AZƏrbaycan respublikasi məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ Nizami Gəncəvi adına Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Muzeyin tarixi



Yüklə 181.61 Kb.
səhifə1/3
tarix23.12.2016
ölçüsü181.61 Kb.
  1   2   3
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI MƏDƏNİYYƏT VƏ TURİZM NAZİRLİYİ
Nizami Gəncəvi adına Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi


Muzeyin tarixi

 

N. Gəncəvi adına Tarix Diyarşünaslıq Muzeyinin əsası 1924-cü ildə qoyulmuşdur. Muzeyin yaradılmasında Gəncə semnariyasının bir qrup müəllim və tələbələrindən İ. Cəfərzadə, S. Seyidov, C. Rəfibəyov, F. Məlikov və başqaları fəal iştirak etmişlər. İlk illər muzey 2 şöbədən ibarət olmuşdur: diyarşünaslıq və kənd təsərrüfatı, muzeyin 500-dən çox eksponatı var idi.



 

1927-ci ildə Xanlarda mənşəcə alman olan  Y.İ.Hümmel arxeoloji qazıntılar aparmışdır.  O, tapılmış eksponatların bir hissəsini Xanlar diyarşünaslıq muzeyinə təhfil vermiş, digər bir hissəsini isə öz vətəninə göndərməyə nail olmuşdur. 1961-ci ildə Xanlar və Gəncə muzeyləri birləşdirilmişdir.

 

 

1954-cü ildə N.Gəncəvi adına Ölkəşünaslıq muzeyi Əzizbəyov 260 ünvanına köçürülmüşdür. Həmin vaxtlar muzey 7 böyük zaldan ibarət olmuş və 3 şöbəyə bölünmüşdü: Təbiətşünaslıq, İnqilabaqədərki dövr və Sovet dövrü.



 

Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm naziri Əbülfəz Qarayevin
Nizami Gəncəvi adına Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə səfərindən fotoşəkillər




 




 




 

Gəncə Tarix - Diyarşünaslıq muzeyi 1972-ci ildə indi yerləşdiyi binaya köçürülmüşdür. Bu bina Cavad xanın nəticəsi İsmayıl xan və Adil xan Ziyadxanovların şəxsi mülkü olub. Cavad xan Gəncənin axırıncı müstəqil xanı idi. Gəncə əyalətində irsi olaraq müstəqil hökmranlığa malik idi. Adil xan və İsmayıl xan Ziyadxanovlar Cavad xanın nəvəsi Əbülfət xan Ziyadxanovun oğulları idi. Adil xan ADR-in dövründə Azərbaycanın İrandakı səlahiyyətli nümayəndəsi olmuş ADR-in süqutundan sonra isə Türkiyəyə mühacirət etmişdi. Gəncənin milis rəisi olan İsmayıl xan isə 1920-ci ildə istintaqsız, məhkəməsiz güllələnib. Onların şəxsi mülkü olan bina da bir çox binalar kimi sovetlərin əlinə keçib. Sovet dövründə burada bir çox idarə və təşkilatlar yerləşib. Bina bu gün də Cavad xanın eləcə də ADR-in varisi kimi canlı bir tarix olaraq öz əzəmətini qoruyub saxlayır.

 

Hal-hazırda  muzeyin 30 mindən çox eksponatı vardır. Muzeyin ekspozisiyasında Gəncənin ən qədim dövrlərindən başlamış son zamanlara qədər olan tarixi, arxeoloji tapıntı nümunələri, maddi-mədəniyyət abidələri, etnoqrafik, epiqrafik, numizmatik nümunələri 18 salonda nümayiş etdirilir.



 

Muzeyin əsas fondunda 24785 eksponat vardır. Onlardan 4483 arxeologiya, 1648 ədədi etnoqrafiya, 392 rəssamlıq, 9 heykəltəraşlıq, 2753 fotoşəkil, 9259 sənəd, 3441 numizmatika, 1984 kitab, 816 ədədi isə vətənpərvərlik sahələrinə aiddir. 972 kv. m. sahəsi olan muzey salonları hal-hazırda iki şöbədən ibarətdir: qədim dövr və müasir dövr şöbələri.

 

 
1-ci Mərtəbə



Qədim dövr

Qədim dövr şöbəsi Azərbaycanın ən qədim zamanlarından XIX əsrin sonlarınadək olan tarixini əks etdirir. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqı çoxəsrlik bir tarixə malikdir. Əlverişli təbiicoğrafi şəraitə, zəngin flora və fauna aləminə, mülayim iqlimə malik olması Azərbaycanı ibtidai insanların formalaşdığı ərazilər sırasına daxil etmişdir. Muzeyin qədim dövr şöbəsinin 1-ci salonunda paleolit, neolit və tunc dövrlərinə aid arxeoloji materiallar verilir. Füzuli rayonu yaxınlığında məşhur Azıx mağarasında qazıntı aparılarkən (1969-cu il Məmmədəli Hüseynov) paleolit adamının qədim düşərgəsi aşkar edilib. Burada aşel təbəqəsindən (300-100min il əvvəl) əmək alətləri və iri heyvanların qalıqları ilə bərabər, qədim insanın-azıxantropun 350-400min il yaşı olan çənə sümüyü tapılmışdır. Ekspozisiyada Azıx mağarasının, həmçinin bu mağaradan tapılmış Azıxantrop insanın daşdan əmək aləti, 350-400 min il bundan əvvəl yaşamış insanın alt çənə sümüyünün bir hissəsinin və Azıx mağarasının foto şəkilləri nümayiş etdirilir. Azıx mağarasından 45 növdən artıq müxtəlif heyvan sümük qalıqları tapılmışdır. Ekspozisiyada Mingəçevir SES-nin tikintisi (R.Qazıyev 1946-1953-cü illər) zamanı tapılmış paleolit dövrünə aid cənub filinin sümükləri və maral buynuzu nümayiş etdirilir.

Əmək alətlərinin ibtidailiyi üzündən paleolit dövründəki insan vəhşi heyvanlarla təklikdə çətin mübarizə aparırdı. Zaman keçdikcə iqlimin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq təbii mağaralar insanın yaşayış məskəninə çevrilir. Belə mağaralar Xanlar rayonunda da aşkar edilmişdir. Min illər davam edən əmək prosesi zamanında insanlar daşı yonaraq daha əlverişli alətlər hazırladılar. Azərbaycan ərazisində neolit abidələri Gəncə yaxınlığındakı Gillikdağın ətəyində Gəncə-çay vadisində (Xanlar rayonu) aşkara çıxarılmışdır. Gillikdağda qədim çaxmaqdaşı mədənlərinin qalıqları tapılmışdır. Gillikdağda tapılmış neolit dövrünə aid olan əşyalardan daş balta, çəkic, toxa, çaxmaq-daşından düzəldilmiş bıçağa-bənzər bir neçə alətlər ekspozisiyamızda nümayiş etdirilir. Gəncənin Baxçakürd kəndi yaxınlığından tapılmış cilalanmış daş isgənə, həcmcə çox böyük olmayan çömçə şəkilli qab muzeyin maraqlı eksponatlarındandır.

Neolit dövründə tarixdə ilk dəfə insanlar daşları cilalamağı öyrənmişlər. Bu dövrdə gildən hazırlanmış qablar məişətdə böyük rol oynayırdı,eyni zamanda yemək hazırlamağı da asanlaşdırırdı.

 

Hələ daş alətlərdən istifadə edildiyi dövrdə də insanlar möhkəm daş növləri axtararkən mis parçalarına rast gəlmiş və ilk dəfə metalla tanış olmuşlar. E.ə. VI minillik eneolit (misdaş) dövrü daşdan metala keçid dövrü olmuşdur. Xanlar, Daşkəsən, Gədəbəy və Dağlıq Qarabağda tapılan nizə ucu, ox, əyri bıçaq, oraq dişləri, daş toxmaq eneolit dövrünü xatırladır. Ekspozisiyamızda nümayiş olunan dəvəgözündən (obsidian) hazırlanmış əmək alətlərinin qırıqları və gildən hazırlanmış məişət əşyaları eneolit dövrünə aiddir.



 

Tuncun meydana gəlməsi Azərbaycan tarixində mühüm rol oynamışdır. İnsanlar misə sürmə qalay qataraq əritməyi ilk  dəfə  e. ə. IV minillikdə öyrənmişlər. Bunun nəticəsində də daha bərk metaltunc əmələ gəldi. Gəncəçayı sahillərində o cümlədən Gəncə yaxınlığındakı kurqanlardan tapılmış tuncdan hazırlanmış bıçaq, balta, təbərzin və s. əşyalar öz möhkəmliyi ilə fərqlənirdi.

Gəncə yaxınlığından tapılmış tunc təbərzin və onun düzəldilməsi üçün istifadə olunmuş daş qəlib muzeyimizdəki eksponatlar sırasına daxildir. Tunc dövr abidələri iki əsas arxeoloji mədəniyyətlə xarakterizə olunur: 1. Kür-Araz, 2. Xocalı-Gədəbəy (bəzi alimlər tərəfində bu mədəniyyət Gəncə-Qarabağmədəniyyəti kimi də qələmə verilir). Bu mədəniyyətə aid qablar əsasən qara, tünd boz rəngdə olub narın gildən hazırlanmış, bir qismi dulus çarxında formalaşdırılmışdır. İnkrustasiya olunmuş qabların bir qisminin üzərində zoomorf, bəzilərinin üzərində abstrakt təsəvvürlü, başqalarında isə ov və ya digər simvolik səhnələr təsvir olunmuşdur. Tunc dövrünə aid qabların bir çox nümunələri Qədim dövr şöbəsinin 1-ci salonunda nümayiş etdirilir. Qabların bir qisminin çiynində köbələkvari çıxış vardır. 

                                                                                                                                                          Tunc dövründə sənətkarlıq əvvəlki dövrlərə nisbətən xeyli inkişaf etmişdi. Onlar məişətdə işlənən əmək alətləri ilə bərabər tuncdan müxtəlif silahlar, bəzək şeyləri də düzəldirdilər. Arxeoloji qazıntı zamanı əldə edilmiş silahlar: xəncər, qılınc, balta, ox ucluqları muzeyimizdə saxlanılır. Azərbaycanda tuncdan hazırlanmış bəzək şeyləri də az deyildir. Buraya sırğalar, kəmərlər, sancaqlar, bəndbaşı, alın bəzəyi, cıqqa, qolbaqlar, düymələr daxildir ki, bunları da muzeyimizin ekpozisiyasında görmək olar. 

Tunc dövrünün maddi mədəniyyət abidələri, xüsusən o dövrün qəbirləri insanların dini baxışları, etiqadları və dəfn adətləri haqqında təsəvvür yaratmağa imkan verir. İnsanlar axirət dünyasına inanaraq ölü ilə bərabər qəbrə yemək şeyləri, ev avadanlıqları və silah qoyurdular. Qədim qəbirlərdə o dövrün mədəniyyətini öyrənmək üçün çox əhəmiyyətli materiallara təsadüf olunması da bununla izah olunur. Ekspozisiyada e. ə. II minilliyə aid boyu 2 m. 20 sm. olan qadın skleti və onunla bərabər basdırılmış bəzək və məişət əşyaları nümayiş olunur.

 

Azərbaycanda əsas din atəşpərəstlik idi. Dinin banisi Zərdüşt hesab olunur. Zərdüştün yaşadığı dövr və dini təlimə başladığı yer mübahisəlidir. Zərdüştlik dini təlimi “Avesta” dini kitabında əks olunmuşdur. Əslində atəşpərəstlik Zərdüşt təlimindən asılı olmayaraq meydana gəlmiş və İslam dininin bərqərar olmasına qədər öz varlığını saxlamışdır. Güman edilir ki, 12 min inək gönü üzərində yazılmış “Avesta”nın ilkin variantı e. ə. 330-cu ildə Makedoniyalı İsgəndər Persopolda Əhəmənilərin sarayını yandırarkən kitab da məhv olmuşdur. Kitabın dövrümüzə gəlib çatmış hissələri İranda Sasanilər sülaləsi dövründə (III-VII) yenidən toplanmışdır. Ekspozisiyamızda rəssam F.Abdullayevin “Avestanın yandırılması” rəsmi  nümayiş olunur.



 

E. ə. I minilliyin əvvəllərində yeni metalındəmirin meydana çıxması həmin dövrün dəmir dövrü adlanmasına səbəb olmuşdur. Dəmirin meydana çıxması və ondan geniş istifadə olunması bəşər tarixində ən mühüm ixtiralardan biridir.

Azərbaycanda dəmir dövrünün üç əsas arxeoloji mədəniyyəti məlumdur. Onlardan “Muğan mədəniyyəti”, “Yaloylutəpə mədəniyyəti”, “Küp qəbirləri mədəniyyəti”-ni göstərmək olar. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində tapılmış dəmirdən hazırlanmış əşyalar - mıx, xəncər parçası, dəmir qolbaqlar ekspozisiyamızda göstərilir.

 

Yaloylutəpə mədəniyyətinə həm avadanlıq, həm də dövr etibarıilə ən yaxın olan küp qəbirləri mədəniyyətidir. Bu mədəniyyətin qalıqlarına istər yerli əhali, istərsə də arxeoloqlar axtarışlar zamanı Azərbaycanın düzənlik rayonlarının hamısında, xüsusilə Mingəçevir, Yevlax, Bərdə və s. rayonlarda rast gəlmişlər.



 

Hazırda Azərbaycan ərazisində ən çox küp qəbirləri öyrənilən və zəngin materiallar verən rayon Mingəçevirdir. Oradan tapılan materialların lazımi dərəcədə öyrənilməsi ilə küp qəbirləri mədəniyyəti haqqında tam bir təssəvvür yarana bilər.

 

Mingəçevirdə 1941-ci ildə S.M.Qazıyevin rəhbərliyi ilə olan ekspedisiya zamanı bir neçə küp qəbir və başqa abidələr öyrənilmişdir. Küp qəbirlərinin birində içərisində bir qədər bükülü vəziyyətdə insan skleti tapılmışdir. Skletin yanında tuncdan hazırlanmış muncuqlar, dəmir xəncər və qılınc vardır. Qəbrin ətrafından isə müxtəlif biçimli gil qablar tapılmışdır.



 

Mingəçevirdə uzun illər aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində ümumiyyətlə 200-dən çox küp qəbir aşkara çıxarılmışdır. Kürün hər iki sahilində küp qəbirlərə rast gəlinir. Lakin qazıntı işləri sağ sahildə çox aparılmışdır.

Dəfn edilənlərin boy və yaşlarından asılı olaraq buradakı küplərin də həcmi müxtəlifdir. Kiçik yaşlılar üçün küpün hündürlüyü 45 smdən 1 m-ə qədər olub, əl tutmaq üçün qulpu vardır. Bəzi küplərin qulpu yoxdur. Yaşlılar üçün küplər nisbətən iri olub 1,2 m-dən, 2,5 m-ə qədərdir. Dəfn küplərinin bəzilərinin oturacağına yaxın yerdən kiçik dəliyi olur ki, bunu da S.M.Qazıyev ibtidai din ilə əlaqələndirir. Küplər qırmızı rəngli və yaxşı bişirilmişdir. Skletlər küpün içərisinə bükülü vəziyyətdə, sol böyrü üstə qoyulmuşdur. Lakin bəzi hallarda sağ böyrü üstə də skletin qoyulmasına təsadüf edilir. Çox güman ki, bu da hər hansı bir adətlə bağlı imiş. Küplərin ağzı saxsı və daşla qapanmışdır.

 

Küp qəbirlərdə dəfn edilən şəxsə məxsus  avadanlıq həm küpün içərisində, həm də ətrafında qoyulmuşdur. Alət,  silah və zinət şeyləri, adətən küpün içərisində olur. Gil qablar isə küpün ətrafında olur. Həmin qablarda ölü üçün yemək və içmək qoyarmışlar. Bunu qablarda tapılan iri və xırda buynuzlu heyvanların sümükləri, meyvə toxumları və digər şeylər təsdiq edir. Gil qabların çoxu qırmızı rəngdə olub,səliqə ilə işlənmişdir. Küp qəbirlərdən iri həcmli küplər də (təsərrüfat küpləri) çıxarılmışdır.



 

Eramızın I əsrində yaşamış yunan coğrafiyaşünası Strabon xəbər verir ki, albanlar yalnız öz qohumlarına deyil, hətta yad adamların da ağsaqqallarına hörmət edirdilər. Çünki insan öləndə onun varını da özü ilə basdırırdılar. Bu fikri küp qəbirlərdən tapılan zəngin materiallar bir daha təsdiq edir.

 

Küp qəbirlərin Zaqafqaziya ərazisində nə vaxt meydana çıxması hələ də təmamilə aydınlaşdırılmamışdır. Lakin bizə məlumdur ki, bu adət Şərq xalqlarında e.ə.III minillikdə olmuşdur.



Ekspozisiyada küp qəbirləri avadanlıqları, arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuş dəfn küplərinin, dəfn adətlərinə aid rəsmlər, təsərrüfat küpləri tamaşaçıların marağına səbəb olur.

 

Tunc dövründə olduğu kimi dəmir dövründə də təsərrüfatda əkinçilik və maldarlıq əsas rol oynamışdır. Dəmir dövründə əsas sənətkrlıq nümunəsi olan dulusçuluq xüsusilə inkişaf etmişdir. Artıq bu dövrdə gil məmulatlar həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət cəhətcə üstünlük təşkil edir. Əgər dəmir dövrünün əvvəllərində qaramtıl, boz və qırmızı rəngli qablara rast gəlinirsə, inkişaf etmiş dəmir dövründə qablar əsasən qırmızı rəngdə olmuşdur. Ekspozisiyamızın ikinci salonunda qırmızı gildən hazırlanmış maye içmək üçün qablar vitrinlərimizi bəzəyir.



Gəncə 1-10 əsrlərdə

 

E. ə. I minilliyin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan ərazisində mərkəzləşmiş dövlətin meydana gəlməsi üçün şərait yaranır və yeni təşkil olunmuş dövlət Manna adlanır. Ekspozisiyada Azərbaycanın tarixi ərazisinin və Manna dövlətinin xəritələri verilmişdir.



 

E. ə. VIII əsrin sonunda Azərbaycan ərazisində Midiya dövləti yaranır. E. ə. VI əsrin əvvəllərində qədim Azərbaycanın Manna dövləti süquta uğradı. Bu zaman Midiya dövlətinin qüdrəti artmışdı. Midiya dövləti süquta uğradıqdan sonra Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyəti (e. ə. 550-330-cu illər) bərqərar oldu. E. ə. IV yüzillikdə Azərbaycanda eyni vaxtda iki dövlət yarandı: cənubda Atropatena dövləti, şimalda isə Albaniya dövləti. Ekspozisiyada Albaniya dövlətinin e. ə. IV-III əsrlərdə və b. e.-nın III-IV əsrlərində xəritələri verilmişdir. Albanlar barəsində ilk məlumatı verən Strabon qeyd edir ki, onlar iyirmi altı soydan ibarət olmuşlar. Onların hər birinin öz dili, öz çarlığı olmuşdur. Albaniyada IV əsrə qədər bütpərəstlik və atəşpərəstlik mövcud olmuşdur.

 

Xristianlıq isə I-II əsrlərdə meydana gəlmiş və IV əsrdən Roma imperiyası bu dini digər ölkələrə qəbul etdirdikdən sonra böyük ideoloji qüvvəyə çevrilmişdir. Xristianlıq Qafqaza o cümlədən Albaniyaya Suriyadan və Fələstindən 313-314-cü illərdə gətirilmişdir. Sasanilərin hakimiyyəti altında olan Cənubi Azərbaycan xristianlığın Qafqaz ölkəsində vüsətinə və yayılmasına göz yumurdu. Vahid dinin yayılması Albaniya hökmdarlarının əlində öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək aləti oldu. Xristianlıq dövlət dini oldu. Qəbələ şəhərində onun baş kilsəsi yaradıldı. Ekspozisiyamızda VII əsrə aid olan Alban çarına məxsus qəbir üstü abidə saxlanılır.



Sonralar bu dinin mərkəzlərindən biri də Qarabağ oldu (Arsax) VIII yüzilliyin əvvəllərində Albaniya o cümlədən Qarabağ vilayəti ərəblər tərəfindən tutuldu. VII əsrin əvvəllərində Xilafət ordularının Qafqaza hücumu ərəfəsində Azərbaycanda siyasi vəziyyət mürəkkəb idi. Ərəblərin hakimiyyəti dövründə arsaxlılar öz dinini qoruyub saxlaya bildilər. Alban kilsəsinin xeyli zəifləməsi, erməni kilsəsinin isə Xilafətlə ittifaqa girməsi nəticəsində Arsax əhalisinin xaçpərəstliyin ermənilərə məxsus məzhəbinə keçməsinə, daha sonra isə dillərini itirməsinə səbəb oldu. Arsax camaatı erməniləşdirildi. X əsrdə başlamış bu proses XII-XIII əsrlərdə başa çatdırıldı.

 

Albaniyanın ən görkəmli hökmdarı Cavanşir (636-681) olmuşdur. Eksrozisiyamızda Cavanşirin rəssam N.Babayev tərəfindən çəkilmiş portreti nümayiş etdirilir.



 

VII yüzilliyin əvvəllərdə Ərəbistan yarımadasında Məhəmməd Peyğəmbərin başçılığı altında yeni din-İslam dini yaranaraq tarixdə Xilafət adlanan böyük dövlət qurmuşdu. Ərəb xilafəti Azərbaycanda öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün İslam dinindən bacarıqla istifadə edirdi. Onlarda belə bir inam yaratmışdılar ki, istismarçıfeodallardan şəxsi asılılıq Allahın qoyduğu qaydadır. Bunun müqabilində İslam dini onlara öldükdən sonra "cənnətin nemətlərini" vəd edir, müti olmayanları isə "cəhənnəmin əzabları" ilə hədələyirdi. Ərəblərin çox güclü olmasını görən Cavanşir Xilafətlə danışıqlara başlamağa, onunla müqavilə bağlamağa məcbur oldu. Qədim dövr şöbəsinin üçüncü salonunda İslam dininin atributları olan müqəddəs Quran kitabı, ceynamaz, möhür, təsbeh muzeyimizin dəyərli eksponatlarındandır. Eyni zamanda bu salonda ərəblərlə döyüş təsvir olunmuş rəsm əsəri də verilmişdir.


İbtidai icma quruluşunun dağılıb, quldarlıq quruluşu ilə əvəz olunduğu bir dövrdə şəhərlər meydana gəlmişdir. Sənətkarlığın əkinçilikdən ayrılması, ticarətin daha da geniş şəkil alması, istehsal alətləri üzərində xüsusi mülkiyyətin daha da inkişafı və s. kimi faktlar şəhərlərin yaranmasına səbəb olmuşdur.

 

Azərbaycanda hələ inkişaf etmiş dəmir dövründən bir sıra mühüm şəhərlər mövcud olmuşdur. Ancaq ilkin orta əsrlər dövründən başlayaraq şəhərlərin sayı xeyli artmışdır. Feodal münasibətlərinin inkişafı, daxili və xarici ticarətin genişlənməsi və müxtəlif sənət sahələrinin daha da artması nəticəsində şəhərlər də böyüyüb çoxalmışdır. Orta əsr Azərbaycan şəhərlərində dulusçuluq, metal emalı, zərgərlik, ipəkçilik, xalçaçılıq, şüşə istehsalı və s. ilə yanaşı elm və mədəniyyət də inkişaf edərək öz dövrünə görə yüksək səviyyədə olmuşdur. O zaman şəhər əhalisi əsas etibarilə zadəganlardan, din xadimlərindən, sənətkarlardan və tacirlərdən ibarət idi.


Gəncə 11-12 əsrlərdə

 

Gəncə XI-XII əsrlərdə nəinki Azərbaycanın, hətta yaxın şərqin ən görkəmli şəhərlərindən biri sayılırdı. Qədim Gəncənin nə vaxt meydana gəlməsi mübahisəli bir məsələdir. Şəhərin ətrafında olan qədim abidələri nəzərə alsaq, burada hələ tunc dövründə yaşayış olduğunu söyləmək olar. Ticarət yollarına yaxın yerləşməsi isə şəhərin inkişaf edib, çiçəklənməsinə imkan yaratmışdır. Ekspozisiyamızda şəhərin qədim mənzərəsi əks olunmuş maket verilmişdir.



 

Şəddadilər dövləti Əbüləsvər Şavurun (1049-1069) dövründə Gəncənin müdafiəsini möhkəmləndirmək məqsədilə onun ətrafına hasar və xəndəklər, möhkəm qala divarları çəkdirdi.1063-cü ildə Gəncənin məşhur dəmir qapılarını dəmirçi İbrahim ibn Osman düzəltdi.

 

1139-cu il sentyabrın 30-da böyük sənətkarlıq və mədəniyyət mərkəzinə dəhşətli fəlakət üz verdi. Gecə yarısı cümədən şənbəyə keçən gecə baş verən zəlzələ nəticəsində Gəncə elə dağılmışdı ki,sanki burada əvvəllər heç vaxt şəhər olmamışdır.1139-cu il zəlzələsi zamanı əhalinin təxminən 300 min nəfəri həlak olmuşdu.Şəhərin bu ağır günərində Gəncəyə daha dəhşətli müsibət üz verdi. Gürcü çarı Dmitrinin başçılıq etdiyi gürcü qoşunları dağılmış Gəncənin sərvətini talayıb aparmaq üçün şəhərə basqın etdilər. Matəm və çaşqınlıq içərisində olan silahsız Gəncə əhalisi qılıncdan keçirildi. Gürcü qoşunları qalaq-qalaq insan cəsədlərinin arasından keçib qızıl-gümüş çıxarır, Gəncə xəzinələrini qarət edib Gürcüstana yola salırdılar. Döyüşlərdə gürcü qoşunlarının yaxın düşə bilmədiyi Gəncə qalasının məşhur qala qapıları da Gürcüstana elə bu zaman aparılmışdı. Darvazanın bir hissəsi hal-hazırda Gürcüstanda Helat monastrında saxlanlır. Onun foto şəkli muzeyimizdə nümayiş olunur. Lakin qapının digər hissəsi haqqında bir neçə versiya vardır.



 

Şəhərin zəlzələdən əvvəlki görünüşünün panoraması muzeyə gələn qonaqların, xüsusilə də uşaqların ən sevimli və ən maraqlı eksponatlarındandır.


Muzeydə həmçinin Qədim Gəncənin (Qədim Gəncə ərazisi müasir ərazidən 7 km şimal-şərqdə yerləşirdi) ərazisindən tapılmış gildən hazırlanmış çıraqlar, şamdanlar, bəzək əşyalarının qırıqları və  s. nümayiş etdirilir.

 

XII əsrin 30-cu illərində Azərbaycanda Atabəylər dövləti meydana gəldi. Atabəylər dövlətinin yaradıcısı Şəmsəddin Eldəniz idi. O, təkcə, dövlətin deyil, adı ilə adlanan Eldənizlər (1136-1225) sülaləsinin də banisi idi. Eldənizlə Möminə Xatunun izdivacından Eldənizlər dövlətinin gələcək böyük hökmdarları Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslan dünyaya gəlmişdi.



 

Muzeyimizin  maraqlı eksponatlarından biri də nadir tapıntı olan Atabəylər dövlətinə daha dəqiq desək Məhəmməd Cahan Pəhləvana aid edilən konusvari qabdır. Həmin qab köhnə Gəncədən Poylu kənd müəllimi Məmmədov tərəfindən təsadüfən tapılmışdır. Alt hissəsi qırıq olan bu qabın hündürlüyü 30, gövdəsinin ən geniş yerdə diametri 18 sm-dir. Narın gildən dulus çarxında hazırlanmış qab yaxşı bişirildiyindən daş kimi möhkəmdir. Mayeni yaxşı saxlaması, hopdurmaması üçün içərisi anqoba ilə (xüsusi bərkidici məhlulla) örtülübdür. Bədii cəhətdən böyük ustalıqla çox nəfis şəkildə düzəldilib. Gövdəsinin ortasını qurşayan enli kəmərdəki qoşa sünbüllər arasında altı yerdə süvari təsviri,ondan yuxarıdakı dar kəmərdə qaçış vəziyyətində 22 dovşan rəsmi, ondan sonrakı kəmərdə 6 sözdən ibarət yazı (yazıda ərəb dilində "Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvan Allah ondan razı olsun" sözləri yazılmışdır) daha yuxarıda isə müvafiq surətdə 14 quş təsvirləri ilə möhürlənmişdir.

 

Muzeydə nümayiş olunan gil qablar XII əsrə aid olan ən dəyərli məişət nümunələridir. Onlardan ən maraqlısı isə həmin dövrə aid olan mürəkkəb boyalı bədii saxsı qabdır. Bu qab muzeyimizdə saxlanılan ən unikal eksponatlardan biridir.



 

Atabəy Məhəmmədin hökmranlığı dövründə Gəncədə pullar da zərb olunmuşdur. Muzeyimizin vitrinlərində XII əsrdə zərb olunmuş mis pulları da görmək olar.


Azərbaycan Atabəylər dövlətinin hakimiyyəti dövründə mədəni həyatın yüksəlməsi ilə səciyyələnir. Bu zaman dünya mədəniyyətinə görkəmli, məşhur dahilər bəxş etmiş, Azərbaycan poetik məktəbi yaranır və ən yüksək çiçəklənmə dövrünə çatır. Bu dövrdə qədim Gəncədə elm və mədəniyyət dövrünə görə çox yüksək səviyyədə olmuşdur. Əbəs yerə deyil ki, XII əsr Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənətinin intibah dövrü adlanır.

 

XII əsrdə dünyaşöhrətli şairlərdən olan N.Gəncəvi, Ə.Gəncəvi, M.Gəncəvi, R.Gəncəvi və s.  yaşamışlar.



 

Azərbaycan şerini dünya miqyasında ən yüksək zirvələrə qaldıran, adı dillər əzbəri, böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi (1141-1209) dünya mədəniyyəti xəzinəsinə qiymətli incilər bəxş etmişdir. N.Gəncəvinin beş romantik poemadan ibarət olan 30 min beytlik "Xəmsə"si ("Beşlik") Gəncəni bütün dünyaya tanıtmışdır. Muzeydə şairin poemalarına həsr olunmuş müasir rəssamların çəkdikləri illüstrasiyalar və kitablar gələn qonaqların marağına səbəb olur. Ekspozisiyamızda nümayiş olunan rəssam A.Məmmədov tərəfindən çəkilmiş N.Gəncəvinin 800 illik yubileyindən hazırlanmış rəsm əsəri şairin bütün dünyada şöhrət qazandığını bir daha sübut edir. II dünya müharibəsi başlandığı bir vaxtda, 1941-ci ildə Rusiyanın Leninqrad şəhərində şairin yubileyi qeyd olunmuşdur. Həmin dövrdə şəhərin blokadada olmasına baxmayaraq N.Gəncəvinin 800 illiyi Ermitajın zirzəmisində qeyd olunmuşdur. Yubileyə Azərbaycan ziyalıları da dəvət olunmuşdu (dəvətnamənin bir nüsxəsi də muzeydə saxlanılır) lakin məlum səbəblərdən bu yubileydə heç kim iştirak edə bilməmişdir. Salonda həmçinin Nizami Gəncəvinin qədim qəbrindən götürülmüş kərpic və qəbrin yaxınlığından tapılmış çıraqlar da nümayiş olunur.

XII əsrdə yaşamış Azərbaycan şairəsi Məhsəti Gəncəvinin həyatı haqqında məlumat çox azdır. Ekspozisiyamızda rəssam  G.Mustafayeva  tərəfindən çəkilmiş şairənin portreti də tamaşaçılara təqdim olunur. Məhsəti Gəncəvi öz rübailəri ilə məşhurdur. Onun şerlərində xalqın, xüsusilə Şərq qadınlarının azad və xoşbəxt həyatı haqqında romantik arzuları da əks olunmuşdur. Məhsəti Gəncəvinin haqqında verilən məlumatların hamısında bir fikir aydındır ki, o öz dövrünün son dərəcə istedadlı şairəsi olub, xalq içərisində nüfuz və hörmət qazanmışdır.

 

Ekspozisiyamızda həmçinin Xaqani Şirvaninin, Qivami Mütərrizinin, Qətran Təbrizinin və digərlərinin müasir dövrdə çap olunmuş kitabları və Əbülüla Gəncəvinin, Əfsələddin Xaqaninin portretləri də nümayiş olunur.


  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə