AZƏrbaycan VII-IX əsrləRDƏ



Yüklə 3.3 Mb.

səhifə1/28
tarix13.06.2017
ölçüsü3.3 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

1

Azərbaycan dili və tarixi

Z İ Y A

B Ü N Y A D O V



AZƏRBAYCAN VII-IX ƏSRLƏRDƏ

ŞƏRQ – QƏRB

BAKI 2007


2

Bu kitab "Ziya Bünyadov. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə"

(Bakı, Azərnəşr, 1989) nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır

Rus dilindən tərcümə edənlər:



Cabbar Cabbarov

Həsən Əlizadə

ISBN 978-9952-34-085-3

947.54/04-dc22

Azərbaycan tarixi - VII-IX əsrlər



Ziya Bünyadov. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə

Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 424 səh.

Kitabda Azərbaycanın ərəblər tərəfindən istila edilməsi dövrü ilk dəfə

tədqiq olunur. Onun siyasi və sosial-iqtisadi vəziyyəti, yerli hakimiyyətin

Ərəb  xilafətinə münasibəti, istilaçılara qarşı xalqın azadlıq mübarizəsi

nəzərdən  keçirilir. İnzibati bölgü, vergi sistemi, kənd təsərrüfatının inkişafı

və s. haqqında məlumat verilir. Zülmkarlarla mübarizə aparmış Babək və

onun silahdaşları  haqqında ərəb mənbələrindən götürülmüş materiallar

böyük maraq doğurur

.

© "Şərq-Qərb", 2007



3

GİRİŞ

Son illər tarix elmi Zaqafqaziya xalqları tarixinin

öyrənilməsində  əhəmiyyətli müvəffəqiyyətlər əldə etmişdir. Yazılı

mənbələri nəşr etməklə yanaşı, Zaqafqaziya respublikalarında

arxeoloji və etnoqrafık tədqiqatlar aparılır, bu tədqiqat mənbələri

əsasında Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan tarixinə aid ümumi

əsərlər, habelə Zaqafqaziyada yaşayan xalqlar tarixinin ayrı-ayrı

məsələlərinə dair bir sıra monoqrafıya və xüsusi əsərlər

yaradılmışdır. Buna baxmayaraq, Zaqafqaziyanm ayrı-ayrı

rayonlarının və hətta bir sıra dövrlərin tarixi hələ də işlənib

hazırlanmamışdır. Bu, hər şeydən əvvəl, tarixi-coğrafı məfhum kimi

götürülən Azərbaycan ərazisini təşkil edən vilayətlərin tarixinə

aiddir.

Azərbaycan tarixinin XIII əsrdən başlayan dövrü nisbətən



öyrənildiyi halda, VII-IX əsrlər dövrü əsla öyrənilməmişdir. Bu

monoqrafıya, yazılı mənbələr və arxeoloji (xüsusilə numizmatik)

materiallar imkan verdiyi dərəcədə, VII-IX əsrlər dövründəki

Azərbaycan tarixini işıqlandırmaq üçün bir təşəbbüsdür. Lakin bu

monoqrafıya Azərbaycanın həmin dövrdəki sosial-iqtisadi və siyasi

tarixinin bütün cəhətlərini işıqlandırıb hazırlamaq vəzifəsini öz

qarşısına qoymur: bu tarixin əsas aspektləri tədqiq edilmişdir;

mədəniyyət və din məsələləri yalnız Azərbaycan ərazisində yaşayan

xalqların etnogenezi (mənşəyi) problemini işıqlandırmaqla əlaqədar

olaraq nəzərdən keçirilmişdir.

Azərbaycan ərazisinin arxeoloji cəhətdən tədqiqi (mövcud olan

bütün maddi mədəniyyət abidələrini qeyd etmək mənasında tədqiqi)

hələ başa çatmadığından, müəllif yalnız arxeoloji qazıntılar

nəticəsində əldə edilən azacıq materialdan istifadə etmişdir.

Azərbaycanın ilk orta əsrlər dövrü arxeoloji cəhətdən az

öyrənildiyi üçün tam bir sıra məsələlər həll edilməmiş halda qalır; bu

məsələlər isə yalnız Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan elmlər

akademiyaları maddi mədəniyyət obyektlərini ümumi proqram

əsasında birgə öyrənmələri nəticəsində həll edilə bilər. Orta əsrlər

materiallarının yalnız birgə öyrənilməsi həm Azərbaycan xalqının,



4

həm də Zaqafqaziya respublikaları xalqlarının tarixinə aid məsələləri

kifayət qədər dolğun işıqlandırmağa imkan verər.

Biz, eyni bir dildə danışan azərbaycanlıların indi yaşadığı

ölkənin hər iki hissəsini Azərbaycan adlandırmaqla bərabər, hər bir

müəyyən halda Azərbaycanın məhz hansı  ərazisinin nəzərdə

tutulduğunu, məsələn, onun şimal rayonları olan Arran (Albaniya),

Şirvan, Sünik, Arsax, Uti, Girdiman, Şəki, Qəbələ, Dərbənd vilayəti,

Beyləqanmı, yoxsa cənub rayonları olan Muğan, Bəzzeyn,

Naxçıvanmı nəzərdə tutulduğunu aydınlaşdırırıq.

VII-IX əsrlərdə Azərbaycan ərəblər tərəfındən işğal olunur,

onun ərazisi Ərəb xilafəti tərkibinə daxil edilir və nəzərdən keçirilən

dövrün axırlarında ərəb ağalığına son qoymuş bir sıra müstəqil dövlət

və ölkələr yaradılır. Azərbaycanda bu dövr onun ərazisində iki böyük

dövlətin - Məzyədilər - Şeybanilər (şimalda) və Sacilər (cənubda)

dövlətinin əmələ gəlməsi ilə bitir. Bu iki dövlətin Azərbaycan

ərazisində yaranıb əmələ gəlməsi prosesi, vaxtilə vahid olan Ərəb

xilafətinin hər yerində eyni hadisələrin baş verməsi ilə eyniyyət təşkil

edir və bütün Yaxın Şərqdə feodal münasibətlərinin daha da

inkişafını əks etdirirdi.

Əsərin qarşısında duran vəzifə, ərəb hakimiyyəti dövründəki

Azərbaycan tarixini nəzərdən keçirmək, habelə  ərəb hakimiyyətinin

ortadan qaldırılması ilə nəticələnib Azərbaycan xalqının uzun sürən

təşəkkülü tarixində yeni səhifə açan sosial-iqtisadi və siyasi

prosesləri,  səbəb və şəraiti xarakterizə etməkdir.

Təbiidir ki, tədqiqatımızın nəticələri tamamilə bitkin hesab

edilə bilməz, zira qarşıda, hələ aşkara çıxarılmamış yazılı mənbə

materiallarını və maddi mədəniyyət abidələrini toplamaq və tənqidi

təhlil etmək kimi böyük və çox ağır bir iş durur.

Müəllif, sonralar Azərbaycan ərazisini təşkil etmiş

vilayətlərin ümumi tarixi xülasəsini vermək, ölkənin tarixi

inkişafının əsas dövrlərini qeyd etmək və onun iqtisadi, siyasi və

ictimai tarixinin ən mühüm problemlərini işıqlandırmaq vəzifəsini öz

qarşısına qoymuşdur. Bununla əlaqədar olaraq bir sıra məsələlər bir

problem kimi, habelə  əməli fərziyyələr şəklində irəli sürülüb izah

edilir.


5

Sonralar təkcə azərbaycanlılar adı ilə məşhur olan ümumi

etnik qrup əsərdə  şərti olaraq ümumi termin mənasında "türklər"

deyə adlandırılmışdır.

Marksizm-leninizm klassiklərinin əsərləri: müxtəlif ictimai

iqtisadi formasiyaların məhsuldar qüvvələri və istehsal münasibətləri

haqqındakı nəzəriyyə, xalqların əmələgəlmə prosesləri məsələlərinə

dair müddəalar və xüsusilə dissertasiyanm mövzusuna çox  yaxın

olub Şərqdəki feodalizmə, Şərq istibdad hakimiyyətinin vəzifələrinə

və  Şərq əkinçiliyində irriqasiyanın roluna dair marksizm leninizm

klassiklərinin fıkirləri bu əsər üçün metodoloji əsas   olmuşdur.

Bu əsər, sovet şərqşünaslığı ilə xarici şərqşünaslığın ən yeni

tədqiqat nəticələri nəzərə alınaraq, müxtəlif dillərdəki geniş

mənbələri öyrənmək əsasında yazılmışdır. Sitat gətirilən ərəb

mətnləri rus transkripsiyası ilə verilmişdir. Şəxs adları, terminlər və

coğrafı adlar əlavə işarələr qoyulmadan sadə şəkildə verilir.

Müəllif əsərin müzakirəsində iştirak etmiş aşağıda adları

çəkilənlərin hamısına təşəkkürünü bildirməyi özünə borc bilir:  tarix

elmləri doktorları Y.A.Belyayev və Z.V.Ançabadze, tarix  elmləri

namizədləri O.A.Əfəndiyev, R.M.Vahidov, Z.İ.Yampolski,

M.S.Nemətova, filologiya elmləri namizədi P.A.Qryazneviç,

Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun Orta  əsrlər

şöbəsinin və Azərbaycan Dövlət Universiteti Azərbaycan  tarixi

kafedrasının əməkdaşları, institutun elmi arxivinin müdiri  Ş.Əliyeva

və Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası kitabxanalarında mövcud

olmayan əsərlərin fotomikrofimlərini çıxarmaq  üçün müəllifin

sifarişlərini yerinə yetirməkdə ona böyük kömək etmiş SSRI EA

Asiya Xalqları  İnstitutunun Leninqrad şöbəsi elmi   kitabxanasının

elmi katibi V.B.Tretyakova.


6

* * *


"Azərbaycan VII-IX əsrlərdə" kitabı ilk dəfə 1965-ci ildə

Azərbaycan Elmlər Akademiyası nəşriyyatı tərəfmdən rus dilində

nəşr olunmuşdur.

1965-ci ildə rusca nəşr olunmuş mətnlə hazırkı nəşrin mətninin

məzmunu demək olar ki, eynidir. Yalnız Xürrəmilər hərəkatının

rəhbəri Babək haqqında əldə edilmiş yeni məlumat bu kitaba əlavə

edilmişdir.

Ziya Bünyadov

Bakı, 1989-cu il


7

I FƏSİL

MƏNBƏLƏRİN VƏ İSTİFADƏ EDİLMİŞ

ƏDƏBİYYATIN XÜLASƏSİ

VII əsrin birinci yarısının sonlarında qüdrətli Sasani imperiyası

yenicə meydana gəlmiş  Ərəb xilafəti qoşunlarının zərbələri altında

süqut etdi. Bu imperiyanm tərkibinə daxil olan bütün ölkə və

vilayətlər Atlantik okeanı sahillərindən Hindistan və Çinə qədər

uzanıb gedən yeni böyük dövlətin bir parçası oldu.

Azərbaycan Xilafət tərəfindən işğal edilərək onun tərkibinə iki

əyalət - Azərbaycan və Arran əyalətləri şəklində daxil edildi. Buna

görə də Azərbaycan ərəb salnaməçiləri və coğrafiyaşünaslarının

diqqətini cəlb etmişdi. Azərbaycanın VII-IX əsrlər tarixinə dair mate-

rialların çoxu məhz onların əsərlərindədir. Bundan əlavə, gürcü və

Bizans müəlliflərinin, habelə erməni dilində yazan müəlliflərin

əsərləri də Azərbaycan tarixinin mənbələrindəndir. Biz həmin

əsərlərdəki materialları tənqidi surətdə müqayisə etdikdən sonra

Azərbaycanın tarixinə, iqtisadiyyatına, siyasi vəziyyətinə, həmçinin

sosial-iqtisadi həyatının digər sahələrinə dair çox az məlumat əldə

edə bildik.

Azərbaycanın VII-IX əsrlərdəki vəziyyəti haqqında fıkir

yeritməyə imkan verən yeganə yerli mənbə Moisey Kalankatuklunun

(Dasxuranlı)

1

"Ağvan tarixi" əsəridir.



"Ağvan tarixi" əsərinin adına ilk dəfə Ermənistan katolikosu

Ananiya Mokatsinin (943-967) Xaçenə gəlməsi ilə  əlaqədar olaraq

təsadüf edilir. Katolikos Xaçenə 958-ci ildən az sonra Hagiq

1

X əsr müəllifi M.Kalankatuklunun "Ağvan tarixi", qədim erməni dilindən



tərcümə edəni К.Патканов. CПБ., 1861 ;The History of the Caucasian Albaians by

Mouses Dasxuranci. Trans by C.J.F.Dowsett. London. 1961. Sonralar rus və ingilis

dillərinə tərcümələrin səhifələri birlikdə göstəriləcəkdir.


8

Albaniya katolikosu olarkən (948-962) gəlmişdi

1

. Hagiq xəbər verir



ki,"elə əvvəldən olduğu "Ağvan tarixi"ndə yazıldığı kimi, ("орпес ев

ер  и  скзбане  леал  ев  каргеал  и  патмут'еан  Агуаниц") Müqəddəs

Qriqori adından onu Albaniya katolikosu etmişdir. Hagiq bu tarix

kitabını yazmağa başlayanda eşitmişdi ki, Albaniya Ermənistandan

qabaq xristianlığı qəbul etmişdir; ancaq Ermənistan katolikosu bunu

yazmağa icazə verməmişdi. Ananiya demişdi ki, bu kitab səhih deyil,

çünki "Albaniya - arxiyepiskopluq, Ermənistan isə -

katolikosluqdur". "Tarix" təsadüfən erməni katolikosunun əlinə düşür

və o tələb edir ki, "[albanların] xristianlığa qəbul olunması haqqında

orada yazılıb bizə lazım olan (yəni bizə əlverişli olan), bizim görmək

arzusunda olduğumuz məlumatı (зор  сиреак'  орум  ев  цангордн

еак', тесут'еан) həmin “Tarix"dən tapsınlar". Sonra Ananiya bu

tarixdən aşağıdakı parçanı oxudu: "Apostol Bartolomey və apostol

Faddeydən 266 il sonra, Ermənistan padşahı Trdatın 17-ci ilində və

Albaniya padşahı Urnayrın (hakimiyyəti günlərində) Surean Paxlav

Arşakuni nəslindən olan erməni maarifçisi Müqəddəs Qriqori həmin

apostollar tərəfındən taxta çıxarıldı; Ermənistan və Albaniya

padşahları olan Trdat və Urnayr isə bu zaman hələ də bütpərəstlikdə

qalmaqda davam edirdilər"

2

.



Bildiyimiz kimi, bu, "Ağvan tarixi"ndə yoxdur.

Stepannos Orbelian eyni hadisələri təsvir edərək deyir ki,

Ananiyanın məsləhəti ilə "Ağvan tarixi"nə son dərəcə diqqətlə əlavə

edilmişdi ki, Albaniyada ilk yepiskop Albaniya padşahı Urnayrın

xahişi ilə Ermənistan maarifçisi Müqəddəs Qriqori tərəfindən bu

rütbəyə təyin olunmuşdu; onlar [albanlar] 440 il ərzində erməni taxt

tacının müti benefısiyaları vəziyyətində qalmışdılar; Albaniya

katolikosları ermənilərin əli ilə bu dini rütbəyə çatırdılar, çünki bu

erməni [arxiyepiskopları]-patriarx, onlar [albanlar] isə - arxiyepiskop

1

Bax X.Дадеан. Apapaт, 1896, cтp. 22-25; H.Aкиньян. Moвсес



Дасхуранци (по  проэванию  Каганкатваци) и  его "История  Агван". Андес

Амсореа. Вена, 53, стр.13-15.

2

X.Dadean. Sitat gətirilən əsəri, səh. 25.



9

idi; bu vəziyyət Ermənistanın 25 katolikosunun hakimiyyəti ərzində,

ta baş yepiskop Avraamadək [davam etmişdir]

1

.



Bu parça (əlavə izahatla birlikdə) "Ağvan tarixi"ndə (1, 9 və

11, 48) verilmişdir: lakin bütün bunlar "Ağvan tarixi"nə  əlavə

edilmiş uydurma və qondarmadan başqa bir şey deyildir. Ananiya

"Tarix"in mətnində oxumamışdı ki, (II, 47)

2

 "Albaniya  taxt-tacı



ermənilərinkindən qabaq təsis edilmişdi və bizimlə [ermənilərlə]

həmfikir idi".

Sonralar "Ağvan tarixi"nin adı, Uxtanesin X əsrin sonlarında

tərtib edilən "Gürcülərlə ermənilər arasında kilsə  əlaqələrinin

kəsilməsi tarixi"

3

 əsərində çəkilir. Bu əsərdə həqiqətən mətnlər



uyğun  gəlir. Uxtanes 60-cı fəsildə yazır ki, öz mətnini o, "başqa bir

tarixdən (йайлме  патмут'ене)" götürmüşdür, həm də Uxtanesin

mətni "Ağvan tarixi"nin 47-ci fəslinin II hissəsi ilə

4

 kəlmə-kəlmə düz



gəlir: burasını da qeyd etmək lazımdır ki, "Ağvan tarixi"ndə

Avraamın məktubunun təkcə  şərhi verildiyi halda, Uxtanes həmin

məktubu  daha tam şəkildə sitat gətirir [70-ci fəsil]

5

. Bu isə yalnız



onu göstərir ki, Uxtanes eyni mənbədən daha tam şəkildə istifadə

etmişdir.

Uxtanesin 65-ci fəsildə

6

qeyd etdiyi bəzi təfərrüatlar "Alban



tarixi"ndən "и патмут'ене ивреанц (daha düzgünü агуаниц)", yaxud

"alban tarixçilərindən (патмаграцн  агуаниц)"

7

 götürülmüşdür. Çox



ehtimal ki, bu təfərrüat "Ağvan tarixi"nin II hissəsinin 48-ci fəslindən

deyil, I hissəsinin 6-cı fəslindən götürülmüşdür. Yenə də aydın olur

1

Степаннос  Орбелиан. Патмут'ивн  Сисакан, стр. 279; Histoire de la



Siounie..., p. 161.

2

История Агван, стр. 216-217/174.



3

Ухтанес. История отделения…, II, стр. 122; Deux historiens

Armeniens..., p. 338.

4

Yenə orada.



5

 История Агван, стр. 216-217/174.

6

Ухтанес, стр. 122/345-346; История Агван, стр. 220-221/177.

7

Uxtanesin bu sözündən görünür ki, "Ağvan tarixi" tək bir müəllif



tərəfındən tərtib edilməmişdir. Sonralar bu barədə ətraflı danışılacaqdır.

10

ki, Uxtanes də, Moisey Kalankatuklu da eyni bir mənbədən istifadə

etmişlər.

XIII əsr müəllifi Stepannos Orbelianın əsərinin 25 və 26-cı

fəsillərində "Ağvan tarixi"ndən danışması həmin tarixin müvafıq

yerlərinin birbaşa öz əsərinə köçürülməsindən başqa bir şey deyildir;

onun 25-ci fəsli isə tamamilə "Ağvan tarixi"nin "orta (ikinci)

hissəsini" xatırladır.

1

"Ağvan tarixi"nin tərtib edildiyi təxmini vaxtı göstərən ilk



tarixçi Mxitar Anetsi

2

 olmuşdur. O, "Ağvan tarixi"nin Sebeosla (VII



əsr) Gevond (VIII əsr) arasında yazıldığını qeyd edir. Lakin Şapux

Baqratunidən başlayaraq həmin tarixin Sebeosdan da qabaq

olduğunu göstərirlər. Lakin "Ağvan tarixi" öz məzmununa görə orta

əsr mənbələri sırasında başqa bir mövqe tutmalıdır.

Bir qayda olaraq, "Ağvan tarixi"nin müəllifliyi iki Moiseyə

Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlıya isnad edilir. Lakin indiyədək

bu məsələ qəti həll edilməmişdir; çünki həmin "Tarix"in müəllifinin,

yaxud müəlliflərinin adı barəsində bir söz deyən olmamış, bu

haqdakı mülahizələr isə son dərəcə ziddiyyətli olmuşdur. Bu barədə

deyilən fıkirlər əsas etibarilə salnamənin öz mətninə əsaslanır; orada

deyilir: "Kalankatuk kəndi həmin Uti vilayətindədir ki, mən özüm də

oradanam”.

3

 

A.Y.Manandyan belə hesab edir  ki,  müəllifin



"Kalankatuklu" təxəllüsü salnamənin mətninin yanlış  şərh edilməsi

nəticəsində sonrakı müəlliflər tərəfindən uydurulmuşdur, odur ki,

A.J.Manandyan müəllifi 'Utili Moisey" deyə adlandırır

4

. Bu ənənəyə



riayət edən M.Abeqyan belə güman edir ki, salnamənin müəllifı

"özünün yazdığı kimi, Uti vilayətindəki Kalankatuk kəndindən olan"

5

olan"


5

 Moiseydir.

1

 Степаннос Орбелиан. (Т



ИФЛИС

, XXV, стр. 90-100): "Агуаниц Патмут’эани и

мижин хатори". Histoire de la Siounie..., p. 63.

2

 Мхит’арай Анецвой патмут’ивн, изд. К.П.Патканова СПБ., 1879, стр. 15.



3

 История Агван, стр. 106/84

4

H.Manandean. Beitrage zur albanischen Geschichte. Leipzig, 1897, p. 22.



5

 М. Абегян. История древнеармянской литературы, стр. 521



11

İlk dəfə Kalankatuklunu (Aqvanits) "Tarix"in müəllifi

adlandıran Mxitar Ayrivantsi

1

 olmuşdur. Həm Mxitar, həm də ondan



sonra gələn müəlliflər Kalankatuklunu "Tarix"in hər üç hissəsinin

müəllifi hesab edirlər. Bu cəhətə diqqət yetirən K.Patkanov yazır ki,

"əgər erməni müəlliflərindən biri "Alban tarixi"nin iki kitabdan

ibarət olduğunu demiş olsaydı, mən onun müəllifinin VII əsr tarixçisi

olduğunu qəbul edərdim, çünki "Tarix"in üçüncü hissəsi, şübhəsiz, X

əsrin əsəridir"

2

.

Salnamədə  şərh edilən VII əsrə aid hadisələr bunların şahidi



olan bir şəxsin dilindən nəql edilir ki, bu da Matenadaranın 667

(1855) nömrəli əlyazmasının sonundakı əlavədən aydın görünür:

"Bu tarix erməni təqviminin 74-cü ilində (eramızın 625-ci ili),

vardapet Moisey Kalankatuklu tərəfindən yazılmış "Ağvan tarixi"

adlanan surətdən köçürülmüşdür"

3

. Lakin buna baxmayaraq,



Z.İ.Yampolski haqlı olaraq göstərir ki, həmin qeyd "Moisey

Kalankatuklu adının səhih məlum olduğu" haqqında şübhəni də əsla

aradan qaldırmır

4

.



"Tarix"in ən qədim əlyazması 1279-cu ilə aiddir

5

. Buna görə də



də onun müəllifinin - VII əsr hadisələrinin şahidi olan Moisey

Kalankatuklu adının səhihliyi yalnız Mxitar Ayrivantsinin şəhadətinə

əsaslanır. Həmin adamın əsil adı isə bizə məlum deyildir. "Tarix"in

ikinci müəllifi və Moisey Kalankatuklu davamçısı olan adamın da

adı yenə Moisey olaraq göstərilir. Mxitar Qoşun (Kirakos

Qandzaketsinin müəllimi) şagirdi vardapet Vanakan bu ikinci

Moiseyin təxəllüsü məsələsini aydınlaşdırır. O, "Ağvan tarixçisi

kimdir?" - sualına özü cavab verib deyir: "Moiseydir, özü də

Dasxurranlı kəndindəndir

6

.



1

 Мхит‘арай  Айриванецвой  Патмут'ивн  Хайоц, изд. Эммина, М., 1860, стр.

23, 57; Histoire chronologique par Mkhithar d'Alrivank, p. 25. 88.

2

 K.P.Patkanovun "Ağvan tarixi"nə müqəddiməsi, səh. VII-IX.



3

 Bu deyilənlər X əsr hadisələri şərh edilən mətnə də aiddir.

4

 И.Ямпольский. К изучению Летописи Кавказской Албании, стр. 150.



5

 K.P.Patkanov. Sitat gətirilən əsəri, səh. IV.

    6

Г.Алишан. Хайапатум, патмут'ивн  хайоц, стр. 175; Т.И.Тер-Григорян. К



вопросы об "Истории страны Албанской Моисея Каганкатваци", л. 90.

12

Beləliklə, təsdiq olunur ki, iki Moisey olmuşdur. Mxitar Qoş

yazır ki, "Tarix"in müəllifi Moisey Dasxuranlıdır və o, "alban

sülaləsi haqqında mükəmməl (kursiv bizimdir - Z.B.) hesabat

yazmışdır"

1

. Kirakos Qandzaketsi Moisey Kalankatuklunu X əsr



müəllifi hesab edir

2

. Görünür ki, N.Akinyan son məlumata



əsaslanaraq bu nəticəyə gəlmişdir ki, "Tarix"in müəllifi yalnız bir

Moisey  olmuşdur.  Lakin  hansı  Moisey?  O  yazır  ki,  "XII  və  XIII

əsrlərdə tarix oxucuları bu naməlum müəllifin kim olduğunu bilmək

istədikdə, təbii olaraq, belə bir nəticəyə gəlirdilər ki, alban tarixçisi

yalnız Albaniya katolikosudur. Əgər belədirsə, onda həmin tarixçi

sonuncu katolikos "Moisey ola bilər" ("Tarix"in sonuna bax)

3

.

Ç.Dovsett belə hesab edir ki, "Kalankatuklu təxəllüsü



Kalankatukdakı Moisey monastırının adından götürülmüşdür.

Dasxuran isə onun doğma kəndidir. Beləliklə, biz belə bir nəticəyə

gələ bilərik ki, Moisey Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlı eyni bir

adamdır"


4

. Lakin sonralar Ç.Dovsett Dasxuranlı təxəllüsünə üstünlük

üstünlük verir

5

.



T.İ.Ter-Qriqoryan bu fikirdədir ki, "Tarix"in müəllifi ikidir:

biri VII əsrə qədər baş vermiş hadisələri təsvir edən, daha doğrusu,

Tarix"in ilk iki hissəsinin müəllifi olan Moisey Kalankatuklu, biri də

ona üçüncü hissəni əlavə edən Moisey Dasxuranlı

6

".

Z.İ.Yampolski "Tarix"in N.Akinyan və  Ç.Dovsettin hesab



etdikləri kimi eyni bir Moisey (Kalankatuklu - Dasxurantlı)

tərəfindən tərtib edildiyi, yaxud Moisey adlı iki başqa-başqa müəllif

olduğu məsələsindən bəhs edərək yazır ki, gətirilən dəlillər

1

Мхитар Гош. Албанская хроника, стр. 8; C.J.F.Dowsett. The Albanian



Chronicle of Mkhitar Gosh. BSOAS, XXl/3, 1958, p. 476.

2

К.Гандзакеци. История, стр.15."Çox qəribədir ki,Vanakanın şagirdi



K.Qandzaketsi Dasxurantlının adını çəkmir. O, ümumiyyətlə, ad çəkmir, sadəcə

olaraq "Ağvan tarixi"ni yazan adam" deyir.

3

N.Akinyan. Sitat gətirilən əsəri, səh. 30.



4

C.J.F.Dowsett. The Albanian Chronicle of Mkhitar Gosh. BSOAS, XXI/3,

1958, p. 476.

5

History, p.XIX.



6

T.İ.Ter-Qriqoryan. Sitat gətirilən əsəri, vər. 91.



13

həqiqətdən uzaqdır, çünki bu vaxta qədər "Tarix"in

tədqiqatçılarından heç biri əsərin əvvəlinə yaxşı diqqət

yetirməmişlər. Halbuki əsərin əvvəli onun müəlliflərinin adını dəqiq

göstərir

1

. Z.İ.Yampolski "Tarix"in VII əsrədək məlumat olan



hissəsinə istinad edir və deyir ki, həmin hissədə hadisələrin şahidi

olan adamın belə bir qeydi vardır. "Bu sözləri yazan mən, Adrian siz

oxuculardan xahiş edirəm ki, mən həqiri xatırlayasınız”

2

.



Z.İ.Yampolskinin fıkrincə, yazının üzünü köçürən adam "Tarix"in ilk

fəsillərindən birinə Adrianın sözlərini heç cür artıra bilməzdi: deməli,

Adrian "Tarix"in ən mötəbər müəlliflərindən biridir

3

. Z.İ.Yampolski



öz nəticəsini əsaslandırmaq üçün Adrianın özü haqqında danışdığı

hissədən yuxarıda gətirdiyimiz ifadəni xatırladır: "Kalankatuk kəndi

həmin Uti vilayətindədir ki, mən özüm də oradanam"(и нмин йУти

гавари йорме ев ес) və sonra da "bizim Albaniya ölkəsində"

4

.

Zənnimizcə, Z.İ.Yampolskinin gətirdiyi dəlillərin əlavə



sübutlara ehtiyacı vardır, çünki "bu sözləri yazan Adrian" yalnız

əsərin üzünü köçürmüş, daha doğrusu, surətçıxaran olmuşdur.

Surətçıxaranın öz adını  əlyazmasma əlavə etməsi adi bir haldır və

əlbəttə, buradan belə bir nəticə çıxarmaq olmaz ki, o, mütləq müəllif

olmalıdır. Bizə belə gəlir ki, "Tarix"in müəllifi məsələsində T.İ.Ter-

Qriqoryanın çıxardığı nəticələrlə razılaşmaq, başqa sözlə, "Tarix"

müəllifinin iki nəfər - Moisey Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlı

olduğıınu etiraf etmək lazımdır.

Bəzi tənqidçilər "Tarix" müəlliflərinin əməyini lazımınca

qiymətləndirməyərək, belə hesab etmiş və edirlər ki, həmin əsər

erməni dilində olan müxtəlif mənbələrdən götürülmüş uydurma

məlumat və materiallar məcmusundan ibarətdir. Lakin N.Y.Marr

32

,

1



Z.İ.Yampolski. Sitat gətirilən əsəri, səh. 150.

2

История Агван, стр. 98/72.



3

Z.İ.Yampolski. Sitat gətirilən əsəri, səh. 150-151.

4

История  Агван, стр. 93/70. Müqayisə et. Z.İ.Yampolski. Sitat gətirilən



əsəri.

14

K.Patkanov

1

, K.Şahnazaryan



2

 və  digər  tədqiqatçılar  "Tarix"in

materialını gürcü və erməni dillərində yazılmış müvafıq mənbələrlə

müqayisə etmək yolu ilə belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, "Tarix"

Azərbaycan tarixinə dair mühüm bir mənbədir və bu əsərdə  şərh

edilən hadisələr tamamilə səhih və mötəbərdir.

Bizim tədqiqatımız üçün "Tarix"in ikinci və üçüncü hissələri

maraqlıdır. Burada M.Kalankatuklu VII-IX əsrlərdə Azərbaycanın

iqtisadi və siyasi vəziyyəti haqqında zəngin material verir. İkinci

hissədə Mehranilər sülaləsinin Arranda meydana gəlməsi, knyaz

Cavanşirin fəaliyyətini əks etdirən VII əsr hadisələri haqqındakı

məlumat qiymətlidir. "Tarix"in 23 fəsildən ibarət olan üçüncü hissəsi

alban və qriqoryan kilsələrinin qarşılıqlı münasibətlərinə həsr

edilmişdir; burada həmin kilsələrin əsrlərlə davam etmiş

mübarizəsini əks etdirən alban kilsə yığıncaqlarının qanun və

qərarlarına dair material verilir.

"Tarix"in rusca tərcüməsinə daxil olmayıb bir çox

tədqiqatçılara tanış olmayan bir parça xüsusilə maraqlıdır. Hələ

T.İ.Ter-Qriqoryan yazmışdı ki, çatışmayan vərəqlərin "Tarix"in nəşr

olunan mətnlərinə daxil edilməsi Dasxuranlının xronologiyasında

olub bu vaxtadək izah edilməmiş uyğunsuzluqları aradan qaldırır

3

.



Ç.Dovsett də bu cəhətə diqqət yetirmiş və haqlı olaraq göstərmişdir

ki, çatışmayan bu parçanın əhəmiyyətini bütün alimlər etiraf

etməlidirlər

4

. Həmin buraxılmış parçada bu vaxtadək mənşəyi aydın



olmayan alban knyazı Səhl ibn Sumbatın genealogiyası verilir; bu

parça, həmçinin Babəkin ərəb və Bizans mənbələrində göstərilən

əsiralınma tarixini təsdiq edir. Beyləqanlılar (pavlikianlar) haqqında

olan materiallar bizi vadar edir ki, pavlikianlar hərəkatı məsələsini,

habelə Arranda hakimiyyəti ələ keçirməzdən qabaq knyaz Yesai Əbu

1

Y.Mapp. Rus sözü "salo" haqqında, səh. 70-72.



2

 Предисловие к "Истории Агван".

3

K.Şaxnazaryan. M.Kalankatuklunun "Ağvan tarixi"nə müqəddimə. Paris,



1860 (erməni dilində).

4

C.J.F.Dowsett. A.Neglested Passage..., p. 468.



15

Musanın mübarizə etdiyi üsyan və basqınlar məsələsini yenidən

nəzərdən keçirək

1

.



Qeyd etmək lazımdır ki, Ç.Dovsett tərəfindən nəşr edilmiş

"Tarix" K.Patkanovun nəşrindən əsaslı surətdə fərqlənir. K.Patkanov

J.Şaxatuniyə məxsus təkcə bir əlyazmasının surətindən köçürülmüş

materialdan istifadə edərək "Tarix"i rus dilinə tərcümə etmişdir.

Ç.Dovsett isə "Tarix"i ingilis dilinə tərcümə edərkən dünyanın kitab

saxlanılan müxtəlif yerlərində və xüsusi kitabxanalarda olan, demək

olar ki, bütün əlyazmalarını (40-a yaxın), həmçinin nəşr olunmuş

mətnləri bir-biri ilə tutuşdurmuşdur. Buna görə də, nə qədər ki,

"Tarix"in tənqidi mətninin rus dilinə tərcüməsi çap olunmayıb, ən

yaxşısı, tədqiqat üçün Ç.Dovsettin nəşrindən istifadə etməkdir.

Tədqiqatımızda istifadə etdiyimiz eyni dərəcədə mühüm

mənbələrdən biri də Sebeosun "İmperator İraklın tarixi"dir

2

. Bu


əsərdə Sebeosun şərhinin əsasını  ərəb istilalarının şahidi olmuş

adamların dilindən şərh edilən hadisələr təşkil edir; Sebeos VII əsrin

birinci yarısında baş vermiş hadisələri təsvir edərkən yazır: "Biz

bütün bunları taciklərin (ərəblərin) əsir apardıqları adamlardan

eşitmişik. Bunların hamısını onlar bir şahid kimi özləri danışırdılar"

3

.



Sebeos öz əsərində Sasanilər tarixinin qısa xülasəsini verir.

Sebeos imperator İraklın Azərbaycan ərazisinə hərbi səfərlərinə

xüsusi diqqət yetirmiş, ərəblər tərəfindən istila olunmuş Zaqafqaziya

ölkələrində islam dininin yayılması məsələsinə də çox yer vermişdir.

Sebeos öz "Tarixi"nin eramızın 661-ci ilində, xəlifə Müaviyənin

hakimiyyət başına gəlməsi ilə  əlaqədar olan hadisələrin təsviri ilə

qurtarır.

1

Z.M.Bünyadov. Bir daha Moisey Kalankatuklunun "Ağvan tarixi"nin nəşr



olunmamış səhifələri haqqında, səh. 3-9.

2

К.П.Патканов. Библиографический  очерк  армянской  исторической



литературы. СПб., 1880, стр. 36-38.

3

История императора Иракла, стр. 122.



16

Gevondun "Xəlifələr tarixi"

1

 əsəri də bizim tədqiqatımız üçün



çox faydalı olmuşdur. Bu əsər müəllifin özünün bilavasitə şahidi və

müasiri olduğu VIII əsrin son rübündəki hadisələrinin şərhi ilə bitir.

Gevondun bütün "Tarix"i təxminən 127 il ərzində: Müaviyənin

xəlifəliyə başlamasından (661) katolikos Stepannosun seçildiyi

ilədək (788) olan dövrdə Zaqafqaziyada baş vermiş hadisələri əhatə

edir. Bu əsərdə Gevond ərəblərin yalnız talan məqsədilə və islamı

yaymaq üçün Azərbaycan və Ermənistana ilk hücumlarından danışır;

daha sonra ərəblərin albanları, erməniləri və Qafqazın digər

xalqlarını özlərinə tabe etmələrindən, onların ermənilər, yunanlar

xəzərlərlə etdikləri müharibələrdən bəhs edir. "Tarix"in bu hissəsində

Gevondun verdiyi məlumat xüsusilə maraqlıdır; çünki burada o,

xəzərlər haqqında başqa mənbələrdən bizə məlum olmayan tarixi

təfsilatlardan xəbər verir

2

.



Gevond öz "Tarixi"ndə Zaqafqaziya xalqları barəsində

ərəblərin yeritdikləri siyasəti izah edir, öz ağalıqlarını

möhkəmləndirmək üçün ərəblərin dağılmış  şəhərləri bərpa

etmələrindən, yeni qala divarları tikmələrindən, dayaq məntəqələri

yaratmalarından, yeni şəhərlər salmalarından, ərəblər zamanında

ticarətin tərəqqisindən danışır. Gevondun "Tarix"i VII- VIII əsrlərdə

Zaqafqaziya, Bizans və Xəzər xaqanlığının iqtisadi vəziyyətini

öyrənənlər üçün də maraqlıdır.

Bu "Tarix"də bütün hadisələr xəlifələrdən Əbu Bəkr, Ömər və

Osmanın fəaliyyəti ilə  əlaqədar surətdə  şərh olunur. Azərbaycanda

baş vermiş tarixi hadisələrin izahı Gevondun vəzifəsinə bilavasitə aid

olmasa da, Gevond həmin hadisələrdən kənarda qalmır. "Tarix"də

Azərbaycan ərazisinə xəzərlərin dağıdıcı qəfıl hücumlarından parlaq

səhnələr təsvir edilir.

Katolikos VI İohan Drasxanakertlinin (897-925) "Ermənistan

tarixi"ndə Ermənistanda Sacilər sülaləsi nümayəndələrinin fəaliyyəti

1

K.П.Патканов. Библиографический  очерк  армянской  исторической



литературы. СПб., 1880, стр. 33-34.

2

К.П.Патканов. Предисловие к "Истории халифов вардапета Гевонда”.



СПб., 1882, стр. VII; yenə onun: Библиографический очерк…, стр. 34

17

haqqında geniş məlumat vardır. Təsvir etdiyi hadisələrin demək olar

ki, hamısının iştirakçısı olan katolikos VI İohan Sacilərin Ermənistan

səfərlərindən, yerli hakimlərlə, xüsusilə Baqratilərlə onların siyasi

əlaqələrindən ətraflı danışır

1

.



X əsr müəllifi Foma Artsruninin "Artsruni xanədanının tarixi”

2

əsərində bizi "Sanarlar arasında nələr baş verdiyi haqqında" 10-cu



fəsil maraqlandırır.

Sanar tayfaları hələ IX əsrdə Arranın şimal hissəsində qəbilə

icmaları  şəklində yaşayırdılar: heç bir yadelli hakimiyyət tanımır,

Buğanın komandası altında olan ərəb qoşunlarına qarşı rəşadətlə

vuruşurdular. Adı çəkilən fəsildə Beyləqan hakimi knyaz Yesai Əbu

Musa ilə xilafətdən ayrılmış Azərbaycan və Gürcüstanı itaət altına

almağa cəhd edən Buğa arasında baş vermiş saysız-hesabsız

vuruşmalar təsvir olunur.

Sacilər dövlətinin tarixini və onlann Ermənistanda yeritdiyi

siyasəti öyrənmək üçün Stepannos Taronskinin (Asogikin) "Ümumi

tarix"

3

 əsərinin üçüncü hissəsində verilən məlumat maraqlıdır. Bu



əsərdə Baqratilər xanədanının 885-ci ildən 1004-cü ilədək 119 illik

tarixi, daha doğrusu, bu sülalənin yeddi nümayəndəsinin hakimiyyət

dövrü təsvir olunur. Yusif ibn Əbu Sacın Ermənistan səfərləri,

Ermənistan, Gürcüstan və Arran ərazilərində müxtəlif sülalələrə qarşı

onun mübarizəsi ətraflı şərh edilir.

Bu göstərilən mənbələrdən əlavə, Babəkin rəhbərliyi ilə

Azərbaycan xürrəmilərinin üsyanına aid məsələlərin, habelə  Şimali

Azərbaycana aid bəzi sosial-iqtisadi məlumatın tədqiqində Vardanın

1

Histoire d'Armenie par le patriarche Jean VI dit Jean Catholios..., Paris




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə