AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki slavyan universiteti



Yüklə 12.87 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/9
tarix10.06.2017
ölçüsü12.87 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

 
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ 
 
BAKI SLAVYAN UNİVERSİTETİ 
 
 
 
 
Səməngül Qafarova
Ellada Gərayzadə 
 
 
 
 
AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ 
TƏDRİSİ TARİXİ 
 
DƏRS VƏSAİTİ 
 
 
Азярбайъан Республикасы Тящсил nазирinin  
08.06.2010-cu il tarixli 769 №-li əmri ilə  
тясдиг едилмишдир.  
 
 
 
 
 
 
 
Bakı – 2010 

 
2
Tərtib edənlər: 
 
Səməngül Hüsü qızı Qafarova, 
filologiya elmləri namizədi 
 
Ellada İsa qızı Gərayzadə 
filologiya elmləri namizədi, dosent 
 
 
Redaktor: 
 
Quliyev İlkin Etibar oğlu 
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru 
 
 
Rəyçilər: 
 
professor Ə.Hüseynov, 
dosent F.Musayeva, 
dosent  D.Əliyeva, 
dosent Ş.Əliyeva 
 
 
 
 
 
 
Səməngül Qafarova, Ellada Gərayzadə.  
Azərbaycan ədəbiyyatının tədrisi tarixi. Dərs vəsaiti.  
– Bakı: Mütərcim, 2010. –136 səh. 
 
 
 
 
10
79
026
4306010000

Q
 
 
© S.Qafarova, E.Gərayzadə, 2010 

 
3
GİRİŞ 
 
Azərbaycan  ədəbiyyatının tədrisi metodikası elminin forma-
laşması böyük bir inkişaf mərhələsi keçmişdir. 
Ədəbiyyatın tədrisi metodikasının bir elm kimi formalaşması, 
əsasən, XIX əsrlə bağlıdır. Lakin Azərbaycan ədəbiyyatının özü ki-
mi, tədrisi tarixi də qədimdir. Ədəbiyyatın tədrisi metodikasının bir 
elm kimi formalaşmasına təsir göstərən ilk müəllim xalq olmuşdur. 
Qədim dövrlərdə  zəngin və  rəngarəng Azərbaycan folkloru vali-
deynlər tərəfindən  şifahi yolla tədris edilmiş, bu işdə  bəlkə  də ilk 
müəllimlər olmuşlar. Analar laylalarla körpələrini yatırmış, bayatı 
və  nəğmələrlə onlara təsir etmiş, mənəvi qida vermişlər. Sonrakı 
mərhələ isə qədim və orta əsrlərdə mövcud məktəb və mədrəsələrlə 
bağlı olmuşdur. Bu dövrlərdə Gəncə, Təbriz, Şamaxı və digər şəhər-
lərdə fərdi məktəblər fəaliyyət göstərmişlər. 
Azərbaycanda  ərəb istilasından sonra ilk məscid məktəbləri 
VII əsrdən mövcuddur. Bu mədrəsələrin təməli ərəblərin Azərbay-
cana hücum etməsindən sonra qoyulmağa başlayır. Ərəblər öz siya-
sətlərini həyata keçirmək üçün məktəblər açmağa və orada bu siya-
səti həyata keçirməyə qabil insanlar tərbiyə etməyə çalışırdılar. 
O zamanlar riyaziyyat, fəlsəfə, tibb, məntiq, əxlaq, coğrafiya, 
nəhv, musiqi və s. fənlər üzrə ərəb dilinə tərcümə edilmiş yunan el-
mi əsərlərindən geniş istifadə olunurdu. Həmin əsərlərdən Azərbay-
canda uzun zaman dərs vəsaiti kimi istifadə edilmişdi. Bu əsərlərin 
ərəb dilinə tərcümə olunmasında və təbliğ edilməsində Azərbaycan 
mütəfəkkirlərindən  Əbülhəsən ibn Harunəzzəncani, Xətib Təbrizi, 
Əttiflisi, ibn Baküyə və b.-nın böyük rolu olmuşdur. 
Qədim dövrlərə nisbətən, orta əsrlərdə məktəb və mədrəsələr-
də canlanma hiss edilir. XI əsrdən fars dili poeziya dili kimi forma-
laşmağa başlayır. Məktəb və mədrəsələr məscidlərin nəzdində yara-
dılır və burada, əsasən, mollalar və dini təhsil almış insanlar dərs 
deyirdilər. Bu məktəblərdə  əvvəlcə  ərəb  əlifbası, sonra isə Quran 
tədris olunurdu. Quranın tədrisi 3 – 4 il davam edirdi. Sonra farsca 
yazılmış “Gülüstan”ın oxusu tədris olunur, axırda isə məzmunu ata-

 
4
nın oğluna nəsihətlərini təşkil edən “Nanü halva” (“Çörək və hal-
va”) öyrədilirdi. 
Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan məktəblərində ərəb və fars dil-
ləri əsas tədris dili hesab edilir, bununla yanaşı Azərbaycan dilindən 
də köməkçi tədris vasitəsi kimi istifadə olunmuşdur. 
XI əsr mütəfəkkirlərindən Qətran Təbrizi və Xətib Təbrizi ki-
taba, təhsilə və təlimə böyük yer vermiş, fərdi yolla tələbələrinə hik-
mət öyrətmişlər. Xətib Təbrizi Bağdadda Şərqin ilk universiteti he-
sab olunan «Nizamiyyə» mədrəsəsinin yaranmasında, orada zəngin 
kitabxananın toplanmasında fəallıq göstərmiş, 40 ilə yaxın həmin 
kitabxanaya və eyni zamanda dil və ədəbiyyat kafedrasına rəhbərlik 
etmişdir. 
XII  əsrdə  mədrəsələr,  əsasən, Təbriz, Marağa, Naxçıvan və 
Gəncə  şəhərlərində  mərkəzləşir. Bu dövrdə  Şamaxı yaxınlığındakı 
Məlhəm kəndində Kafiəddin Ömər ibn Osmanın başçılığı ilə tibb 
mədrəsəsi fəaliyyət göstərir. Kafiəddin Ömər ibn Osman Xaqani 
Şirvaninin əmisi olmuş, ona dərs demişdir. Xaqani Şirvani “Töhfə-
tül-İraqeyn” əsərində əmisinin müəllimlik məharəti və bacarığı ba-
rədə  məlumat vermişdir. Kafiəddin Ömər mədrəsədə  zəngin kitab-
xana yaratmışdır. O, bir müəllim kimi əzbərçiliyin əleyhinə olmuş, 
şüurlu mənimsəməyə və təkrar oxuya üstünlük vermişdir. Tədris za-
manı  şagirdlərə din qanunları ilə  bərabər dil qanunlarını da öyrət-
məyə çalışmışdır. 
XIII  əsrdən başlayaraq Naxçıvanda çoxlu saray, mədrəsə, 
məscid tikilir. Bu dövrdə Möminə xatun məqbərəsində və eləcə də 
başqa mədrəsələrdə çalışan müəllimlərin tələbələrlə qarşılıqlı müna-
sibəti haqqında məlumatlar var. Həmin mədrəsələrdə dünyəvi elm-
lər tədris olunurdu. Maraqlıdır ki, bu mədrəsələrdə sxolastik təlim 
üsullarına qarşı bir sıra mütərəqqi təlim üsulları irəli sürülmüşdür. 
Bunların hamısı hələ XI – XII əsrdən Azərbaycanda məktəb təhsil 
sisteminin inkişafına təsir göstərmişdir. 
Orta əsr məktəb və mədrəsələrin müsbət cəhətləri çox olmuş-
dur. Belə ki, məktəblərdə qiymətli əlyazma nüsxələrinin üzü köçü-
rülüb çoxaldılır və yayılırdı. 

 
5
Bu dövrdə  məktəb və  mədrəsələrdə mükəmməl proqram və 
dərsliklər olmadığı üçün Azərbaycan ədəbiyyatı inciləri əsas mənbə 
rolunu oynayırdı. Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”, Məhəmməd Füzuli-
nin “Leyli və Məcnun»” əsərlərindən tədris vəsaiti kimi istifadə olu-
nurdu. 
Tərtib etdiyimiz dərs vəsaiti Azərbaycan dili və ədəbiyyatının 
tədrisi metodikası və metodologiyası ixtisası üzrə oxuyan magistrlər 
üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dərs vəsaiti 3 hissədən ibarətdir. I hissə-
də Qədim və Orta əsrlərdə Azərbaycan maarifinin inkişafı, təşəkkül 
tarixi haqqında mənbələrin şərhini verməyə çalışmışıq. Bu dövrlər-
də  ədəbiyyatın bir fənn kimi tədris olunması  məsələsini gündəmə 
gətirmişik. Məktəb və mədrəsələrdə ədəbiyyatın tədris olunmasının 
əhəmiyyəti haqqında məlumatları aydınlaşdırmağa çalışmışıq. 
Təqdim etdiyimiz dərs vəsaitindən nəinki magistrlər, hətta ba-
kalavr pilləsində təhsil alanlar, müəllimlər və eləcə də geniş oxucu 
kütləsi də istifadə edə bilər. 
Xahiş edirik təklif və rəylərinizi ladaisa@rambler.ru elektron 
ünvanına göndərəsiniz. Buna görə sizə əvvəlcədən minnətdarlığımı-
zı bildiririk. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
6
AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI  
TƏDRİSİNİN QAYNAQLARI 
 
Azərbaycanda qədim maarif ocaqları  
və təlim-tərbiyə işinin ilkin nümunələri 
 
Qədim Azərbaycanda təsərrüfatın  əsasını ovçuluq təşkil et-
mişdir. Tərbiyə  işi isə sadə  əmək alətləri və silah (nizə, ox və ka-
man) düzəltmək vərdişlərini, heyvanları ovlamaq üçün silah işlət-
mək bacarığını və dini ayinləri aşılamaqla məhdudlaşırdı. Ovçuluq 
əməliyyatı  və ayin mərasimlərinin gənc nəslə öyrədilməsi və yad-
daşlarda qalması üçün yazının ilk növü kimi piktroqrafik yazıların 
böyük əhəmiyyəti olmuşdur. Piktroqrafik yazılarda müəyyən ifadəli 
hərəkətlər təcəssüm etdirilirdi. Əslində, sözləri və ya ifadələri 
piktroqrafik yazılar vasitəsi ilə  təcəssüm etdirmək bacarığı  qədim 
Azərbaycan icma həyatında savadın məzmununu təşkil etmişdi. 
Yəni, savadın ilk növü kimi, «icma savadına» yiyələnmiş yaşlılar 
piktroqrafik yazılar barədəki bilik və  təcrübələrini bu və ya digər 
formada gənclərə öyrədirdilər. Məişət mədəniyyəti, əsasən, piktroq-
rafik yazılar vasitəsi ilə gənc nəslə aşılanırdı. Qobustanın qayaüstü 
rəsmləri (miladdan əvvəl X – XII əsrlər) sırasında böyük zövqlə çə-
kilmiş belə şəkillərə tez-tez rast gəlmək olur. İcma quruluşunda Qo-
bustan qayaüstü rəsmləri yazı vasitəsi kimi istifadə edilirdi. Bu ya-
zılar vasitəsilə qəbilə üzvlərinin vəzifələri, qurban vermək ayinləri, 
eləcə də ov məşğələlərindən və s. göstərilirdi. Dini səciyyəli yazılar 
qəbilədə dini ayinləri yerinə yetirmək üçün əyani vəsait kimi də təc-
rübi əhəmiyyət daşıyırdı. 
Qobustanın qayaüstü rəsmlərini tədqiq etmiş mütəxəssislər 
yazırlar ki, orada «böyük öküz rəsmlərində nizə və ox izləri indi də 
görünür». Deməli, Qobustanda yaşayan qədim insanlar vəhşi öküz 
ovlamağı öyrənmək məqsədi ilə qaya üstündə iri ölçüdə  çəkilmiş 
öküzün şəklinə nizə, yaxud ox atmaqla təcrübi şəkildə ov məşqi ke-
çirmişlər. Gənclər məşq prosesində ovlanacaq heyvanın bəzi xüsu-
siyyətlərini ağsaqqallardan öyrənir, ovu sərbəst nişana almaq və si-

 
7
lahdan bacarıqla istifadə etmək vərdişlərinə yiyələnirdilər. Belə qə-
naətə gəlmək olar ki, ibtidai şəkildə də olsa, əyani vəsaitlərlə müşa-
yiət edilən təcrübi məşğələlərin əhəmiyyəti Azərbaycanın ən qədim 
sakinləri üçün məlum olmuşdur. 
Ov məşqi üzrə icma üzvlərinin ovdan əvvəl necə məşq etdik-
lərini əks etdirən və daş dövrünə aid olan rəsm kompozisiyaları da 
Qobustan qayaüstü rəsmləri sırasında mövcuddur. Bu rəsmlərdə 
gənclərin silahdan istifadə etmək və öküz ovlamaq bacarıqlarının da 
nümayiş etdirilməsi mərasimi nəzərdə tutulmuşdur. Təcəssüm etdi-
rilən mərasimlər, əslində, gənclərin lazımi bacarıq və vərdişlərə yi-
yələnmələrinin yoxlanması prosesinin, onların ovçuluq təsərrüfatı 
həyatına qəbul edilməsi qaydasının əks etdirilməsi kimi də başa dü-
şə bilərik. Ovçuluq və ov məşqləri ilə bağlı olan təsvirlərdə qəbilə-
nin gündəlik işləri, qəbilə üzvlərinin vəzifələri, dini ayinlər, ani-
mistik
1
 təsəvvürlər təcəssüm etdirilirdi. Əslində, bunlar qəbilə üzv-
ləri üçün yaddaş və əyani vəsait rolunu daşıyan süjetli şəkli yazılar 
idi. Məsələn, daş dövrünə aid olan qayaüstü bir təsvirdə yallıya ox-
şar qrup rəqsi, tunc dövrünün piktoqramlarının birində isə heyvanla-
rın qurban kəsilməsi ayininin icrası təcəssüm etdirilmişdir. 
Qədim Azərbaycanda mərasim rəqsləri vasitəsi ilə  gənclərdə 
birgə əməyə həvəs, cəsarət, qoçaqlıq və çeviklik keyfiyyətləri tərbi-
yə edilirdi. Uşaqlar xüsusi rəqsləri və ya oyunları rəsmlərdə, eləcə 
də həyatda müşahidə etməklə qəbilənin ənənə və adətlərini mənim-
səyirdilər. Hətta ibtidai insan cəmiyyətində mövcud olan kosmoqo-
nik
2
 təsəvvürlər də şəkli yazılar vasitəsi ilə gənc nəslə çatdırılmış-
dır. Azərbaycanda bu cür şəkli yazıların yayılması üçün dulusçuluq 
və bədii metal məmulatlarından geniş istifadə edilmişdir. Qarabağ, 
Qazax, Naxçıvan və Mil düzü rayonlarında bədii dulusçuluq məmu-
latı istehsalı eramızdan əvvəl ikinci minillikdə inkişaf etmişdir. Bu-
                                                 
1
 animistik – (animizm söz. sif.) ibtidai insanların hər şeydə ruh olmasına inanma-
sına aid olan. 
2
 kosmoqonik – (космогония söz. sif.) kainatın əmələ gəlməsi proseslərinə aid 
olan; 

 
8
na Qazax rayonunun Babadərviş adlı qədim yaşayış məskənində ta-
pılmış qabların naxışları misal ola bilər. 
Mütəxəssislərin fikrincə, Babadərviş piktoqramlarının birində 
quş və keçi timsalında göy və yer qarşılaşdırılmışdır. Burada torpa-
ğın göyə qarşı sitayişi və yağışa olan təmənnası ifadə olunmuşdur. 
Hətta, xeyir və şər qüvvələr arasında gedən mübarizənin şəkli yazı-
lar vasitəsi ilə nəql edilməsinə da təsadüf edilir. Məsələn, Gədəbəydə 
tapılmış tunc kəmərin piktoqramında işıqla qaranlığın, həyatla ölümün 
mübarizəsi günəşi təmsil edən  şirin və qaranlıq dünyanın rəmzi olan 
təkbuynuzlu əfsanəvi heyvanın simvolik şəkillərlə ifadə olunmuşdur. 
Şəkli yazılarda ictimai hadisələr, ayin mərasimləri, təbiət və 
kainata aid animistik və kosmoqonik təsəvvürlər simvolik işarələrlə 
göstərilirdi. 
Qədim Azərbaycanda yazının ilk növü kimi şəkli yazılara Qo-
bustandan başqa, Şüvəlan qəsəbəsində, Ordubad yaylaqlarında, Kəl-
bəcər dağlarında və Cənubi Azərbaycanın Qaradağ bölgəsində rast 
gəlmək mümkündür. 
İctimai həyat və ideologiyanın müxtəlif sahələrinə aid təsvirli 
yazıların geniş yayılması vaxtı ilə Azərbaycanın qədim sakinləri 
arasında piktroqrafiya mədəniyyətinə dair təlim işinin varlığı və ya-
yılması müddəasını irəli sürməyə haqq qazandırır. 
Qobustanın bir sıra təsvirli yazıları nümunəsində naşı  əllərlə 
cızılmış natamam təsvirli yazılar müşahidə olunur. Bu onu göstərir 
ki, Qobustanın bir sıra piktoqramları buranın qədim sakinləri tərə-
findən təsvirli yazı bacarığı əldə etmək üçün nümunə və əyani vasi-
tə kimi istifadə edilmişdir. 
Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar
 
Qədim Azərbaycanda «savadlılar»  şəkli yazıları  rəsm et-
mək və başa düşmək bacarığına yiyələnənlərdən ibarət olmuşlar. Bu 
ilk savad növünü şərti mənada «icma savadı» adlandırmaq olar. 
 
Təsvirli yazılardan baş çıxarmaq, yaxud hadisələri təsvirli 
yazı vasitəsi ilə təcəssüm etdirməyi bacarmaq qədim Azərbaycanda 
icma savadının məzmununu təşkil etmişdi.  İcma savadına yiyələn-
miş dədə-babaların bilik və təcrübələri bu və ya digər formada gənc 

 
9
nəslə aşılanırdı. Məişət mədəniyyəti şəkli yazılar, mərasim rəqsləri 
və təqlid üsulu ilə gənc nəslə öyrədilirdi. Həmin şəkli yazılar qədim 
Qobustan sakinlərinin təfəkkür tərzini və bu dövrlərə  məxsus olan 
öyrətmə və öyrənmənin, başqa sözlə, təlim işi mədəniyyəti ünsürləri-
nin ilkin və ibtidai şəkildə varlığını bildirir. İbtidai icma quruluşunda 
əqli tərbiyə və əmək tərbiyəsi işi rüşeymləri bu cür formalaşırdı. 
 
Sual: 
Qədim Azərbaycanda yaşayan ibtidai insanların bədii təfəkkü-
rü və rəsm mədəniyyəti haqqında nə demək olar? 
Cavab: 
Qobustanın rəsmləri sırasında Mezolit dövrünə (miladdan əv-
vəl X – XII əsrlərə) aid çoxfiqurlu rəqs kompozisiyaları diqqəti cəlb 
edir. Rəsmlərdə rəqs edən insan fiqurlarının ritmik ardıcıllıqla tək-
rarı icma həyatında bədii təfəkkürün inkişafını əks etdirir. 
Məsələn, Eneolit dövrünün (IV minillik) ilk əsrlərində Qobus-
tan qayaları üzərində iri ölçüdə maralların bədən quruluşu verilmiş-
dir. Diqqətlə baxanda görünür ki, heyvanların boyunları  və başları 
çox zərifdir. Lakin maralların duruşunda qüvvət və əzəmət hiss olu-
nur. Bu rəsmlər naturadan çəkilmiş sənət əsərləridir (İ.M.Cəfərzadə). 
 
Qədim Azərbaycanda maarif və təhsil 
 
Azərbaycanda məktəb təhsili tarixinin başlanması, adətən, 
VIII – IX əsrlərə aid edilir. Buna görə də ən qədim dövrlərdən baş-
lamış ərəb istilasına qədər təlim, tərbiyə və məktəb təhsilinin tarixi 
kölgədə qalmışdır. 
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda miladdan əvvəl zoro-
astrizmin meydana gəlməsi ilə tədricən Zərdüşt məktəb sistemi for-
malaşıb inkişaf etmişdir. Hələ  Zərdüşt məktəb təhsil sistemindən 
əvvəl mütəşəkkil təlim və tərbiyə sistemi olmasa da, kortəbii təlim 
və tərbiyə formalarının ibtidai dövrü olmuşdur. 
Azərbaycan qədim mədəniyyət tarixinə malikdir. Qobustanın 
qayaüstü rəsmlərində mədəniyyət, təlim və tərbiyənin ən qədim tari-

 
10
xi köklərini görmək olar. Bu rəsmlərin sırasında kişi dəstəsinin ifa-
dəsində yallıya oxşar bir mərasim rəqsi təcəssüm etdirilmişdir. Qə-
dim Azərbaycanda bu kimi mərasim rəqsləri vasitəsilə  gənc nəslə 
birgə  əmək həvəsi, cəsarət, qoçaqlıq, cəldlik keyfiyyətləri tərbiyə 
edilirdi. Uşaqlar xüsusi rəqsləri, oyunları müşahidə etməklə qəbilə, 
tayfa ənənə və adətlərini mənimsəyib yadda saxlayırdılar. O dövrdə 
təlim və tərbiyənin ibtidai və bəsit forması belə idi. 
Manna dövlətində təlim-tərbiyə. 
Miladdan əvvəl I minilliyin 
başlanğıcında Güney Azərbaycan ərazisində sakin olan qədim tay-
faların bir hissəsini mannalılar təşkil edirdi. Onların sakin olduqları 
ərazi Manna adlanırdı. Urmiyanın  ətrafından miladdan əvvələ aid 
əldə edilmiş arxeoloji tapıntıların (qızıl cam, qızıl döşlük, qızıl bi-
lərzik, gümüş piyalə) üzərindəki bədii naxışlar Mannada rəssamlıq 
və musiqi sahəsində təlim işlərinin varlığını əks etdirir. Bəzi mənbə-
lərə görə, mannalılar yazıdan istifadə etmişlər. Yazı olan yerdə isə 
oxu da olmalıdır. Yazı və oxunun tətbiqi üçün savad təliminə ehti-
yac olduğundan Mannada hakim sinfə  mənsub ailələrin uşaqlarına 
savad öyrədilməsini güman etmək olar. Əlbəttə, bu, təlim və tərbiyə 
işinin sistem halına düşməsi və mütəşəkkil surətdə  həyata keçiril-
məsi mənasında başa düşülməməlidir. Bu dövrdə sehr-cadu və büt-
lərin iradəsi cəmiyyətin əsas hərəkətverici qüvvəsi sayılırdı. İctimai 
həyatda əmək və tərbiyənin həlledici rolu hələ mannalılar tərəfindən 
dərk edilmədiyi üçün onun tətbiqində mütəşəkkillik və məqsədyön-
lülük də ola bilməzdi. Buna görə də Manna tarixinin bu inkişaf mər-
hələsində sistemli məktəb təhsilinə  təsadüf olunmur. Yeniyetmələ-
rin tərbiyəsinə gəldikdə bu, bütpərəstlik ayinlərinin, meydan tama-
şalarının, maddi nemətlər əldə edilməsinin və məişət tərzinin müşa-
hidəsi ilə  məhdudlaşırdı. Ümumi təlim və  tərbiyə kortəbii olaraq 
təqlid yolu ilə həyata keçirilirdi. 
Midiya dövlətində təlim-tərbiyə
. Manna dövləti süqut etdik-
dən sonra ərazisi Midiya dövlətinin vilayətləri sırasına keçdi. Bu da 
Midiyada sinifli cəmiyyətin inkişafı ilə nəticələndi. İctimai həyatda 
baş verən bu əsaslı  dəyişikliklər yeni ictimai baxışların meydana 

 
11
gəlməsinə  səbəb olmuşdur. Azərbaycan  ərazisində zoroastrizmin 
(Zərdüşt dini) yayılmasına başlanmışdır. 
Əgər Mannada (tayfa quruluşunda)  şər hadisələrin (zülmət, 
quraqlıq, qıtlıq, xəstəlik və s.) qarşısının alınması üçün bütlərə yal-
varılırdısa, sehr və caduya əl atılırdısa, Midiya ictimai həyatında baş 
verən yeni dəyişmələrə uyğun olaraq təbiət hadisələri və xalq təsər-
rüfatı sahəsində bilik və mütəşəkkil əmək fəaliyyətinin həlledici ro-
lu duyulurdu. 
Zoroastrizm məktəbi.
 Zoroastrizmin ayinləri və prinsiplərin-
dən məlum olur ki, bu dövrdə təbiətin dağıdıcı qüvvələrinin təsirinə 
qarşı ilk müqavimət və mübarizə meyli, düşünülmüş və mütəşəkkil 
əmək fəaliyyətinin zərurəti ortaya çıxmışdır. Bütün bunlar mütəşək-
kil tərbiyənin gərəkliliyini irəli sürmüşdür. Təsadüfi deyildir ki, zo-
roastrizm  Əhrimənə qalib gəlmək üçün zərdüştilərin lazımi biliyə, 
əmək fəaliyyətinə  və müvafiq əxlaqi keyfiyyətlərə yiyələnmələrini 
vacib şərt hesab etmişdir. Zərdüştlük təliminə görə, bu xüsusiyyətlər 
gənc nəslə təlim və tərbiyə vasitəsi ilə aşılanmalıdır. Demək, həmin 
dövrdə Azərbaycanda mütəşəkkil təlim və  tərbiyə  zərurəti duyul-
muşdur. Azərbaycanda məktəb təhsili tarixi də bu dövrdə başlanır. 
Avestanın «Yəşt» adlı bölməsində «Çista» elm və bilik ilahəsi kimi 
göstərilmişdir. Zərdüşt «Çista» ilahəsinə xitabən belə demişdir: 
«Sən əgər irəlidə olsan, məni gözlə, əgər geridə qalsan, özünü mənə 
çatdır». Bununla Zərdüşt hər cür ətalətin  əleyhinə  çıxmış, hamını 
bilik əldə etməyə çağırmışdır. 
Buna görə  də Avestada elmə yiyələnmək  əsas dini vəziyyət-
dən biri hesab edilmişdir. Bu barədə Avestada müvafiq dualar və 
göstərişlər də var. Həmin dualardan birində valideyn Ahuraməzda-
dan (baş ilahi qüvvə) yaxşı övlad, Avestanın digər bir yerində isə 
Ahuraməzdanın oğlu hesab edilən Azərdən şüur və zəka diləmişdir. 
Elə bu kimi ifadələrdən məlum olur ki, övladın əxlaqi və əqli tərbi-
yəsi valideynlərin diqqətini cəlb edən məsələlərdən olmuşdur. Söz-
süz ki, əqli tərbiyə təlim vasitəsilə həyata keçirilir. Təlim isə müəlli-
min müşayiətini tələb edən iş sahəsidir. O dövrdə müəllimlər «hir-
bod», «əsərpəiti», şagirdlər isə «həvişt» kimi adlandırılmışdır. Əqli 

 
12
tərbiyə ilə  əlaqədar olaraq Avestadakı ehkamlar, dualar, eləcə  də 
müəllim və  şagird haqqında nəzərəçarpan məlumat, Azərbaycanda 
bu və ya digər şəkildə təhsil sisteminin və təhsil ocaqlarının varlığı-
nı göstərir. Avesta Azərbaycanında təhsil məktəblərinin atəşgahlar-
da yerləşməsini ilk mənbələrdən məlum etmək olur. O cümlədən 
«Şərəfnamə»  əsərində miladdan əvvəl IV əsr Azərbaycan məktəb-
ləri barədə maraqlı məlumata rast gəlirik. Nizami Gəncəvi bu döv-
rün atəşgahlarını  təsvir edərkən yazır: «Keçmişdə adət belə idi ki, 
atəşgahlarda müəllim
1
 olardı». Nizaminin bu sözləri qədim Azər-
baycanda alim müəllimlərin atəşgahlarda fəaliyyət göstərmələrini 
bildirir. Nizaminin digər  şeirində  də atəşgahların təhsil mərkəzləri 
olmasını bildirən faktlar vardır. O, Azərbaycanın baş atəşgahından 
danışarkən burada qızıldan gərdənlənd
2
 salmış yüz hirbodun (Zər-
düşt din xadimləri) zoroastrizm qulluğunda hazır olmalarını fars 
dilində bu cür təsvir etmişdir: 
 
Sədəş hirbod bud ba toq-e zər, 
Be atəşpərəsti gereh bər kəmər. 
 
N.Piqulevskaya “Erkən orta əsrlərdə İran şəhərləri” («Города 
Ирана в раннем средневековье») adlı əsərində göstərir ki, «Avesta 
təhsil sistemində» müəllimliklə hirbodlar məşğul olmuşlar. Qədim 
İranda ruhani rəhbərlərinə «hirbod» deyilirdi. Müəllimlik ruhanilə-
rin öhdəsindəydi. 
Avestanın «Vəndidad» bölməsində, «Dinkərd» və «Şahnamə» 
əsərlərində verilən məlumata görə, ibtidai təhsil yeddi yaşdan on 
beş yaşa qədər davam edirdi. Atəşgahlarda təhsil səhər tezdən başla-
nırdı. Avestanın duaları və nəğmələrinin öyrənilməsi ibtidai təhsilin 
məzmununu təşkil edirdi. Bu dini mərkəzlərdə icra edilən tədbirlər 
sisteminə pedaqoji işlər, yəni təlim və tərbiyə işləri də daxil idi. 
                                                 
1
 “Müəllim” sözü Nizaminin fars dilində yazdığı şeirində “amuzqar” sözünün Azərbaycan-
ca tərcüməsidir. 
2
 boyunbağı 

 
13
Azərbaycanın Zərdüşt məktəblərində  tədris prosesi müəyyən 
mərasim ilə müşayiət edilirdi. Bu da dərs materiallarının  şagirdlər 
tərəfindən əzbərlənməsini asanlaşdırmaq məqsədini güdürdü. Saray 
və yüksək silkə mənsub olanların uşaqlarına müstəsna hallarda yazı 
və oxu öyrədilirdi. Yazı üçün əvvəllər mixi əlifbasından, sonralar 
isə Arami (Aramey) və Pəhləvi yazısından istifadə olunmuşdur. 
Azərbaycanın qədim məktəblərində  tərbiyə üçün başlıca ola-
raq düzlük və dürüstlük, əməksevərlik, ümumxalq işinə və Zərdüşt 
ehkamlarına sədaqətli olmağı tövsiyə etmişlər. Zərdüşt dualarının 
birində işgüzarlıq və vətənpərvərlik tərənnüm edilərək valideyn tə-
rəfindən belə deyilir: «Ey Ahuraməzda, mənə adlı-sanlı, bacarıqlı, 
ədalətli, yaxşı rəftarlı, işgüzar və vətənpərvər övlad bəxş et!». 
Bu dövrdə yeniyetmələrin  əmək fəaliyyətləri aşağıdakı üç 
əsas prinsip üzrə qurulmuşdur: 1) yaxşı düşüncə; 2) yaxşı söz; 3) 
yaxşı davranış. 
Qədim Azərbaycanda fiziki tərbiyə  əxlaq tərbiyəsinin ayrıl-
maz hissəsi kimi başa düşülmüşdür. Məsələn, sağlamlığı qoruyub 
qüvvətli olmaq dini vəzifələrdən biri hesab edilmişdir. Buna görə də 
uşaqların fiziki tərbiyəsinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. 
«Yadegare Bozorgmehr» adlı nəsihətnamədə «Daha çox əzab 
verən kimdir?», «Daha çox qüssə verən kimdir?» suallarına «zəif və 
xəstə övlad» – deyə, cavab vermişdir. 
Qədim Azərbaycanda at minmək, ox atmaq, nizə tullamaq, 
üzmək və ov fiziki tərbiyənin əsas ünsürləri kimi tətbiq edilmişdir. 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə