndirilməsi,tədris 
şə
raitinin  yaxşılaşdırılması,təhsil  sahəsində  informasiya  texnologiyalarının 
tətbiqinin  genişləndirilməsi  və  təhsilin  inkişafı  ilə  bağlı  digər  zəruri  tədbirlərin 
həyata  kecirilməsi,məktəb  kitabxanalarının  fəaliyyətinin  təkmilləşdirilməsi  təhsil 
sahəsinin inkişafı istiqamətində əsas prioritetlərdəndir. 

26 
 
Təhsil  xərcləri  üçün  1653,4  mln.  manat  2013-cü  illə  müqayisədə  123  mln. 
manat  və  yaxud  8%,  2012-ci  ilin  faktiki  icra  göstəricisinə  nisbətən  200,3  mln. 
manat vəya 13,8% çox vəsait ayrılmışdır. 
Son illər səhiyyənin inkişafı və əhalinin sağlamlaşdırılması istiqamətində xeyli 
işlər  görülmüşdür.  Dövlət  büdcəsi,  qeyri-dövlət  fondları,  Dünya  Bankı  və  başqa 
mənbələrdən  maliyyəşmə  hesabına  Respublika  klinik  xəstəxanası,  Artroloji 
mərkəz,  2N-li  uşaq  xəstəxanası,  «Ailə  sağlamlıq  mərkəzi»  və  başqa  səhiyyə 
ocaqları  yenidən  qurularaq  istifadəyə  verilmiş,  300-dən  artıq  səhiyyə 
müəssisəlerində əsaslı və cari təmir aparılmışdır 
Respublikamızda mədəniyyət sahələrinin inkişafına, idman və turizmin maddi- 
lexniki bazasının möhkəmləndirilməsinə sosial siyasətdə xüsusi yer verilmişdir. 
Bütün  bunlar  əhalinin  sosial  müdafiəsinin  daha  da  güclənməsi,  ölkə 
vstəndaşlarının  həyat  səviyyəsinin  yaxşılaşması  istiqamətində  Azərbaycan 
dövlətinin sosial siyasətinin uğurla reallaşmasının nəticəsidir. 
 

: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


  1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə