Azərbaycan tatlarının dilinin materialları əsasında


səhifə1/26
tarix29.05.2017
ölçüsü
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26
18998

Gülsüm Hüseynova
TAT DİLİNİN 
LEKSİKASI
(Azərbaycan tatlarının dilinin 
materialları əsasında)
“Elm  və təhsil” 
B akı-2 0 1 3

АМЕА  Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu 
Elmi Şurasının  qərarı ilə çap olunur
Elmi redaktor:
Rəyçilər:
Roza Eyvazova
Filologiya üzrə elmlər doktoru, 
professor
İlham Tahirov
Filologiya üzrə elmlər doktoru
Əsmətxanım  Məmmədova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

dosent
Rasim  Heydərov
Filologiya  üzrə fəlsəfə doktoru
Gülsüm  H üseynova
Tat  dilinin  leksikası  (Azərbaycan  tatlarının  dilinin 
materialları əsasında). Bakı,  “Elm və təhsil”, 2013, 252 səh.
Monoqrafiyada  ilk  dəfə  olaraq  Azərbaycan  tatlarının  dilinin 
leksik  sistemi  kompleks  şəkildə  tədqiqata  cəlb  olunmuş,  qohum  və 
qohum olmayan dillərlə müqayisəli və əlaqəli formada araşdırılmışdır.
Əsərdən dilçilər və dilçiliklə maraqlanan digər şəxslər faydalana
bilərlər,
4602000000
---------------   qrıflınəşr
7V098 -  2013
© Gülsüm Hüseynova, 2013,

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
ÖN  SÖZ
Hər  bir  dilin  leksiklogiyasına  elə  bir  özünəməxsusluq 
xasdır  ki,  bu,  onu  sistem  kimi  tədqiq  edilməsinə  müəyyən 
qədər  mane  olur.  Qeyd  edilən  cəhəd  ondan  irəli  gəlir  ki,  dilin 
leksik  sistemi  həmişə  açıq  və  dəyişkəndir.  Bu  sistemdə  həm 
mövcud  sözlərin  mənalarında  dəyişmələr  baş  verir,  sözün 
semantikası  genişlənir,  sıxılır,  daralır.  Söz  dildə  işlək  qatdan 
çıxıb  lüğət  fondunun  passiv  qatına  keçir.  Bunun  müqabilində 
dilə  yeni  sözlər  daxil  olur.  Dil  başqa  dillərdən  söz  alır,  başqa 
dillərə  söz  verir.  Bütün  bu  hadisələr  dilin  leksik  sistemində 
daim  baş  verir  Bir  hadisə  dilin  inkişaf  tarixinin  müəyyən 
dövründə  daha çox müşahidə  olunur,  başqa bir hadisə isə  sanki 
dayanır.  Başqa  dildən  sözalma  və  başqa  dilə  sözün  keçməsi, 
neologizmlərin  yaranması  və  dilin  lüğət  tərkibinə  daxil  olması 
kimi  proseslər  bir-birindən  fərqli  formalarda  baş  verir. 
Məlumdur  ki,  tatlar  irandilli  xalq  olub  Xəzəryanı  ərazilərdə  -  
İranda, 
Azərbaycanın  şimal-şərq  rayonlarında, 
Abşeron 
yarımadasında, 
Dağıstanın  cənub-şərqində,  Dərbənd  və 
Mahaçqala 
şəhərlərində 
məskunlaşmışlar. 
Azərbaycan 
ərazisində tatlar,  əsasən,  respublikanın İsmayıllı,  Xızı,  Şamaxı, 
Quba,  Dəvəçi  və  Abşeron  ərazilərində  daha  kompakt  şəkildə 
yaşayırlar.  Bu  baxımdan  tat  dilinin  leksikologiyasının 
Azərbaycan  ərazisində  yaşayan  tatların  dilinə  dair  materiallar 
əsasında  tədqiq  olunmasına  ehtiyac  duyulur.  Doğrudur,  tat 
dilinin  leksikasına  dair  bir  sıra  tədqiqatlar  mövcuddur.  Lakin 
bu  tədqiqatlar  müəyyən  bir  ərazi  ilə  məhdudlaşdırıldığından 
araşdırmanın  başqa  ərazilər  üzrə  aparılması  tələbi  meydana 
çıxır.  Məsələyə  bu  yöndən  yanaşmaq  tat  dilinin  leksik 
fondunun  ümumi  mənzərəsini  aydınlaşdırmaq  üçün  xüsusi 
əhəmiyyət  kəsb  edir.  Azərbaycanda  yaşayan  tatların  dili 
Azərbaycan  dili  ilə  daimi  təmaslı  əlaqədədir.  Bu  əlaqələr,
3

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
şübhəsiz  ki,  tat  dilinin  leksik  sisteminə  xüsusi  təsir  göstərir. 
Həmin  təsirlərin  müxtəlif  aspektdən  öyrənilməsi  mümkündür. 
Müəllif  əsərdə  tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin 
ümumi  fondunun  yaradılması,  bu  sözlərin  mənşəcə  təsnifı,  tat 
dilində 
antonimlərin, 
sinonimlərin, 
omonimlərin
xüsusiyyətlərinin  əlaqəli  olduğu  dilin  təsiri  prizmasından 
təyini,  tat  dilinin  leksik  qatında terminlərin  yerini,  terminlərin 
yaranması  və  alınması  məsələlrini 
ön  planda  nəzərə 
çatdırmışdır. 
Oxuculara, 
dilçilərə 
təqdim 
olunan 
bu 
monoqrafiyada 
tat 
dilinin  leksikasının 
kompleks 

Azərbaycan  dili  ilə  müqayisəli  şəkildə  araşdırılmasına  cəhd 
edilmişdir.  Məlumdur  ki,  müxtəlif etnoslar,  xalqlar  arasındakı 
münasibətlərdə  dil  mühüm  rol  oynayır.  İctimai,  mədəni,  sosial 
və  iqtisadi  sahələrdə  əlaqələrin  gerçəkləşməsi  üçün  dildən 
istifadə  edilir.  Buradan  belə bir nəticə  çıxır ki,  dil  əlaqələri  də 
ictimai  səciyyə  daşıyaraq  iqtisadi,  siyasi,  mədəni,  dini  və  bu 
kimi  əlaqələr  çərçivəsində  təzahür  edir.  Dil  müxtəlif  dillərlə 
təmaslı  və  təmassız  əlaqələr  zəminində  yaşayır.  Əlaqələr 
təmaslı  olduqda dillərin bir-birinə təsiri  baş  verir.  Bu təsir çox 
zaman  qarşılıqlı  olur.  Deməli,  dilin  inkişafı  xalqın tarixi,  onun 
yaşadığı  ərazi  və  onunla  qonşu  olan  xalqların  dili  və  tarixi  ilə 
bağlıdır və  dilin  daşıyıcısı  olan xalqın,  etnosun başqa xalqlarla 
münasibətlərindən də asılıdır.
Söz  dilin  əsas,  müstəqil  vahididir  və  lüğət  tərkibinin 
formalaşması  sözlərdən  asılıdır.  Ona  görə  də  lüğət  tərkibinin 
tədqiq  olunmasının  əsas  məsələsi  sözlərin  leksik-semantik 
cəhətdən  araşdırılmasıdır.  Leksikologiyaya  dair  tədqiqatlarda 
lüğət 
tərkibindəki 
sözlərin 
leksik-semantik 
qruplara 
bölünməsi,  sözlər  arasındakı  semantik  əlaqələr,  sözlərin 
çoxmənalılığı,  omonimliyi,  sinonimliyi,  antonimliyi,  lüğət 
tərkibinin  ümumişlək  və  xüsusi  leksik  qatları  kimi  məsələlər 
daim  diqqət  mərkəzindədir.  Bütün  bu  məsələlər  ayrılıqda
4

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
götürülmüş  bir  dil  üçün  və  eləcə  də,  müəyyən  dillər  üçün 
müqayisəli  şəkildə  öyrənilir.  Bununla belə,  elə  dillər vardır ki, 
onların leksikasının  qeyd  edilən  səviyyələrdə kompleks  şəkildə 
araşdırılmasına  ehtiyac  vardır.  Tat  dili  də  belə  dillərdən 
biridir.
Tat  dilinin  Quba  ləhcəsinə  bu  dilin  digər  ləhcələri  ilə 
müqayisədə  daha  çox  tədqiqatçı  müraciət  etmişdir.  Quba 
ləhcəsi  haqqında  bir  sıra  əsərlərdə  məlumat  və  materiallar 
verilmiş,  ləhcənin müxtəlif məsələləri  haqqında məqalələr dərc 
olunmuş,  leksikası  ayrıca  tədqiqat  obyekti  olmuşdur.  Quba 
ləhcəsinin  lüğət  tərkibini  ləhcənin  özünəməxsus  sözləri  və 
alınma  sözlər  qruplarına  bölürlər.  Bu  zaman  ləhcənin 
özünəməxsus  sözlərindən bəhs edilərkən tat və ya İran qrupuna 
aid  olan  sözlər  birləşdirilir.  Müəllifə  görə,  bu  məsələnin 
dəqiqləşdirilməsi  üçün tat  dilinin  digər ləhcələrinə  aid  sözlərin 
toplanması,  qruplaşdırılması,  genealoji təsnifınin  aparılması və 
sonda  onların  ləhcələrarası  müqayisə  obyekti  olması  daha 
aktualdır.  Bu  halda  tat  dilinin  leksikasının  araşdırılması 
məsələsi  ayrılıqda  götürülmüş  bir  dilin  leksikologiyasına  aid 
tədqiqat  səviyyəsindən  kənara  çıxır  və  dil  əlaqələri  problemi 
müstəvisinə keçir.  Bu məsələnin öyrənilməsi,  şübhəsiz ki,  daha 
vacibdir.
Lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin  qruplaşdırılması, 
bütün  leksik-semantik  qrupların  təyini  dilçiliyin  mürəkkəb 
məsələlərindən  biridir.  Bu  problem  leksikologiya  ilə  bağlı 
tədqiqat  işlərində,  xüsusən  lüğət  tərkibinin  semantikaya  görə 
təsnifındə  həmişə  ön  plana  çıxır.  Nəticədə  çoxsaylı  leksikoloji 
tədqiqatlarda  müxtəlif  təsnifatlar  nəzərə  çarpır.  Sözlərin 
məfhumlar  əsasında  qruplaşdırılması  zamanı  ümumidən 
xüsusiyə  doğru  getdikcə  budaqlanmalar  artır.  Məsələn, 
bitkiləri  ağaclar,  kollar,  dənli  bitkilər,  tərəvəz,  meyvə,  yem 
bitkiləri,  dərman bitkiləri  və  sair qruplara  ayırmaq  olur.  Bütün
5

Gülsüm Hüseynova.  Tat dilinin leksikası
bunlar  leksik-semantik  qruplara  təsnifın  çətinliyini  göstərir. 
Lakin  mürəkkəblik  təsnifatın  istənilən  şəkildə  aparılmasına 
əsas  vermir.  Leksik-semantik  təsnifat  dilin  ümumişlək  sözləri 
əsasında  aparılır.  Leksik  sistemin  vahidlərini  isə  müxtəlif 
şəkildə  qruplaşdırmaq  olar.  Monoqrafiyada  müəllif  bu 
məsələni  də  ön  plana  çəkməyə  və  həmin  məsələni 
Azərbaycanda  yaşayan  tatların  dilinə  dair  materiallar  üzrə 
öyrənməyə cəhd göstərmişdir.
Biz  belə  hesab  edirik  ki,  tat  dilinin  bu  və  ya  digər 
ləhcəsində 
müşahidə 
olunan 
söz 
yaradıcılığı 
yolları, 
sözdüzəldici  şəkilçilər bütövlükdə  tat  dilinin  söz  yaradıcılığını 
tam  əhatə  edə  bilməz.  Bu  baxımdan  da  tat  dilinin  müxtəlif 
ləhcələrində  söz  yaradıcılığı  xüsusiyyətləri  həm  ayrı-ayrılıqda, 
həm  də  müqayisəli  şəkildə  tədqiq  edilməlidir.  Tat-Azərbaycan 
dil  əlaqələrinin  intensivliyi  fonunda  tat  dilinin  bütün 
ləhcələrində 
Azərbaycan 
dilinə 
məxsus 
sözdüzəltmə 
vasitələrindən  istifadə  imkanları  artır.  Dominant  dilin 
məhsuldar sözdüzəldici  şəkilçiləri  qarşılıqlı  əlaqədə olan dildə 
də  özünə  yer  alır.  Monoqrafiyada  bu  məsələlərə  də 
toxunulmuşdur. 
Şübhə  yoxdur  ki,  leksikologiya  geniş 
tədqiqatlar  tələb  edən  bir  sahədir.  Müəllif  bu  monoqrafiyada 
tat  dilinin  leksikologiyasına  dair  bütün  məqamların  əhatə 
olunmadığını  nəzərə  alır.  Güman  edirik  ki,  oxucuların  və 
mütəxəsislərin rəy və təklifləri  bu  sahədə gələcək tədqiqatların 
hansı istiqamətlərdə aparılmasında yardımçı  olacaqdır.
А М Е A  N əsim i  adına  D ilçilik  İnstitutu 
Dil  əlaqələri  şöbəsinin  m üdiri 
filologiya  üzrə  elm lər  doktoru, 
professor  R .H .E yvazova
6

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
G İRİŞ
Azərbaycanda  dilçiliyin  ümumi  nəzəri,  praktik  mə­
sələləri  ilə yanaşı,  ayrı-ayrı  dillərin hərtərəfli  öyrənilməsinə  də 
xüsusi  diqqət  yetirilir.  Burada  dilçilik  sahəsində  aparılmış 
elmi-tədqiqat  işləri  həm  sanbalına,  həm  seçilmiş  mövzuların 
rəngarəngliyinə, 
həm 
də 
əhatə 
olunan 
problemlərin 
çoxşaxəliliyinə görə  seçilir.  Azərbaycanda dilçiliyin həm ümu­
mi  nəzəri  problemləri,  həm  də  müxtəlifsistemli  dillərin  ayrı- 
ayrılıqda  və  müqayisəli  şəkildə  öyrənilməsinə  xüsusi  diqqət 
verilir.  Türkologiya,  o  cümlədən  ayrı-ayrı  türk  dilləri,  xüsusən 
də,  Azərbaycan  dilinin  tədqiqi  ilə  bağlı  böyük  işlər 
görülmüşdür. 
Bununla  yanaşı, 
respublikanın 
ərazisində 
mövcud  olan  dillər  sahəsində  də bir  çox uğurlar qazanılmışdır. 
Azərbaycan  öz  müstəqilliyini  bərpa  etdikdən  sonra  burada 
yaşayan  azsaylı  xalqlara qayğı  artmışdır.  İndi  azsaylı  xalqların 
adət-ənənələrinin,  mədəniyyətinin,  ədəbiyyatının,  eləcə  də 
dilinin öyrənilməsinə böyük əhəmiyyət verilir.
Müasir  dövrümüzdə  dil  əlaqələrinin  daha  çox  dilin 
fəaliyyət  göstərdiyi  ərazilərdə  faktlar  əsasında  öyrənilməsinə 
böyük  əhəmiyyət  verilir.  Dünya  miqyasında  çoxsaylı  dillərin 
fəaliyyət  göstərdiyi,  işləndiyi  ərazilərdən  biri  Qafqazdırsa, 
həmin  ərazidə  dillərin  qarşılıqlı  əlaqələrinin  geniş  vüsət 
tapdığı  regionlardan  biri  Azərbaycandır.  Respublikamızda 
vahid  qardaşlıq  ailəsində  müxtəlif  xalqlar,  o  cümlədən  tatlar 
yaşayır. 
Tatlar 
Azərbaycanın 
bir 
sıra 
ərazilərində 
yayıldığından, 
tat 
dilinin 
müxtəlif  ləhcələri 
meydana 
çıxmışdır.
Hazırda dilçilik tədqiqatlarının bir istiqaməti  də müəyyən 
arealda  fəaliyyət  göstərən  dillərin  həm  müxtəlif  aspektlərdən, 
həm  də  kompleks  şəkildə  öyrənilməsidir.  Müxtəlif  dillərin 
yayıldığı  ərazilər  dil  əlaqələrinin,  dillərin  qarşılıqlı  təsirinin
7

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
öyrənilməsi  üçün  geniş  imkanlar  açır.  Bu  cür  tədqiqatlar  in- 
terferensiya,  divergensiya,  alınmalar  və  innovasiyalar  kimi 
məsələlərə  işıq  salmaq  baxımından  elmi  dəlillərin  aşkara 
çıxarılması  üçün  yeni  materiallar  verir.  Tat  dili  və  onun 
şivələrinin  tədqiqi  göstərilən  cəhətlərə  görə  xüsusi  aktuallıq 
kəsb  edir.
Azərbaycanın  müxtəlif  ərazilərində  yayılmış  tat  dilinin 
bəzi  ləhcələri  ümumi  şəkildə  tədqiq  olunmuş,  tat  dilinin  bir 
sıra  məsələlərinə  dair  ayrı-ayrı  elmi  məqalə  və  tezislər 
yazılmışdır.  Lakin  bu  dilin  leksikası  sistemli  şəkildə,  müxtəlif 
ləhcələrdəki  leksikanın  müqayisəsi  əsasında bugünədək  komp­
leks  şəkildə  öyrənilməmişdir.  Tat  dili  sözlərinin  mənşəcə 
təsnifı,  strukturu,  leksik-semantik  xüsusiyyətləri,  dil  əlaqələri 
prosesində 
tat 
dilində 
yer 
almış 
alınmalar, 
onların 
mənimsənilməsi,  tat  dilinin  başqa  dillərlə  əlaqələrinin  ümumi 
mənzərəsi  və  bu  əlaqələrin  onun  leksik  sisteminə  təsiri  kimi 
məsələlər  lazımi  səviyyədə  araşdırılmamışdır.  Tat  dilinin 
ləhcələri  üzrə toplanmış  sözlərin  sistemə  salınması,  bu  dilə  aid 
lüğətlərin  hazırlanması  ilə  bağlı  işlər  də  qaneedici  səviyyədə 
deyil.
Tat  dili  əsrlər  boyu  Azərbaycan  dili,  xüsusən  də,  onun 
ayrı-ayrı  dialektləri  ilə  qarşılıqlı  təmasda  olmuşdur.  Nəticədə 
hər  iki  dil  bir-birinə  təsir  göstərmiş,  bu  təsir  həmin  dillərin 
leksik  sistemində  əhəmiyyətli  iz  buraxmışdır.  Tat  dili  ilə 
Azərbaycan  dili  arasında  əlaqələrin  qədimliyi  tat  dilində  Azər­
baycan  dilinin  qədim  leksik  layına  aid  olan  sözlərin  mühafizə 
olunmasında  öz  əksini  tapır.  Azərbaycan  tatlarının  dilində 
işlənən  türkizmlər  türk  dillərinin  tarixi  leksikologiyasının 
öyrənilməsi  üçün  xüsusi  əhəmiyyət  daşıyır.  Maraqlıdır  ki, 
hazırda  tat  dilində  işlənən  türkizmlərin  az  olmayan  bir  hissəsi 
qədim  dövrə  xas  semantik  xüsusiyyətlərini  saxlamışdır. 
Azərbaycan  dilində  belə  sözlərin  semantikasında  əsaslı
8

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
dəyişikliklər  baş  vermişdirsə,  tat  dilində  bu  sözlər  ilkin 
mənalarını  qoruyub  saxlamışdır.  Bu  həm  dil  əlaqələri  proble­
minin,  həm  də  dilin  leksik sistemində baş verən  dəyişikliklərin 
öyrənilməsi  baxımından  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Bu  isə 
seçilmiş 
mövzunun 
aktuallığını 
göstərir. 
Tat 
dilinin 
Azərbaycan  dilinə  təsiri  Azərbaycan  dilinin  dialekt  və 
şivələrində  müşahidə  olunur.  Bir  çox  tat  mənşəli  sözlər 
Azərbaycan  dilinin  dialekt  və  şivələrində  fəal  surətdə 
işlənməkdədir.  Bu,  tatların  kompakt  şəkildə  yaşadıqları 
ərazilərdə daha çox müşahidə olunur.
Dialekt,  ləhcə  və  şivələrdə  işlənən  sözlərdə  aşkara  çıxan 
leksik-semantik  fərqlər,  leksik  sistemdəki  diferensiasiya,  bu 
sistemin  inkişaf  təmayülləri  leksik  sistemin  zənginləşməsi  və 
təkmilləşməsi  təzahürləri  dilin  qədim  qatlarına  aid  vahidlərin 
işlənməsi,  onların  qohum  dillərin  materialları  üzrə  müqayisəli 
təhlili  yalnız  tat  dili  üçün  deyil,  həm  də  dil  əlaqələri  və  dil 
tarixinə  aid  müxtəlif  problemlərin  həlli  baxımından  aktuallıq 
kəsb  edir.
Tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin  semantik 
sahələr və  ya  tematika  üzrə  qruplaşdırılması  ilə  bağlı  tədqiqat 
işləri  aparılmadığından,  bu  dildə  müəyyən  semantik  sahələrdə 
sözlərin  leksik  xüsusiyyətləri  də  aydınlaşdırılmamışdır. 
Yazısız  dillərdə xüsusi  leksik  qatın təyini,  belə bir qatın təşək­
kül  və  formalaşma  səbəbləri  ayrılıqda  götürülmüş  bir  dil  üçün 
deyil,  ümumiyyətlə,  xüsusi  leksikanın  öyrənilməsi  üçün 
əhəmiyyətlidir.  Tarixən  müxtəlif  sənət  sahələri  ilə  məşğul 
olmuş  tatların  dilində  sənət-peşə  leksikası  işləkliyi  ilə  seçilir. 
Tat  dilində terminlərin işlənmə xüsusiyyətləri,  yeni terminlərin 
bu dilə keçərək,  onun ümumişlək leksik qatında yer tutması  sə­
bəbləri 
və 
yollarının 
açılması, 
tat 
dilinin 
etnoqrfık 
leksikasının,  qohumluq  terminlərinin  araşdırılması  elmi- 
praktik  və  elmi-nəzəri  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Tədqiqat  işinin
9

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
aktuallığını  şərtləndirən  əsas  cəhətlərdən  biri  də  bununla  bağ­
lıdır.
Azərbaycan  tatlarının  dilinin  leksik  sisteminin  kompleks 
şəkildə  araşdırılması,  bu  dilin  lüğət  fonduna  daxil  olan  söz­
lərin  təsnifı,  onların  leksik  xüsusiyyətlərinin  öyrənilməsi 
dissertasiya  işinin  əsas  məqsədini  təşkil  edir.  Bu  məqsədin 
həyata 
keçirilməsi 
üçün 
aşağıdakı 
vəzifələrin 
yerinə 
yetirilməsi  nəzərdə tutulmuşdur:
-   Azərbaycan  tatlarının  ayrı-ayrı  ləhcə  və  şivələrinin 
leksikasının  əsas  xüsusiyyətlərini  aydınlaşdırmaq,  onların 
oxşar və fərqli  cəhətlərini təyin etmək;
-  tat dili  əsasında dillərarası  əlaqələrin yaranma şəraiti və 
səbəblərini, bu  əlaqələrin fəaliyyət mexanizmini  öyrənmək;
-   Azərbaycan-tat  dil  əlaqələrini  araşdırmaq,  bu  dillərin 
leksik səviyyədə qarşılıqlı təsir xüsusiyyətlərini  öyrənmək;
-   Azərbaycan  dialekt  və  şivələrində  işlənən  tat  dili 
mənşəli  sözləri  aşkar  etmək,  bu  sözlərin  semantikasında  baş 
verən 
dəyişiklikləri 
üzə 
çıxarıb, 
onların 
səbəblərini 
aydınlaşdırmaq;
-  Azərbaycan tatlarının  dilinin lüğət tərkibini  bu  sözlərin 
mənşəyinə görə təsnif etmək;
-  tat  dilində  sözalma məsələlərini  aydınlaşdırmaq,  alınma 
sözləri mənşəyinə görə qruplaşdırmaq;
-   tat  dilinin  lüğət  tərkibinin  zənginləşmə  yollarını 
aydınlaşdırmaq,  yeni  yaranan  sözlərdə  özünü  göstərən  spesifik 
cəhətləri  göstərmək;
-   tat  dilində  baş  verən  semantik  prosesləri  -   sinonimlik, 
omonimlik,  antonimlik və  sözlərin çoxmənalılığını  öyrənmək;
-   tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözləri  leksik- 
semantik söz qrupları üzrə ayırmaq;
-   tat  dilinin  müxtəlif  peşə-sənət  sahələri  ilə  bağlı  olan 
leksikasını  araşdırmaq;
10

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
-
  tat  dilində  terminləri  mənsub  olduqları  sahələr  üzrə 
qruplaşdırmaq,  onların işlənmə xüsusiyyətlərini  öyrənmək;
-  tat dilinin etnoqrafik leksikasını  öyrənmək;
-  tat dilində işlənən qohumluq terminlərini tədqiq etmək.
Tədqiqatın  obyektini  Azərbaycan  tatlarının  dilində
işlənən leksik vahidlər təşkil  edir.  Tədqiqatın predmetini  leksi- 
kologiyaya,  o  cümlədən  İran  dillərinin  leksikasına  aid  elmi- 
nəzəri biliklər təşkil  edir.
Tədqiqat  işi  tat  dilinin  leksikası  ilə  bağlı  olduğundan, 
əsas  mənbəni  müəllifin  tat  dilinin  daşıyıcıları  ilə  apardığı 
söhbətlər  zamanı  topladığı  materiallar  təşkil  edir.  Bununla 
yanaşı,  tat  dili  materialları  əsasında  yazılmış  dissertasiya  və 
monoqrafiyalar,  müxtəlif tədqiqat  işləri  tat  dilinə  aid  sözlərin 
toplanıb  qruplaşdırılması  üçün  mənbə  rolunu 
oynamışdır. 
Tədqiqat  prosesində  tat  dilində  nəşr  olunmuş  kitabların  lüğət 
fondundan  da  istifadə  edilmişdir.  Əsas  mənbələr  sırasında 
aşağıdakı  əsərləri  qeyd  etmək  lazım  gəlir:  Hacıyev  M.  Tat 
dilinin  Qonaqkənd  ləhcəsi,  Bakı,  Elm,  1971;  Hacıyev  M. 
Azərbaycan  tatlarının  dili,  Bakı,  1995;  Əhmədov  T.  Azərbay­
can  və  tat  dillərinin  leksik  əlaqələri  (Azərbaycan  dilinin  Quba 
dialekti  və  tat  dilinin  Quba  ləhcəsi  materialları  əsasındə). 
Bakı,  1969;  Hüseynova  G.  Lahıc  tatlarının  dili,  Bakı,  Nurlan, 
2 0 0 2
.
Tat  dilinə  aid  ilk işlər XIX  əsrdə  aparılmışdır.  Bu  işlərdə 
əsas  diqqət  dilə  aid  materialların toplanmasına və  dilin ümumi 
səviyyədə  şərhinə  həsr  olunmuşdur.  V.Dorn  Bakı,  Quba  və 
Dərbənddə tat dilinə aid materiallar toplamış və bu materialları 
«İran  dillərinin  tədqiqinə  dair»  kitabına  daxil  etmişdir.  Onun 
tat  dilinə  aid  topladığı  daha  üç  mətn  başqa  bir  əsərinə  daxil 
edilmişdir (192).
Vs.F.Miller  1900-cu  ildə  «Tat  dilinin  fonetikasına  aid 
oçerklər»,  1905-ci  ildə  isə  «Tat  etüdləri»  kitablarını  çap
11

Gülsüm Hüseynova. 
Tat dilinin leksikası
etdirmişdir  (235).  Sonuncu  kitab  tat  dilinin  Lahıc  ləhcəsinin 
materiallarını  əhatə  edir.  Vs.F.Miller  1907-ci  ildə  «Tat 
etüdləri»  əsərinin  ikinci  hissəsini  nəşr  etdirmişdir.  O,  bu 
əsərdə  ilk  dəfə  olaraq,  tat  dilinin  ləhcələri  haqqında  məlumat 
vermiş,  ləhcələrarası  fərqləri  araşdırmağa  cəhd  göstərmişdir 
(231).
A.L.Qrünberq  «Şimali  Azərbaycan  tatlarının  dili»  adlı 
monoqrafiyasında 
diqqəti 
tat 
dilinin 
fonetikası 
və 
qrammatikası  üzərində  cəmləşdirmiş,  leksikologiyaya  kifayət 
qədər yer ayırmamışdır (181).
Tat  dilinin  leksikası  ayrıca  monoqrafik  tədqiqat  obyekti 
olmamışdır.  Bu  dillə  bağlı  tədqiqatlar,  əsasən,  dilin  müxtəlif 
ləhcə  və  şivələrini  əhatə  etmişdir.  Hər  bir  ləhcə  və  şivənin 
öyrənilməsi  prosesində  tat  dilinin  leksikasına  aid  müəyyən 
həcmdə  materialdan  istifadə  olunmuşdur.  M.Hacıyev  tat  dili­
nin  Qonaqkənd  ləhcəsini  öyrənərkən  bu  ləhcənin  leksikasına 
da  müəyyən  yer  ayırmışdır.  Müəllif,  əsasən,  ləhcədə  işlənən 
sözlərin  mənşəcə  növləri  məsələlərini  əhatə  etməyə  səy 
göstərmişdir.  Həmin  müəllifin  «Azərbaycan  tatlarının  dili» 
monoqrafiyasında tat  dilinin leksikası  da araşdırılmışdır.  Bura­
da  da  diqqət  leksik  sistemdə  işlənən  vahidlərin  mənşəcə 
növləri üzərində cəmləşdirilmişdir (59;  60).
T.Əhmədovun  tədqiqatında  Azərbaycan  və  tat  dillərinin 
qarşılıqlı  təsiri  ilə  bağlı  məsələlər  tat  dilinin  Quba  ləhcəsinin 
materialları  əsasında  araşdırılmışdır.  Müəllif tat  dilinin  Quba 
ləhcəsində  işlənən  sözlərin  tematik  qruplara  bölünməsi 
məsələsini  də nəzərdən  keçirmişdir.  Bu işdə  də Azərbaycan  di­
lindən  və  Azərbaycan  dili  vasitəsi  ilə  tat  dilinə  keçmiş  alınma 
sözlərə xüsusi  yer verilmişdir.
Monoqrafiya  müəllifinin  tat  dilinin  Lahıc  ləhcəsi 
əsasında  apardığı  tədqiqat  işində  də  tat  dilinin  bu  ləhcəsinin 
leksikasına  dair  məsələlərə  ümumi  şəkildə  toxunulmuşdur.
12



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə