Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi



Yüklə 164.65 Kb.
səhifə1/3
tarix06.09.2017
ölçüsü164.65 Kb.
  1   2   3
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti

İqtisadi Araşdırmalar Elmi-Tədqiqat İnstitutu

_______________________________________________________


Əlyazma hüququnda

Vəfa Oruc qızı Mahmudova


Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun

inkişaf problemləri

İxtisas: 5312.01 – Sahə iqtisadiyyatı

İqtisad üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi

almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın

AVTOREFERATI
Bakı – 2015

Dissertasiya işi Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və Təşkili İnstitutunda yerinə yetirilmişdir.


Elmi rəhbər: iqtisad elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim

Alıcan Bayramalı oğlu Abbasov
Rəsmi opponentlər: iqtisad elmləri doktoru, professor

Elşən Mahmud oğlu Hacızadə
iqtisad elmləri namizədi, dosent

Akif Həmid oğlu Fərruxov

Aparıcı təşkilat: Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstitutu

Müdafiə “___” dekabr 2015-ci il tarixdə saat “___” Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin nəzdində İqtisadi Araşdırmalar Elmi-Tədqiqat İnstitutunda iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunan dissertasiyaların müdafiəsini keçirən FD.02.052 dissertasiya şurasının iclasında keçiriləcəkdir.


Ünvan: Az 1001, Bakı şəhəri, İstiqlaliyyət küçəsi 6, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, İqtisadi Araşdırmalar Elmi-Tədqiqat İnstitutu
Dissertasiya ilə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin kitabxanasında tanış olmaq olar.
Avtoreferat “ ___ “ noyabr 2015-ci il tarixində göndərilmişdir.

Dissertasiya şurasının elmi katibi,

i.ü.f.d., dosent S.A.Abbasova

İŞİN ÜMUMİ XARAKTERİSTİKASI
Mövzunun aktuallığı. Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilən aqrar islahatlar milli kənd təsərrüfatının müasir modelinə adekvat məhsuldar qüvvələrin modernləşdirilməsinə və zəruri institutsional dəyişikliklərə gətirib çıxarmamışdır. 2004-2018-ci illəri əhatə edən Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafının Dövlət Proqramları və “Azərbaycan-2020: gələcəyə baxış” inkişaf konsepsiyası çərçivəsində həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində aqrar sahədə sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli mühit yaradılmış, fermerlərə dövlət qayğısı güclənmiş, yəni kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları torpaq vergisi istisna olmaqla bütün vergilərdən azad edilmiş, İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyinin Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu tərəfindən güzəştli kreditlər verilmiş, toxumçuluq və damazlıq işini yaxşılaşdırmaq məqsədilə fermerlərə dövlət büdcəsindən subsidiyalar ödənilmişdir. Azərbaycan Respublikasının maliyyə imkanları artdıqca aqrar sahənin inkişafına göstərilən dövlət dəstəyinin həcmi artmış və əhatə dairəsi genişlənmişdir. Belə ki, bütün istiqamətlər üzrə kənd təsərrüfatına yönəldilən dövlət dəstəyinin ümumi həcmi 2007-ci ildəki 328 milyon manatdan 2013-cü ildə 657 milyon manata çatmış, yaxud 2 dəfə artmışdır.

Bununla belə bazar infrastrukturunun lazımi səviyyədə inkişaf etməməsi, fermerlərin hazır məhsul bazarına çıxışının çətin olması, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında sığortanın zəif inkişafı, kənd təsər-rüfatı məhsulları ilə istehsal-texniki təyinatlı mallar və kənd təsərrüfatına göstərilən xidmətlərin qiymətləri arasında kəskin uyğunsuzluğun mövcud olması və s. səbəblər aqrar sahənin dinamik və davamlı inkişafını ləngidir. Belə vəziyyət ASK-da bazar münasibətlərinin koordinasiyasının spesifik forması olan aqrobiznesin rolunun yetərincə qiymətləndirilməməsilə izah edilir. Aqrobiznesin inkişafı ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, əhalinin məşğulluq səviyyəsinin və rifahının yüksəldilməsi problemlərinin həllinə kömək edir. Aqrobiznesin inkişafı kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinə imkan verir ki, yüksək keyfiyyətli və rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalı üçün öz potensialından səmərəli istifadə etsinlər. ASK-nın sahə və sferaları arasında koordinasiya əlaqələrinin dərinləşməsi və təkmilləşdirilməsində aqrobiznesin rolu və əhəmiyyəti barədə xarici ölkələrin müsbət təcrübəsi vardır.

Araşdırmalar göstərir ki, ASK-nın strukturyaradıcı və koordinasi-yalaşdırıcı amili kimi aqrobiznesin inkişafı yüksək rəqabətli ərzaq bazarının formalaşması və inkişafına, sahələrarası sosial-iqtisadi münasibətlərin təkmilləşdirilməsinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Aqrobiznesin dinamik və effektiv inkişafı onun maliyyə-kredit infrastrukturunun inovasiyalı formala-rının inkişafını zəruri edir. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturu təkraristehsal prosesinin normal yerinə yetirilməsi və ASK-nın sosial infrastrukturunun inkişafı üçün zəruri maliyyə resurslarının formalaşması üzrə funksiyaların reallaşdırılmasına əsaslanan institutların məcmusudur. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun subyektləri maliyyə resurslarının toplanması və ASK-nın təsərrüfat subyektləri və sferaları arasında bölüşdürülməsi, kapitalın formalaşması və hərəkəti proseslərini həyata keçirir.

Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun əsas məqsədi kənd təsərrüfatı məhsulunun istehsalı, tədarükü, nəqli, saxlanması və emalı proseslərinin fasiləsiz yerinə yetirilməsi, ASK-da iqtisadi artım və rəqabət qabiliyyətinin yüksədilməsi üçün lazımi maliyyə resursları formalaşdır-maqdan ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturu iqtisadi münasibətlər sistemində öz layiqli yerini tutmamış və onun innovasiyalı formalarının inkişafına böyük ehtiyac vardır. Bu baxımdan aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı formalarının inkişafı məsələlərinin kompleks şəkildə tədqiqi böyük aktuallıq kəsb edir.



Mövzunun öyrənilmə dərəcəsi. Dünya iqtisad elmində təsərrüfatlararası kooperasiya və aqrarsənaye inteqrasiyası, aqrobiznesin və onun maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının nəzəri-metodoloji və praktiki aspektləri xarici iqtisadçı alimlərdən D.Devis, A.Xoskinq, B.M.Arxipov, B.B.Miloserdov, İ.N.Buzdalov, N.A.Papov, B.İ.Saytan, N.V.Paraxin, V.A.Dobrinin, V.V.Kuznesov, E.S.Oqlavlin, E.S.Stroyev, V.A.Tixonov, Q.İ.Şmelev və başqalarının monoqrafiyaları, dərslikləri və dərs vəsaitlərinin predmetini təşkil etmişdir. Azərbaycan alimlərindən Z.Ə.Səmədzadə, Ə.X.Nuriyev, A.K.Ələsgərov, Ə.Ç.Verdiyev, A.B.Abba-sov, S.V.Salahov, İ.H.Alıyev, A.F.Abbasov, İ.Ş.Qarayev, İ.H.İbrahimov, M.A.İbrahimov, N.A.Xəlilov, A.T.Əhmədov və başqaları kənd təsərrüfa-tının və ASK-nın digər sahələrinin inkişafı problemlərinə aid sanballı tədqiqat işləri yerinə yetirmiş və monoqrafiyalar nəşr etdirmişlər. Lakin adları çəkilən alimlərin əsərlərindən fərqli olaraq hazırki dissertasiya işində ASK-da bazar münasibətlərinin koordinasiyasının spesifik forması olan aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı inkişafı məsələləri sistemli şəkildə tədqiq edilməmişdir. Sözügedən problemin aktuallığı, onun elmi və praktiki əhəmiyyəti, həmçinin kifayət qədər öyrənilməməsi dissertasiya mövzusunun seçilməsini şərtləndirmişdir.

Tədqiqatın məqsədi və vəzifələri. Dissertasiyanın əsas məqsədi aqrar-sənaye kompleksində bazar münasibətlərinin koordinasiyasının spesifik forması olan aqrobiznesin nəzəri aspektlərini öyrənib ümumiləşdirmək və onun maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişaf istiqamətlərinə dair elmi cəhətdən əsaslandırılmış təklif və tövsiyələr işləyib hazırlamaqdan ibarətdir.

Bu məqsədə nail olmaq üçün aşağıdakı vəzifələr müəyyənləşdirilmiş və həll edilmişdir:



  • aqrobiznesin nəzəri əsaslarını öyrənmək, onun mahiyyəti, strukturu və xüsusiyyətlərini açıqlamaq;

  • aqrobiznesin fəaliyyət sferasının təsnifat əlamətlərini dəqiqləşdirmək;

  • ASK-nın inkişaf strategiyası və koordinasiyasının formalaşmasında aqrobiznesin yeri və rolunu müəyyənləşdirmək;

  • aqrobiznesin spesifik sosial-iqtisadi funksiyalarını aşkarlamaq;

  • aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafına konseptual yanaşmaları müəyyənləşdirmək;

  • aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının mövcud vəziyyətini kompleks təhlil etmək;

  • aqrobiznesin inkişafının vergi tənzimlənməsi mexanizmini açıqlamaq;

  • kiçik aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı inkişaf istiqamətlərini əsaslandırmaq;

  • aqrobiznesin maliyyələşdirilməsində vençur kapitalından istifadə imkanlarını müəyyənləşdirmək;

  • aqrobiznesin maliyyələşdirməsinin effektiv üsulu kimi lizinqin genişləndirilməsinə dair konkret təkliflər işləyib hazırlamaq.

Tədqiqatın predmeti və obyekti. Tədqiqatın predmetini bazar iqtisadiyyatı şəraitində aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı inkişafı prosesində yaranan iqtisadi münasibətlər sistemi təşkil edir. Tədqiqat obyekti kimi ASK-da bazar münasibətlərinin koordinasiya-sının spesifik forması kimi aqrobiznes və onun maliyyə-kredit infrastrukturu seçilmişdir.

Tədqiqatın nəzəri və metodoloji əsasını Azərbaycan Respublika-sının Konstitusiyası, Sahibkarlıq fəaliyyəti, investisiya fəaliyyəti, kiçik və orta sahibkarlığa dövlət köməyi, lizinq xidmətləri haqqında qanunlar, Respublika Prezidentinin fərmanları, Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamları, aqrar sahənin inkişafı ilə bağlı qəbul edilən normativ-hüquqi aktlar, habelə klassiklərin və aparıcı iqtisadçı alimlərin əsərləri təşkil edir.

Tədqiqat prosesində sistemli və müqayisəli təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə, statistik qruplaşdırma və s. metodlardan istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın informasiya bazasını Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin, Maliyyə, Vergilər, İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliklərinin, “Aqrolizinq” ASC-nin, Ərzaq Təhlükəsizliyi İnformasiya Sisteminin məlumatları, Qlobal İnternet Şəbəkəsinin informasiya resursları və tədqiqatçının şəxsi müşahidələri təşkil edir.

Tədqiqatın elmi yeniliyi aşağıdakılardan ibarətdir:

  • aqrobiznesin iqtisadi mahiyyəti və əhəmiyyəti, onun elementlə-rinin qarşılıqlı əlaqəsi və fəaliyyəti açıqlanmışdır;

  • aqrobiznesin və onun maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının konseptual əsasları öyrənilmiş və müvafiq ümumiləşdirmələr edilmişdir;

  • aqrar-sənaye kompleksinin inkişafında əsas koordinasiyalaşdırıcı amil kimi aqrobiznesin rolu əsaslandırılmışdır;

  • aqrobiznesin dövlət tənzimlənməsinin müasir formaları, xüsusilə vergi tənzimlənməsi sistemi tədqiq edilmiş və təkmilləşdirilmişdir;

  • aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının mövcud vəziyyəti kompleks təhlil edilərək qiymətləndirilmişdir;

  • kiçik aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı inkişafının prioritet istiqamətləri əsaslandırılmışdır;

  • aqrobiznesin innovasiyalı inkişafının maliyyələşdirilməsində vençur kapitalından istifadə edilməsinə dair konkret təkliflər işlənib hazırlanmışdır;

  • aqrobiznesin maliyyələşdirməsində lizinqin genişləndirilməsi imkanları aşkarlanmış və onlardan səmərəli istifadə yolları müəyyənləş-dirilmişdir.

Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, onun əsas müddəalarından, əldə edilmiş nəticələrdən, irəli sürülmüş təklif və tövsiyələrdən ASK-da bazar münasibətlərinin spesifik forması olan aqrobiznesin inkişaf perspektivlərini əsaslandırmaq üçün metodoloji baza kimi istifadə oluna bilər. Dissertasiya işinin nəzəri və praktiki müddəala-rından həmçinin “Maliyyə”, “Pul və banklar”, “Biznesin infrastrukturu”, “ASK-nın iqtisadiyyatı və idarə edilməsi” və “Vergitutma” fənlərinin tədrisində istifadə edilə bilər.

Tədqiqatın aprobasiyası və nəticələrinin tətbiqi. Tədqiqatın əsas müddəaları və nəticələri beynəlxalq və respublika elmi-praktiki konfranslarda məruzə edilmiş və dərc olunmuşdur. Dissertasiya işinin nəticə və təklifləri Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyi İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutuna göndərilmiş və gələcəkdə istifadə üçün qəbul edilmişdir (33/33-7/11 saylı, 18.06.2014 tarixli məktub).

Dissertasiya işinin quruluşu və həcmi. Dissertasiya işi giriş, üç fəsil, nəticə, 12 cədvəl və 1 şəkili özündə əks etdirən 1,5 interval kompüter yazısı ilə 147 səhifədən ibarətdir. İşdə 101 adda ədəbiyyat siyahısı göstərilmişdir.

Dissertasiyanın mündəricatı:

Giriş

Fəsil 1. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının nəzəri-metodoloji əsasları

    1. Aqrobiznesin iqtisadi mahiyyəti, strukturu və səciyyəvi xüsusiyyətləri

    2. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının konseptual əsasları

    3. Aqrobiznes aqrar-sənaye kompleksində bazar münasibətlərinin koordinasiyasının spesifik forması kimi

Fəsil 2. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının mövcud vəziyyətinin təhlili və qiymətləndirilməsi

2.1. Aqrobiznesin maliyyə infrastrukturunun inkişafının mövcud vəziyyətinin təhlili

2.2. Aqrobiznesin kredit infrastrukturunun inkişafının mövcud vəziyyətinin təhlili

2.3. Aqrobiznesin vergi tənzimlənməsi sisteminin müasir vəziyyətinin qiymətləndirilməsi



Fəsil 3. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının prioritet istiqamətləri

3.1. Kiçik aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun innovasiyalı inkişafı

3.2. Aqrobiznesin maliyyələşdirilməsində vençur kapitalından istifadə edilməsi

3.3. Aqrobiznesin maliyyələşdirilməsinin effektiv üsulu kimi lizinqin genişləndirilməsi

Nəticə

İstifadə edilmiş ədəbiyyat



TƏDQİQATIN QISA MƏZMUNU


  1. Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun inkişafının nəzəri-metodoloji aspektləri

Aqrobiznes kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı, tədarükü, emalı, saxlanılması, nəqli və son istehlakçıya çatdırılması ilə bağlı proseslərin məcmusunu ifadə edir. Aqrobiznes aqrar-sənaye kompleksinin əsas struktur təşkiledicisi sayılır, bazar şəraitində iqtisadi münasibətlərin yüksək rəqabətli xarakterinə kömək edir.

Aqrar-sənaye inteqrasiyası prosesi müxtəlif formalarda təzahür edir və bir sıra sosial-iqtisadi və idarəetmə problemlərinin yaranmasına gətirib çıxarır. Bununla əlaqədar müxtəlif səviyyədə aqrar-sənaye inteqrasiyasının təşkilati formalaşması ilə bağlı məsələlərin həlli aqrobiznesin inkişafına və səmərəliliyinin yüksəldilməsinə kömək edir.

Bir çox iqtisadçı alimlərin əsərlərində ASK-nın sosial-iqtisadi mahiyyəti onun ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında və məhsuldar qüvvələrin inkişafı prosesində oynadığı rolu baxımından qiymətləndirilir. ASK iqtisadiyyatın sahələrinin (onların infrastrukturları ilə birlikdə) üzvi surətdə əlaqələndirilməsini, hər şeydən əvvəl kənd təsərrüfatının sənayeləşməsini, əhalinin ərzaq məhsullarına və kənd təsərrüfatı xammalından buraxılan istehlak şeylərinə olan tələbatının ödənilməsini nəzərdə tutur.

Dissertasiyada “infrastruktur” anlayışı, onun təsnifatı və iqtisadiy-yatın inkişafında rolu və əhəmiyyəti barədə müxtəlif yanaşmalar nəzərdən keçirilmiş və müvafiq ümumiləşdirmələr edilmişdir. Bir sıra alimlər infrastruktur barədə fikir söyləyərək maliyyə-kredit infrastrukturunu birbaşa, yaxud dolayısı fərqləndirirlər. Məsələn, K.V.Şurayeva maliyyə-kredit infrastrukturu dedikdə pul, fond və investisiya bazarları çərçivəsində fəaliyyət göstərən və onların fəaliyyət göstərməsinin normal rejiminin təmin edilməsi üzrə funksiyaları yerinə yetirən institutların (kredit-bank təşkilatları, fond birjaları, maliyyə, investisiya və sığorta şirkətləri) məcmusu başa düşür. Bu maliyyə kapitalının ulturastruktura transforma-siyası ilə izah edilir, nə qədər ki, o real kapitalın fəliyyətindən kənarda qalır. V.F.Stukaçın fikrincə, aqrar-sənaye kompleksinin maliyyə-kredit infrastrukturu pul, fond və investisiya bazarları çərçivəsində fəaliyyət göstərən, onların və bütün regional kompleksin fəaliyyətinin normal rejiminin təmin edilməsi üzrə funksiyaları yerinə yetirən institutların (kredit-bank təşkilatları, fond birjaları, maliyyə və sığorta şirkətləri) məcmusunu ifadə edir. Q.V.Timofeyanın fikrincə, ASK-nın maliyyə-kredit infrastrukturu təkraristehsal prosesinin normal fəaliyyəti və kəndin sosial sferasının inkişafı üçün zəruri maliyyə şəraiti təmin edən institutların məcmusunu ifadə edir. Onun subyektləri kimi dövlət, hüquqi şəxslər və əhali çıxış edirlər.

ASK-nın maliyyə-kredit infrastrukturu maliyyə və kredit alt sisteminin iki nisbətən sərbəst elementlərindən ibarətdir. ASK infrastruk-turunun maliyyə altsisteminin əsasını kənd təsərrüfatının, ASK-nın digər sahələrinin və kəndin sosial sferasının inkişafına maliyyə dəstəyi üçün yönəldilən pul vəsaitləri fondlarının formalaşması və istifadəsi üzrə iqtisadi subyektlər arasında qurulan münasibətlər təşkil edir. ASK infrastruk-turunun kredit altsisteminin əsasını isə kreditorlar və borc götürənlər arasında ödənilməlilik və qaytarmalılıq prinsipi əsasında pul, yaxud əmtəə formasında vəsaitlərin hərəkəti üzrə iqtisadi münasibətlər təşkil edir, hansıki bu rolda dövlət, kənd təsərrüfatı müəssisələri, ev təsərrüfatları, ictimai təşkilatlar və digər sosial institutlar çıxış edə bilərlər.

ASK sistemində maliyyə-kredit infrastrukturunun yerinə yetirdikləri funksiyaları geniş təhlil edərək müəllif qeyd edir ki, ASK-nın maliyyə-kredit infrastrukturu – təkraristehsal prosesinin normal fəaliyyət göstərməsi və ASK sosial infrastrukturunun inkişafı üçün zəruri maliyyə şəraitinin yaradılmasına səbəb olan funksiyaların reallaşmasına əsaslanan institutların məcmusudur, hansıki subyektləri maliyyə resurslarının toplanması və bölüşdürülməsi, ASK-nın təsərrüfat subyektləri və sferaları arasında kapitalın formalaşması və hərəkəti proseslərini həyata keçirirlər.

Aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastrukturunun subyektləri qismində dövlət idarələrini, sığorta şirkətlərini, kredit təşkilatlarını, lizinq şirkətlərini və s. ayırmaq məqsədəuyğun olardı. Sistemləşdirmək məqsədilə, bizim fikrimizcə, aqrobiznesin maliyyə-kredit infrastruktu-runun subyektlərini iki qrupa: maliyyə və kredit altsistem subyektlərinə ayırmaq lazımdır (şəkil 1).

Kredit kooperativləri

ASK-nın maliyyə-kredit infrastrukturunun subyektləri

Maliyyə altsistemi

Kredit altsistemi

İxtisaslaşmış sahə orqanı

Vergi orqanı

İnvestisiya fondu

Sığorta şirkətləri

Kredit təşkilatları

Lizinq şirkətləri

Dövlət təşkilatları




Kredit kooperativləri



Şəkil 1. ASK-nın maliyyə-kredit infrastrukturunun subyektləri



  1. Aqrobiznes ASK-da bazar münasibətlərinin

koordinasiyasının spesifik forması kimi

ASK sahələrinin inkişafında torpaq və əmlak münasibətləri islahat yolu ilə dəyişdirilərkən bir sıra səbəblər üzündən istehsal, tədavül, bölgü və istehlak sferalarında müəyyən disproporsiyalar yaranmışdır. Aqrar sahədə islahatların birinci mərhələsində idarəetmə fəaliyyətinin tənzimlə-yici, təminedici və bölüşdürücü rolundan mövcud iqtisadi problemlərin həlli üçün populist baxışların cəzalandırılmaması və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətin dərk edilməməsi ucbatından imtina olunmuşdur. Ona görə də müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində aqrar sektorda dövlətin iqtisadi siyasətinin başlıca məqsədi elmi-texniki tərəqqi və innovasiya xarakterli tədbirlərin həyata keçirilməsi əsasında kənd təsərrüfatı istehsalının davamlı inkişafını təmin etmək, emal sənayesində, xidmət və ticarət sferalarında sahibkarlıq fəaliyyətini genişləndirməkdən ibarətdir.

Nəzərə alsaq ki, kənd təsərrüfatı məhsulları və onların emalından alınan sənaye məhsulları xalq istehlakı fondunun 70-75 faizini təşkil edir, deməli kənd təsərrüfatı istehsalının harmonik inkişafı ASK və bütövlükdə iqtisadiyyatın planauyğun və balanslı inkişafına səbəb olur. İnkişaf etmiş və səmərəli fəaliyyət göstərən aqrar-sənaye kooperasiyası əhalinin maddi rifahının yaxşılaşdırılmasının, məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsinin və yoxsulluğun azalmasının zəruri şərtidir ki, bu da öz növbəsində ölkədə sosial-iqtisadi stabilliyi təmin edir.

Aqrar sektorda müasir təsərrüfatçılıq təcrübəsi göstərir ki, ASK-nın dayanaqlı inkişafı kooperativ təşkilatları şəbəkəsini yaratmadan, aqrobiznesi inkişaf etdirmədən mümkün deyil. Belə ki, Azərbaycan Respublikasında torpaq sahəsi almış 870 min fərdi ailə təsərrüfatı və 35 minə yaxın sahibkarlıq təsərrüfatları mövcuddur, onların kənd təsərrüfatı torpaqları, texnika və maddi-texniki resurslar ilə təminatı üzrə məhdudiy-yəti vardır ki, bu da məhsul təchizatında maliyyə imkanlarını çətinləşdirir. Qloballaşma şəraitində regionlararası əlaqələrin inkişafı əmtəə bazarında rəqabət mübarizəsinin güclənməsilə müşayət olunur.

Aqrar islahatlar təkcə mülkiyyətçilər və sahibkarlar sinfinin yaradılmasına deyil, həm də kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı, tədarükü və bölgüsü prosesində iqtisadi əlaqələrin əsaslı surətdə yenidən qurulmasına səbəb olmuşdur. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində sahələrarası əlaqələrin idarə olunması sosial-iqtisadi, istehsal və ictimai xarakterli fəaliyyətin bütün növləri və formaları üçün əlverişli şərait yaradır.

Mövcud iqtisadi mexanizm sistemi ASK-nın hər bir sahəsinə, hər şeydən əvvəl maksimum sahə effektinə nail olunmasına yönəldilmişdir. ASK-nın hər bir sahəsi özünün inkişafı ilə bağlı məsələlərin və stimullaşdırılması sisteminin həllini nəzərdə tutur. Belə bir şəraitdə sahələ-rin iqtisadi maraqları uyğun gəlmir, bəzən isə ASK-nın son məqsədlərinə ziddiyyət təşkil edir. Aqrar-sənaye kompleksinin idarəetmə mexanizminin kifayət qədər işlənib hazırlanmaması, onun sahələri arasında istehsal-iqtisadi əlaqələrin təkmil olmaması resursların səpələnməsinə və qeyri-səmərəli istifadə olunmamasına gətirib çıxarır, son məhsul istehsalının artım tempini ləngidir və ictimai istehsalın effektivliyini aşağı salır. Bütün bunlar təsərrüfatçılığın iqtisadi mexanizmi sistemində və aqrar-sənaye istehsalının effektivliyinin yüksəldilməsinin stimullaşdırılması təcrübəsində bazar münasibətlərini nəzərə almaqla dəyişikliklərin aparılmasını zəruri edir.


3. Aqrobiznesin maliyyə infrastrukturunun inkişafının

mövcud vəziyyətinin kompleks təhlili

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fərman və sərəncamları ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2004-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramları”, “2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında əhalinin ərzaq məhsulları ilə etibarlı təminatına dair Dövlət Proqramı”, “2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf Dövlət Proqramı”, “2012-2020-ci illərdə üzümçülüyün inkişafına dair Dövlət Proqramı” və bir sıra sahəvi inkişaf proqramlarının icrası, habelə aparılan məqsədyönlü və ardıcıl iqtisadi siyasət qeyri-neft sektorunun yüksək sürətlə inkişafına səbəb olmuşdur. Qeyri-neft sektorunun ümumi daxili məhsulda xüsusi çəkisi 2013-cü ildə 53,1 faiz təşkil etmişdir.

Son illər Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı məhsulla-rının istehsalı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır, həm də bu artım əsasən məhsuldarlığın yüksəldilməsi və intensiv amillərin hesabına təmin edilmişdir. Lakin bununla belə ölkə əhalisinin bitki yağları, süd və süd məhsulları, balıq və balıq məhsulları və s. qida məhsullarına olan tələbatı yerli istehsal hesabına tam ödənilmir, yəni həmin məhsullar üzrə idxal ixracı üstələyir, saldo mənfidir. Eyni zamanda bəzi kənd təsərrüfatı müəssisələri zərərlə işləyirlər ki, onlar təkraristehsal proseslərini həyata keçirə bilmirlər və potensial müflisləşməyə doğru gedirlər. Aqrar əmtəə istehsalçılarının böyük əksəriyyətinin bütün səviyyələrdə büdcə, büdcədənkənar fondlar və kənd təsərrüfatı müəssisələrinə istehsal vasitələri göndərən şirkətlər qarşısında vaxtı keçmiş borcları vardır. Hətta gəlirlə işləyən kənd təsərrüfatı müəssisələri içərisində də dayanaqlı maliyyə nəticələrinə malik olmayanların sayı az deyil.

Dünya təcrübəsi təsdiq edir ki, ASK müəssisələri və təşkilatçı-larının gəlirliyinin və maliyyə dayanaqlığının təmin edilməsi istehsal və təminat-təchizat fəaliyyətinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi və aqrar sektora investisiyanın cəlb edilməsi üçün əlverişli iqtisadi və institutsional mühitin yaradılması yolu ilə mümkündür. Azərbaycanın aqrar siyasəti də məhz həmin məqsədə xidmət edir, yəni ASK-nın inkişafına dövlət dəstəyi, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçılarına və ixracatçılarına münasibətdə proteksionizm, qiymətlərin tənzimlənməsi üçün əmtəə intervensiyası mexanizmi və s. tədbirlərin görülməsini nəzərdə tutur.

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi və torpaq islahatı nəticəsində müxtəlif mülkiyyət formalı çox növlü təsərrüfat subyektləri yaradılmış, enerji daşıyıcılarının və kənd təsərrüfatında istifadə olunan istehsal vasitələrinin qiymətləri müntəzəm surətdə artırılmış, kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətləri ilə sənaye məhsullarının qiymətləri arasında ciddi uyğunsuzluqlar əmələ gəlmişdir. Bunun nəticəsidir ki, ASK-nın son məhsulunun qiymətində kənd təsərrüfatının payı cəmi 20 faiz təşkil edir. Aqrar əmtəə istehsalçılarının maliyyə sağlamlaşdırılması problemi dövlətin bilavasitə dəstəyilə həll edilməlidir, əks təqdirdə əmtəə mübadiləsinin qeyri ekvivalentliyi nəticəsində kənd təsərrüfatı müəssisələrinin vaxtı keçmiş kreditor borcları yarana bilər.

Azərbaycan dövləti bu situasiyanı kənd təsərrüfatı əmtəə istehsalçılarının xeyrinə həll etməyə çalışır, yəni kənd təsərrüfatına neft məhsulları, mineral gübrələr, bitkilərin mühafizəsi vasitələri, kənd təsərrüfatı texnikası göndərən sahələr və həmçinin emal sənayesi müəssisələri ilə əmtəə mübadiləsi prosesində qiymət proporsiyalarının tənzimlənməsi üsulları təklif edir.

Aqrar iqtisadiyyatında sistem transformasiyaları və modernləş-dirmə sahəsində pozitiv irəliləyişlərə nail olunması aktiv investisiya siyasətinin hazırlanıb reallaşdırılmasını zəruri edir. Ölkədə həyata keçirilən büdcə siyasəti kənd təsərrüfatı istehsalının modernləşdirilməsi şəraitində aqrar sektorun inkişafının prioritetliyinin təmin edilməsinə yönəldilmə-mişdir. Aqrar modernləşdirməyə maliyyə dəstəyi mexanizmi kənd təsərrüfatı istehsalında yeni texnika və texnologiyaların tətbiqi, daha məhsuldar bitki sortları və heyvan cinslərindən istifadə, torpağın münbit-liyinin artırılması məqsədilə zəruri istehsal vasitələrinə və xidmətlərə tələbin stimullaşdırılmasına yönəldilməlidir. Eyni zamanda aqrar iqtisadiyyatda modernləşdirməyə maliyyə köməyi çox istiqamətli olmalıdır. Belə ki, kənd təsərrüfatında istifadə olunan istehsal vasitələri üçün güzəştli idxal gömrük rüsumlarının və vergilərin tətbiqi, əsas kapitala investisiya qoyuluşlarının maliyyələşdirilməsinə dotasiyaların tətbiqi ilə bağlı xüsusi kredit xətlərinin açılması və kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarının gəlirlərinin artırılmasına kömək göstərilməsi əsasında modernləşdirmə vasitələrinə tələb stimullaşdırılmalıdır.

Aqrar sektorda modernləşdirməyə dövlət köməyinin çağdaş dünya təcrübəsinə uyğun çoxşaxəli sisteminin formalaşdırılması vacib məsələdir. Bu vacib məsələnin həlli kənd təsərrüfatı əmtəə istehsalçılarına subsidiya-ların verilməsini zəruri edir. İnkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatlı ölkələrdə kənd təsərrüfatının sənayeləşdirilməsi məqsədilə mühüm növ istehsal vasitələri ilə təminatla əlaqədar subsidiyalar geniş tətbiq edilmişdir. Dünya təcrübəsində dövlət büdcəsindən aqrar modernləşdirmə məqsədləri üçün səmərəli subsidiyalar mexanizmi formalaşdırılmışdır.


: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə