Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 25 noyabr 2013-cü il tarixli



Yüklə 0.88 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/5
tarix25.12.2016
ölçüsü0.88 Mb.
1   2   3   4   5

 

 

Aşağıdakı 



simptomlardan biri ilə 

müşayiət edilmə: 

1.

 

qızarmaq və 



“titrəmək” qorxusu  

2.

 



qusma qorxusu  

3.

 



sidiyə çıxma, yaxud 

defekasiya hissi və 

ya bununla bağlı 

qorxu 


 

 

Aqorafobiya 

 

Psixi narahatlıq  



 

Həyəcanın vegetativ 



əlamətləri 

Konkret 


vəziyyətlər 

 



insan kütləsi  

 



kütləvi yerlər  

 



təkbaşına 

hərəkət etmək  

 

tanış olmayan 



yerlər 

Müəyyən 


edilməyib 

Təşviş pozuntularının diaqnostikasında aşağıda göstərilən 

şkalalardan istifadə etmək olar: 

1. GTP-nin 7 göstərici üzrə şkalası (GAD- 7) (bax Əlavə 4)

10

 

2. Liebowitz Sosial fobiya şkalası (bax Əlavə 5)



19

 

3. Aqorafobiya şkalası (bax Əlavə 6)



3

 

4. Panik pozuntu şkalası (bax Əlavə 7)



18

 

 



 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

21

TƏŞVİŞ POZUNTULARIN MÜALİCƏSİ. 



İLKİN SƏHİYYƏ SİSTEMİNDƏ GÖSTƏRİLƏN YARDIM  

Təşviş pozuntuları zamanı qeyri-medikamentoz müdaxilələr 

1.

 



Təşviş pozuntularının mövcudluğundan  şübhələnəndə kompleks 

müayinə aparılmalıdır  (A)

7,11

. Bu zaman simptomların təzahür 



olunmasını (GTP-7, bax Əlavə  4), disstressin və funksional 

dezadaptasiyanın səviyyəsini nəzərə almaq lazımdır. 

2.

 

Yüngül (GTP-7 üzrə 5-9 bal, bax  Əlavə  4) və ya az təzahür 



olunmuş (GTP-7 üzrə 10-14 bal, bax  Əlavə  4); az təzahür 

olunmuş  təşviş pozuntuları zamanı qeyri-medikamentoz 

müdaxilələrə üstünlük verilməlidir.  

3.

 



Təşviş pozuntusu diaqnozunu qoyarkən aşağıdakılara diqqət 

yetirmək lazımdır

9,14,15





 

Depressiya simptomlarının mövcudluğu 

 

Alkoqol və digər psixoaktiv maddələrin istifadəsi 



 

Yanaşı gedən somatik xəstəliklər 



 

Anamnezdə psixi və somatik xəstəliklərin mövcudluğu 



 

Əvvəlki müalicə və ona qarşı həssaslıq 



4.

 

Generalizə olunmuş təşviş, panik (təlaş pozuntusu), sosial fobiya 



və aqorafobiya kimi pozuntulardan xəstənin tam sağalması 

məqsəd kimi qəbul edilməlidir. Bu qrup pozuntuların 

yaranmasında psixoloji faktorların önəmli yer tutmasına görə 

psixo-farmakoterapevtik müdaxilələrin aparılması

 

çox vaxt 



məqsədəuyğun deyil (B)

15



5.

 

İlkin qeyri-farmakoloji yardım – pasiyenti öz xəstəliyi haqqında 



məlumatlandırmaqdır. Pozuntular barəsində maarifləndirmə 

pasiyentin həkimlə növbəti görüşü zamanı  həyata keçirilir. 

Həkim təşviş pozuntuları, onların müxtəlif təzahür formaları, 

müalicə metodları və profilaktikası haqqında məlumatı pasiyentin 

diqqətinə çatdırır, bu da aşağıdakı formada həyata keçirilə bilər

9



 

Təşviş pozuntusunun (o cümlədən fiziki simptomların) əslini 



təsvir etmək 

 



Təşviş pozuntusunun əhali arasında geniş yayılmasını qeyd 

etmək 


 

Təşviş pozuntularına irsi meyilliliyin olması barədə məlumat 



vermək 

 



Pasiyentə tam sağalmağın mümkünlüyünü bildirmək 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

22



 

Təşvişi yarada bilən səbəbləri qeyd etmək (stress halları, 

sosial amillər, həssaslıq) 

 



Effektiv müalicə metodları barədə məlumatlandırmaq 

 



Sağalmağa olan ümidi dəstəkləmək 

Sağlam həyat tərzini qorumaq profilaktik tədbirlər 

çərçivəsində məsləhət görülür

8



 

Kofein, nikotin və şokoladın istifadəsini azaltmaq 



 

Sakitləşdirici maddələrin istifadəsini mümkün qədər azaltmaq 



 

Aerobika ilə məşğul olmaq (20-40 dəqiqə, həftədə 3-5 dəfə)  



 

Yemək rejimi və pəhriz  



 

Alkoqol qəbulunu istisna etmək 



6.

 

Tənəffüs məşğələləri təşvişin intensivliyini azaltmaq üçün 



istifadə olunur. Şiddətli təşviş zamanı  aşağıda göstərilənləri 

tətbiq edən pasiyent ən azı xoşagəlməz hislər və fikirlərdən 

yayınır

9

. 



      Tənəffüs məşğələsi

9

 

3 saniyə ərzində nəfəs almaq 



 

Üçə kimi sayıb 3 saniyə ərzində nəfəs vermək 



 

3 saniyə (nəfəs almadan) fasilə edib yuxarıda göstərənləri 



təkrarlamaq 

 



Bu məşqi gündə 2 dəfə 10 dəqiqə ərzində etmək (heç olmasa 

5 dəqiqə ərzində) 

 

Bu texnikadan təşviş zamanı da istifadə etmək 



7.

 

Proqressiv relaksasiya təşviş pozuntularının müalicəsi zamanı 



qeyri-medikamentoz müdaxilələr arasında  ən asan və effektiv 

üsuldur. 

Proqressiv relaksasiya keçirdikdə

9



a)

 

Rahat vəziyyət almaq, aramla nəfəs almaq, bədən əzələlərinə 



boşalmaq göstərişi vermək. 

b)

 



Bu və ya digər  əzələ qrupunu gərilmiş  vəziyyətə  gətirmək 

(bax: yerinə yetirilmə qaydasına) və  həmin vəziyyətdə              

5 saniyəyə qədər saxlamaq. 

c)

 



Əzələləri 10 saniyəlik boşaltmaq, bunu eyni zamanda “boşal” 

verbal komandası ilə gücləndirmək. 

d)

 

Məşqdən sonra “adi” vəziyyətə qayıtmaq üçün 2 dəqiqə vaxt 



ayırmaq. 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

23

Əzələlərin boşaldılması qaydası

9

 

1.

 



Sağ əl və said, sağ bazu əzələlərini gərib-boşaltmaq; sonra 

eyni hərəkətləri sol əllə təkrar etmək 

2.

 

Alın əzələləri: qaşları yuxarı qaldırmaq və endirmək 



3.

 

Gözlər və göz qapaqları: gözləri yummaq, göz qapaqlarını 



möhkəm sıxmaq və boşaltmaq 

4.

 



Ağız və çənə: ağızı əsnəyəndə olduğu kimi çox açmaq və 

yummaq 


5.

 

Boyun: ehtiyatla və yavaş-yavaş başı arxaya qatlamaq, 



boyun əzələlərini gərmək və boşaltmaq 

6.

 



Çiyinlər: çiyinləri yuxarı qaldırmaq və endirmək 

7.

 



Kürək: kürəyi gərmək, kürək sümüklərini bir-birinə 

yaxınlaşdırıb aralamaq 

8.

 

Sinə və diafraqma: dərindən nəfəs alıb ağciyərləri şişirdib 



boşaltmaq 

9.

 



Sağrı əzələlərini gərib-boşaltmaq 

10.


 

Sağ bud, sonra sağ baldır və sağ pəncə əzələlərini gərib-

boşaltmaq, sonra bunu sol ayaqla təkrar etmək 

 

Təşviş pozuntularının medikamentoz müalicəsi  

Müalicənin məqsədləri 

1.

 



Şiddətli təşviş zamanı  (GTP-7 üzrə 15 baldan yuxarı) və ya 

qeyri-medikamentoz müdaxilələr 4-12 həftə  ərzində  nəticə 

vermədikdə medikamentoz müalicə təyin olunur (C)

11



2.

 

Həkim pasiyentin arzu və istəklərinin aydınlaşdırılması, 



müalicəyə məlumatlandırılmış razılığın alınması, birgə qərarların 

təkmilləşdirilməsi və 

gələcəkdə atılacaq addımların 

planlaşdırılması yolu ilə pasiyentlə  əməkdaşlıq yaratmalı  və bu 

əməkdaşlığı inkişaf etdirməlidir

11



3.

 

Həkim xəstənin ailə və yaxınlarını (tibbi etika və qanunvericilik 



normalarına riayət etməklə) xəstəlik, potensial təhlükənin 

minimuma çatdırılması, pasiyentə onun gündəlik işlərində necə 

yardım edilməsi haqda məlumatlandırmaqla, onları müalicəyə 

cəlb etməlidir. Xəstəlik müddətində birbaşa pasiyentə  və onun 

ailəsinə aid olan vacib fərdi və professional qərarların 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

24

verilməsinin təxirə salınmasını tövsiyə etmək lazımdır (D)



7,14

4.



 

Həkim pasiyentin əhvalının dinamikasını, onun sosial 

vəziyyətini, tibbi göstərişlərə riayət olunmasını, əlavə təsirləri və 

həmçinin, pasiyentin müalicəyə dair fikirlərini izləməlidir (A)

11



5.



 

Həkim pasiyentin təkidi zamanı onun diaqnozun doğruluğuna 

dair  şübhələrinin olduğu, simptomların kəskin təzahürü

həmçinin, psixoterapiya, əlavə müayinə  və ya müalicə aparan 

mütəxəssisə inamının olmadığı 

təqdirdə mütəxəssis 

məsləhətləşməsini təşkil etməlidir

7,11


 

(bax Əlavə 2, 3). 



Müalicənin təyin edilməsi 

1.

 



Müalicə  təyin olunmazdan əvvəl mümkün müalicə növləri, 

müalicə olunmağın vacibliyi, qəbul olunan müalicənin effekti və 

rast gəlinə bilən yan təsirləri barədə  xəstə  əvvəlcədən 

məlumatlandırılmalıdır (A)

7



2.



 

Medikamentoz müalicənin təyin edilməsi zamanı  aşağıdakıları 

nəzərə almaq zəruridir

7



 

Pasiyentin yaşını 



 

Əvvəlki müalicəni 



 

Mümkün riskləri (intihar məqsədlə preparatın dozadan artıq 



istifadəsi ehtimalı) 

 



Preparata qarşı dözümlülüyü 

 



Pasiyentin üstünlük verdiyi müalicə üsullarını və məsrəfləri 

3.

 



Təşviş pozuntularının müalicəsi zamanı ilkin seçim kimi 

serotoninin intraneyronal udulmasının seçici inhibitorlar 

(SİUSİ) qrupundan olan antidepressantlara üstünlük vermək 

lazımdır 

(A)

4,7,11,15

. Sertralin, essitalopram, paroksetin, 

fluvoksamin (B)

11

 bu sıradan birinci seçiləcək preparatlardır. Hər 



cəhətdən sərfəli və  qəbulu rahat olan (gün ərzində 1 dəfə  təyin 

edilə bilər) bu preparatlar daha təhlükəsiz olması ilə seçilir. 

 

4.

 



SİUSİ  təyinatı zamanı  xəstə  aşağıda göstərilənlər haqqında 

məlumatlandırılmalıdır

4,11

:

 



 

Mümkün olan əlavə  təsirlər (əsasən dərman qəbulunun ilk 



həftəsində) 

 



Həyəcan simtomlarının bir neçə həftə ərzində tədricən itməsi 

 



Müalicə rejiminə riayət edilməsi və saxlayıcı terapiyanın 

zəruri olması 

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

25



 

Müalicəyə başlayandan sonra baş verən bütün dəyişikliklər 

haqqında həkimə məlumatın verilməsi 

5.

 



Müalicənin ilk 3 ayının hər 2-4 həftəsi və növbəti hər 3 ayda 

preparatın effektivliyi və yan təsirlərini nəzərdən keçirmək 

lazımdır  (C)

7,11


.

  Əgər preparat effektivdirsə, yüksək residivlik 

ehtimalını  nəzərə alaraq xəstəyə 1 il müddətinə preparatın 

qəbulunu davam etdirməsi tövsiyə olunmalıdır (D)

7



6.



 

Əgər yuxarıda sadalanan preparatlardan biri 12 həftə  ərzində 

xəstədə istənilən effekti vermirsə, SİUSİ qrupundan digər 

preparat və yaxud da serotaninin və noradrenalinin intraneyronal 



udulmasının seçici inhibitoru (SNİUSİ) qrupundan olan preparat 

venlaksaxin təyin etmək olar (B)

4,7,11



7.



 

SİUSİ və SNİUSİ preparatlarını təyin edərkən dərman qəbulunun 

dayandırılması sindromu (xüsusilə paroksetin və venlaksaxin) və 

yüksək dozalarda toksik təsirlə əlaqədar intihar riski (venlaksaxin

kimi faktorları nəzərdə saxlamaq lazımdır (B)

7,11


8.

 



Ağır təşviş pozuntularında böhran vəziyyətinin qarşısını almaq 

üçün qısa müddət  ərzində (2 həftədən çox olmamaq şərtilə) 



alprazolam əlavə kömək vasitəsi kimi istifadə oluna bilər (B)

4,11


9.

 



İlkin səhiyyə sistemində  təşviş pozuntularının müalicəsində 

antipsixotik (neyroleptik) dərmanlar təyin olunmamalıdır. 



İxtisaslaşdırılmış yardım səviyyəsinə göndəriş  

1.

 



İxtisaslaşdırılmış yardım səviyyəsinə göndəriş aşağıdakı hallarda 

həyata keçirilməlidir: 

 

İntihar təhlükəsi və ya xəstənin öz tələbatlarına etinasız 



yanaşması 

 



6 ay ərzində müalicəyə rezistentliyi 

 



Pasiyentin alkoqol və narkotik maddələrdən istifadəsi 

 



Şəxsiyyət pozuntusu daxil olmaqla, komorbid psixi 

pozuntunun mövcudluğu 

 

İlkin tibbi yardım  şəraitində arzuolunan nəticənin  əldə 



edilməsinin mümkünsüzlüyü 

2.

 



İlkin səhiyyə sisteminin həkimi mütəxəssis yanına göndəriş 

verərkən təşviş pozuntusunun davamlılığı, ağırlıq dərəcəsi və 

dinamikası, intihar tendensiyaları, davam edən və  əvvəlcə 

aparılan müalicə haqqında məlumatı təqdim etməlidir.  

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

26

                                                           



İXTİSASLAŞDIRILMIŞ SƏHİYYƏ SİSTEMİNDƏ 

GÖSTƏRİLƏN YARDIM  

Generalizə olunmuş təşviş pozuntusu 

1.

 



İxtisaslaşdırılmış yardım sistemində GTP müalicəsində 

psixoterapiya birinci seçim üsuludur (A)

7

.

 



Bu həm monoterapiya 

şəklində, həm də medikamentoz müalicə ilə birgə keçirilə bilər. 

Psixoterapiya individual və qrup şəklində keçirilir. GTP 

müalicəsində KDT daha effektivdir. Bu terapiya həftədə bir dəfə 

olmaqla 10-20 seans davam edir (B)

7,11,15


2.

 



GTP-nin KDT ilə müalicəsi özündə koqnitiv proseslərin yenidən 

qurulması, ekspozisiyası, sistematik desensibilizasiyasını 

birləşdirir.  

3.

 



GTP-nin ixtisaslaşdırılmış yardım sistemində müalicəsində ilkin 

seçim preparatlarına SİUSİ, SNİUSİ aiddir (B)

4,7,11,15

 

(bax Əlavə 1). 



4.

 

Ehtiyac olarsa, preparatlar daha yüksək dozalarda təyin oluna 



bilər:  sertralin  (100-200 mq) (B),  essitalopram (20 mq) (B)

paroksetin (40 mq) (A)fluvoksamin (100-300 mq), venlaksaxin 

(150-225 mq) (A)

7

. Dozaların artırılması 1-2 həftə intervalla 



tədricən həyata keçirilməlidir

4,7,11,15

5.

 



İkinci seçim preparatları kimi trisiklik antidepressant - 

klomipramin istifadə olunur (50-100 mq gündə), həmçinin, qeyri-

benzidiozapin trankvilizatorlar (QBDT) – hidroksizin  (B)  və 



buspiron (B) təyin oluna bilər (C)

11,15


6.

 



QBDT heç vaxt benzidiozapin tranvilizatorlar qəbul etməyən 

xəstələrə  təyin olunur. Onlar ayrıca müalicə  kimi  az  dozada 

antidepressant ilə birgə  təyin oluna bilər. Trankvilizatorların 

təyini zamanı onların sedativ təsirini nəzərə alaraq xəstəni 

nəqliyyat vasitələrini idarə edərkən ehtiyatlı olmaq zəruriyyəti 

barədə məlumatlandırmaq lazımdır

11,15

 

(bax Əlavə 1). 



7.

 

BDT – alprazolam, bromozepam



, lorazepam

*

  və yaxud 



diazepam antidepressantların təyinindən sonra effekt əldə 

olunmadıqda təşvişin ağır simptomlarını aradan qaldırmaq 

məqsədi ilə 4 həftədən artıq olmayan müddətə  təyin oluna bilər 

(B)

4,11,15


 



 

Azərbaycan Respublikasında dövlət qeydiyyatından keçməmiş dərman vasitələri

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

27

                                                           



8.

 

GTP-nin rezistent formalarının müalicəsidə kiçik dozalarda 



antipsixotik preparatlar qvetiapin, risperidon  və ya olanzapin 

(B)

11

 istifadə oluna bilər.  

9.

 

Müalicədə lazımi nəticə  əldə olunduqdan sonra 1 ildən az 



olmayaraq saxlayıcı terapiyanı davam etdirmək lazımdır (D)

7



10.

 

Diaqnostikanın və müalicənin monitorinqi məqsədi ilə 



Generalizə olunmuş  təşviş pozuntusunun 7 göstərici üzrə 

şkalasını (GTP-7istifadə etmək olar (bax Əlavə 4). 



Panik pozuntu və aqorafobiya 

1.

 



KDT panik pozuntunun müalicəsi üçün ən effektiv üsuldur (А)

7



KDT farmakoterapiya ilə birgə  də aparıla bilər. Təkrar 

kəskinləşmələrin qarşısını almaq üçün KDT medikamentoz 

müalicədən daha üstündür (A)

7,11,12


.

2.



 

PP-nin və aqorafobiyanın müalicəsi zamanı istifadə olunan KDT 

metodları özündə destruktiv fikirlərin dayanmasını, ekspozisiyanı 

(in vivo), özünü idarəetmənin və emosiyaların tənzimlənməsini 

özündə birləşdirir

11,12,15


3.

 



İxtisaslaşdırılmış yardım sistemində PP-nin müalicəsi üçün ilkin 

seçim preparatları standart dozalarda təyin olunmuş  SİUSİ - 



sertralin, essitalopram, paroksetin, fluvoksamin olmalıdır

4,7,11,12,15



. 

4.

 



Əgər 4 həftə  ərzində  təyin olunan preparat gözlənilən nəticəni 

vermirsə və ya xəstəyə pis təsir edirsə, bu zaman başqa SİUSİ və 

ya SNİUSİ (venlaksaxin(В) ilə əvəz oluna bilər

4,7,11,12

5.

 



8-12 həftə ərzində SİUSİ və ya SNİUSİ preparatları ilə müalicə 

nəticə vermədikdə, bu preparatları  klomipramin  (A)

7

  və ya 

mitrazapin

 və ya reboksetin



*

 ilə əvəz etmək lazımdır

4,11,12



6.



 

BDT – alprazolam, klonazepam, lorazepam

*

  və ya diazepam 



anitidepressant təyinindən sonra effekt olmadıqda təşvişin ağır 

simptomlarını aradan qaldırmaq məqsədi ilə 4 həftədən artıq 

olmayan müddətə təyin olunmalıdır (B)

4,7,11,12

7.

 



VP-nin rezistent formalarında müalicəyə  qabapentin  (B)

11

  və ya 



natrium valproat əlavə oluna bilər. 

8.

 



β-blokatorların və antipsixotik preparatların tətbiqi məsləhət 

görülmür (D)

7,15



 



 

Azərbaycan Respublikasında dövlət qeydiyyatından keçməmiş dərman vasitələri



 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 


1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə