Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədləri Quba. Aprel-May 1918-ci il



Yüklə 3.56 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/24
tarix10.06.2017
ölçüsü3.56 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

1

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
2

3
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədləri 
Quba. Aprel-May 1918-ci il.
Müsəlman qırğınları sənədlərdə 
Tərtib edəni:
Tarix elmləri doktoru, professor
SOLMAZ RÜSTƏMOVA - TOHİDİ
     
Bakı – 2013

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
4
“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının 
sənədləri” silsiləsindən olan  bu kitab Heydər Əliyev Fondu və 
Heydər Əliyev Mərkəzinin dəstəyi ilə yenidən nəşr olunur.
Rüstəmova – Tohidi Solmaz Əli qızı. 
Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə.
Bakı, 2013-cü il, 316 s. 
Kitab Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin dəstəyi ilə 2010-cu ildə 
nəşr olunmuş “Quba. Aprel-May 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə” (Bakı, 552s.) adlı 
sənədlər toplusunun qısaldılmış variantıdır. 
Bu  nəşr  I  dünya  müharibəsi  başlanandan  Cənubi  Qafqazın  müsəlman  əhalisinə  və 
onun əmlakına qarşı törədilmiş zorakılıq, qırğın və soyğunçuluq faktlarının araşdırılması üçün 
1918-ci ilin 15 iyul tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən yaradılmış 
“Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının (FTK) sənədləri” silsiləsindən olan ikinci sənədlər toplu-
sudur. Kitaba 1918-ci ilin aprel-may aylarında Quba qəzasında baş vermiş faciəli hadisələri 
təsbit edən “Quba şəhərinin və Quba qəzası kəndlərinin talan edilməsi haqqında” istintaq 
işi üzrə FTK-nın sənədləri daxil edilmişdir. Sənədlərdə bir neçə gün ərzində Quba qəzasında 
4  mindən  artıq  dinc  müsəlman  sakinin,  o  cümlədən  qadın,  uşaq  və  qocaların  vəhşicəsinə 
qətlə yetirildiyi, yüzlərlə kənd, məscid, mülki obyektlərin yandırıldığı və dağıdıldığı, qəzanın 
bütün müsəlman – azərbaycanlı, ləzgi, tat, avar, qrız və digər əhalisinə məxsus əmlakın qarət 
olunması və məhv edilməsi kimi faktlar öz əksini tapmışdır. Toplunun üç fəslində müsəlman 
qırğınlarının  başlanması  və  gedişinin  tarixi  xronologiyasını  yaradan  Quba  şəhəri  və  Quba 
qəzası kənd sakinlərinin şahid ifadələri, eləcə də Quba şəhər polis nahiyələri və qəzanın kənd 
cəmiyyətləri tərəfindən tərtib edilmiş aktlar toplanmışdır. Bu aktlarda Quba hadisələri zamanı 
qətlə yetirilmiş, işgəncə verilmiş və zərərçəkmiş insanların adları, yaşı, cinsi, sayı haqqında ətraflı 
məlumatlar  gətirilir,  müsəlman  əhalisinə  vurulmuş  zərərin  həcmi  ilə  bağlı  dəqiq  rəqəmlər, 
yandırılmış,  darmadağın  edilmiş  və  xaraba  qoyulmuş  kəndlərin  adları  göstərilir.  Toplunun 
sənədləri  erməni  hərbi  birləşmələrinin  cinayət  əməllərini  tam  təfərrüatı  ilə  geniş  şəkildə 
ifşa etməklə bunu deməyə əsas verir ki, 1918-ci ilin Quba hadisələri erməni millətçilərinin 
gələcək “Böyük Ermənistan” dövləti üçün potensial ərazi kimi baxdıqları Azərbaycanın bütün 
bölgələrində müsəlman əhalisinin sayını maksimum dərəcədə azaltmağa çalışan irimiqyaslı 
əməliyyatlarının və planlarının tərkib hissəsi olmuşdur.
Sənədlər  toplusuna  həmçinin  müəllif  tərəfindən  yenidən  işlənmiş  elmi-tarixi  oçerk, 
müfəssəl yardımçı – informasiya aparatı, mövzuya dair foto-şəkillər və Quba qəzasının 1918-
ci il xüsusi məzmunlu xəritəsi daxil edilmişdir.
 
© Solmaz RÜSTƏMOVA -TOHİDİ, 2013
© Heydər Əliyev Fondu, 2013
© Heydər Əliyev Mərkəzi, 2013 

3
MÜNDƏRİCAT
 
1918-ci ilin Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi .............. 5 
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının təşkil edilməsi
haqqında Azərbaycan Hökumətinin Qərarları ..........................129
Fəsil I
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının yazışmaları.
AXC və Azərb.SSR məhkəmə-istintaq orqanlarının 
sənədləri ............................................................................................................... 131 
Fəsil II
Quba şəhərinin talan edilməsi haqqında sənədlər .............................. 153  
1-ci hissə
Quba şəhər sakinlərinin şahid ifadələri və müraciətləri ..................... 153
2-ci hissə
Quba şəhər sakinlərinə vurulmuş zərərlər haqqında sənədlər ........ 195
Fəsil III
Quba qəzası kəndlərinin talan edilməsi haqqında sənədlər ............ 205
 
1-ci hissə
Quba qəzası kənd sakinlərinin şahid ifadələri........................................ 205
2-ci hissə 
Quba qəzası kənd cəmiyyətlərinə vurulmuş zərərlər haqqında 
sənədlər ................................................................................................................ 222
Qeydlər ..........................................................................................242
İnzibati-coğrafi adların göstəricisi .............................................258
 

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
4
Əlavə № 1
Quba şəhəri və Quba qəzası əhalisinin 1916-ci ilə olan 
milli-dini tərkibi .................................................................................................. 276
Əlavə № 2
1918-ci ilin aprel-may aylarında Quba qəzasının 
qırğınlara məruz qalmış kəndlərinin siyahısı .......................................... 279
Əlavə № 3
Quba şəhəri və Quba qəzasında 1918-ci ilin aprel-may
aylarında törədilmiş müsəlman qırğınları nəticəsində insan 
tələfatı və əhaliyə vurulmuş maddi zərər haqqında 
ümumi məlumat ................................................................................................ 285
Fotoşəkillər ................................................................................... 286
Quba qəzasının xəritəsi. 1918-ci il.
        

5
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
 əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi 
“...  Fövqəladə  Təhqiqat  Komissiyasına  bildirirəm  ki,  Quba  şəhərinin 
I hissəsinin ərazisində (1) erməni quldurları tərəfindən yaralanan və şikəst 
edilənlər yoxdur və ola da bilməz, çünki onlar çox sərrast atırdılar və bir güllə 
əvəzinə 40-50 güllə işlədirdilər. Bundan əlavə onlar qabaqlarına çıxan hər 
kəsi xəncərlə doğrayır, ölənə qədər tüfəngdən atəşə tutur, öldürəndən sonra 
isə meyitləri eybəcər hala salırdılar”... 
Quba  şəhər  pristavının  –  polis  idarəsi  rəisinin  raportundakı  bu 
sətirlər 1918-ci ilin aprel-may aylarında Quba şəhərində və Quba qəzasının 
kəndlərində baş vermiş qanlı hadisələr barədə yüzlərlə şəhadətlərdən yalnız 
biridir.  Öz  polietnik  tərkibi  ilə  seçilən,  say  etibarilə  üstünlük  təşkil  edən 
Azərbaycan türkləri ilə yanaşı ləzgi, tat, yəhudi, rus, erməni və digər xalqların 
nümayəndələrinin  kompakt  şəkildə  yaşadığı  Azərbaycanın  bu  bölgəsinin 
əhalisinin “günahı” nə idi? Axı bu əyalətin müxtəlif milli-etnik və dini-sektant 
əhali qrupları arasında daima mehriban qonşuluq əlaqələri mövcud olmuş 
və uzun yüz illər ərzində qorunub saxlanılmışdı. Həmçinin, Quba şəhərinin 
yerli erməni əhalisinin sayı “500 nəfərdən” çox deyildi (2), fəallığı isə Bakı və 
Şamaxı şəhərlərinin və ya Qarabağın erməni əhalisinin fəallığı ilə müqayisəyə 
belə gələ bilməzdi.
Bu suala cavab verməzdən əvvəl, Quba əyalətinin tarixinə və 1918-ci 
ilin yazında baş vermiş qanlı faciələrə gətirib çıxaran hadisələrə nəzər salmaq 
münasib olardı.
 
* * *
Qubanın kökü orta əsrlərə gedib çıxan tarixi haqqında hələ qədim alban, 
ərəb,  fars  və  türk  mənbələrində,  Avropanın  müxtəlif  coğrafiyaşünaslarının 
və  səyahətçilərinin  əsərlərində  bu  və  ya  digər  şəkildə  bəhs  olunmuşdur. 
Tarixdə “Quba” kimi qeyd edilmiş coğrafi ərazilər – tam mərkəzdə yerləşən 
şəhərin  adına  uyğun  –  qədim  dövrlərdən  Böyük  Qafqaz  sıra  dağlarının 
şimal-şərq  qollarından  başlayaraq  Samur-Dəvəçi  çökəkliyinədək  uzanıb 
getmişdir.  Daha  qədim  coğrafi  ad  olan  “Quba”  toponiminin  özü  kifayət 
qədər geniş – “Xəzərətrafı əyalətlərdə, habelə Şirvan və Şimali Qafqazı əhatə 
etməklə, Monqolustandan Rusiyanın mərkəzi zolağınadək olan ərazilərdə” 
yayılmışdır. (3) Bu toponimin yaranması haqqında, o cümlədən Azərbaycanın 
Quba şəhərinin adı haqqında bir çox müxtəlif xarakterli və bəzən bir-biri-
ni  inkar  edən  yozmalar  mövcuddur  ki,  onların  arasında  həqiqətə  daha 
çox  uyğun  olanları  qeyd  edək:  Məkkə  şəhərinin  yaxınlığında  Məhəmməd 

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
6
peyğəmbər  tərəfindən  tikilmiş  ilk  məscid  Quba  adlandırılmışdır.  X  əsrdə 
Azərbaycanın  hakimi  Ənuşirəvan  tərəfindən  indiki  Qubanın  ərazisində 
tikilmiş qala da “Bade-Firuz-Qubad” adlandırılmış və öz adını Sasanilər çarı 
I Qubadın adından götürmüşdür. “Ərəb tarixçisi əl-Məsudi (943-cü il) bunu 
xatırlayaraq yazırdı: “əl-Bab haqqında, Kəsra Ənuşirəvanın atası Qubad ibn 
Firuzun Məsqət deyilən yerdə daşdan tikilmiş şəhərə bənzər qəribə tikililər 
inşa etməsi haqqında ...çoxlu xəbərlər var...”. Müəllif Məsqətdən danışarkən, 
ehtimal  ki,  indiki  Quba  rayonunu  və  Firuz-abad  şəhərini,  öz  adında  onun 
əsasını qoymuş Sasani çarı Firuzun oğlu I Qubadın (488-531) adını qoruyub 
saxlamış  müasir  Quba  şəhərini  nəzərdə  tuturdu”.  Bu  sətirlərin  müəllifi, 
tanınmış Azərbaycan tarixçisi Sara xanım Aşurbəyli göstərilən iki faktı bir-
biri  il  əlaqələndirərək  hesab  edir  ki,  Quba  adı  Xilafətin  Azərbaycanı  və 
Dağıstanı istila edərkən Mədinə yaxınlığındakı Quba şəhərindən gəlmə ərəb 
tayfalarının VII əsrdə özləri ilə gətirdikləri eyniadlı toponimlər sırasına daxil-
dir. “Bu adın ərəb Xilafətinin istila etdiyi ərazidə geniş yayılma arealı, eləcə 
də,  Quba  şəhərini  təsvir  edən  Zeynalabdin  Şirvaninin  (XIX  əsr)  aşağıdakı 
məlumatı bu fərziyyəni təsdiq edir: “Qədimdə ərəb tayfalarından biri Quba-
ya  köçərək  burada  məskən  salmışdır”.  Firuz  Qubada  köçüb  gələn  ərəblər 
Mədinənin yaxınlığındakı şəhərin adı ilə səsləşən adı eşitdikdə, Məsqət kimi, 
onu da tanış olan Quba adı ilə adlandırmışlar. (4) 
Həmçinin  belə  versiyalar  da  var  ki,  XII  əsrdən  məlum  olan  və  in-
diki  Azərbaycanın,  habelə  Şimalı  Qafqazın,  Özbəkistanın,  Qazaxıstanın, 
Qırğızıstanın,  Altay  əyalətinin  müxtəlif  ərazilərində  geniş  yayılmış  “quba” 
və “quva” komponentli toponimlər hansısa bir türk etnonimini təsvir edir. 
Məsələn, qırğızlarda “quba” adı ilə məşhur olan tayfanın qıpçaqlardan əmələ 
gəldiyi hesab olunur. (5) 
XII əsrdən etibarən Quba adına artıq bir çox ərəb mənbələrində rast 
gəlinir:  ərəb  alimi  Həməvinin  (XIII  əsr)  coğrafiya  lüğətində  Azərbaycan 
şəhərləri arasında “Kubba” adı da xatırlanır, XVI əsr səfəvi arxiv mənbələrində 
“Qubba”  əyaləti  haqqında  bir  çox  məlumat  vardır,  digər  qaynaqlarda  isə 
şəhərin adı “Qübbə” kimi çəkilir. 
Artıq  qəbul  edilmiş  faktdır  ki,  müasir  Qubanın  bünövrəsi  XIV  əsrdə 
qoyulmuşdur. “Lakin A.A.Bakıxanov Şirvanşah Kavus ibn Keyqubadın (h.774 
(1373-cü il) Quba yaxınlığında gözəl türbəsini gördüyünü xəbər verir ki, bu 
da həmin yerdə daha qədim zamanlarda və XIV əsrdə qəsəbə və ya şəhər 
olduğunu fərz etməyə imkan verir. XVI əsrə aid daha sonrakı mənbədə yerli 
sakinlərin dilindən xəbər verilir ki, “dağın yamacında olan Quba qalası çox-
dan dağılmışdır. Həmin vaxt (1582-ci il - S.A.) Quba çoxlu kəndi əhatə edən 
nahiyənin adı idi”. Beləliklə, Quba adı XVI əsrədək gəlib çıxmışdır. Bu dövrdə 
Quba adı altında nahiyə mövcud olmuş, qala isə dağılmışdı”. (6)
Quba şəhəri-qalası və ya Quba nahiyəsi yarandığı dövrdən başlayaraq 

7
Şirvan adlı geniş ərazilərdə yerləşən və Azərbaycanın orta əsr böyük feodal 
dövlətlərindən biri olan Şirvanşahlar dövlətinin torpaqlarına daxil olmuşdur. 
Orta əsr mənbələrində Şirvan və ya Şarvan adı altında Kür çayından şərqə 
doğru,  Xəzər  dənizinin  qərb  sahillərini  əhatə  edən  və  qədim  Qafqaz 
Albaniyasının və ya ilk orta əsrlər Aranın tərkib hissəsi olan ərazilər nəzərdə 
tutulurdu.  Şirvan  əyalətinin  sərhədləri  orta  əsrlər  boyu  müxtəlif  siyasi 
hadisələr və işğallar nəticəsində ölkənin inzibati bölgüsünün dəyişdirilməsi 
nəticəsində  dəfələrlə  dəyişikliklərə  uğramışdır.  Bəzi  dövrlərdə  Şirvanın  bir 
hissəsi Atropatenanın tərkibinə daxil olmuş, onun şimal sərhədləri isə uzun 
müddət Cənubi Dağıstanın şəhər və kəndlərinə qədər uzanmışdır. (7)
Təsadüf deyil ki, “Quba” adı həmçinin orta əsr Azərbaycanının məş-
hur  ticarət  və  mədəniyyət  mərkəzi  olan  Şirvanın  paytaxtı  –  “Quba-Şirvan 
xalçalarını  almaq  üçün  dünyanın  hər  yerindən  insanların  axışıb  gəldiyi” 
Şamaxı  şəhəri  haqqında  yazılan  mənbələrdə  də  xatırladılır.  (8)  Quba 
nahiyəsinin əhalisinə gəldikdə isə qeyd edilməlidir ki, uzun minilliklər boyu 
Şirvan  torpağı  bir-birini  əvəz  edən  qafqazdilli,  irandilli  və  türkdilli  tayfalar 
arasında  rəngarəng  əlaqələr  və  təmas  meydanı  olmuşdur.  Bu  yalnız  yazılı 
mənbələrlə  deyil,  həm  də  arxeoloji  və  toponimik  məlumatlarla  da  təsdiq 
edilir.  Şirvanın  qafqaz,  iran  və  türk  mənşəli  qədim  əhalisindən  əlavə,  bu-
rada VII-IX əsrlərdən başlayaraq ərəblər də yaşamışdır. “Mənbələr və toponi-
mik  məlumatlar  göstərir  ki,  Qafqaz,  irandilli  və  türkdilli  tayfalardan  ibarət 
yerli  əhali  eramızın  əvvəlindən  etibarən  köçəri  türklərlə  intensiv  surətdə 
qaynayıb-qarışmışdır. Türk tayfalarının burada dərin kök salması Azərbaycan 
xalqının etnogenezində mühüm komponentlərindən biri olmuşdur.
Azərbaycanda  məskunlaşmış  ərəb  tayfaları  yerli  əhali  ilə  qaynayıb-
qarışmış, dilləri aradan çıxmış, onun izləri yalnız toponimikada və məhəlli leksi-
kada qalmışdılar. Bu, ərəb istilasınadək Azərbaycanda türk və İran ünsürlərinin 
davamlı və sabit olduğunu göstərir”. (9) Artıq XVI – XVIII əsrlərdə Azərbaycanın 
etnik mozaikasının nəzərə çarpan hissəsini Türkiyədən Azərbaycana yeni kürd 
tayfalarının  köçməsi,  habelə  digər  kürd  tayfalarının  Cənubi  Azərbaycandan 
Şimali Azərbaycana ölkədaxili yerdəyişməsi təşkil etmişdir. (10) 
Şirvanın  şəhərləri  və  digər  yaşayış  nahiyələri  Səfəvi  İranı  ilə  Sultan 
Türkiyəsi arasında müharibələrin faciəvi və dağıdıcı nəticələrini müntəzəm 
olaraq öz üzərilərində hiss etmişlər. Belə ki, XVI əsrdə osmanlılarla səfəvilər 
arasında  artıq  6-cı  müharibə  nəticəsində,  türklər,  1578-ci  ildə  Şirvanı  ələ 
keçirərək,  onu  2  əyalətə  –  Böyük  və  Kiçik  Şirvana  bölmüşlər.  Quba  3-cü 
inzibati  sancaq  qismində,  mərkəzi  Dərbənd  şəhəri  olmaqla,  Kiçik  Şirvanın 
tərkibinə  daxil  edilmişdir.  (11)  Mənbələrdən  göründüyü  kimi,  qubalılar 
səfəvilərin tərəfində vuruşsalar da, qızılbaş hökmdarlarının hakimiyyətindən, 
xüsusilə də Şah sarayının yerli məmurlarından və hərbi nümayəndələrindən 
heç də razı deyildilər. (12)
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
8
“Azərbaycanın demək olar ki, bütün ərazisinin, cənub-şərq küncü is-
tisna olmaqla, osmanlılar tərəfindən müntəzəm olaraq tutulmasına və hətta 
uzunmüddətli  işğalına  baxmayaraq,  bununla  belə,  Azərbaycan  bu  dövrdə 
də artıq İranın Səfəvi dövləti sistemində özünün inzibati baxımdan xüsusi 
mövqeyini itirməmişdi... 1593-cü ildən etibarən, Azərbaycanın qızılbaşların 
əlində qalan əyalətləri: Zəncan, Xalxal, Ərdəbil, Qaracadağ, Talış, Qızılağac 
və Lənkəran – Qızılüzən və Kür çaylarının arasında olan geniş ərazilər – va-
hid  “Azərbaycan”  bəylərbəyliyində  birləşdilər.  Bu  bəylərbəyliyin  başında 
bir-birini  əvəz  edən  Fərhad  xan  və  Zülfüqar  xan  Qaramanlı  qardaşları 
dururdu.  Bəylərbəyliyin  1595-ci  ilədək  sayı  10  minə  çatdırılmış  silahlı 
qüvvələri (atlı və piyada) “Azərbaycan qoşunları” adlandırılırdı. (13) Sultan 
Türkiyəsinin  Səfəvi  dövlətinə  müntəzəm  həmlələri,  müharibələr  zamanı 
türk qoşunlarının ilk növbədə Cənubi Qafqaz və Azərbaycan ərazilərinə hü-
cumu Səfəvi dövlətinin paytaxtının əvvəlcə Təbrizdən Qəzvinə (1548-ci il), 
sonra isə İsfahana köçürülməsinin yeganə və həlledici səbəbi olmuşdur ki, 
bunun da nəticəsində Azərbaycan Səfəvi dövlətinin mərkəzi və ya paytaxt 
əyaləti olması kimi əvvəlki əhəmiyyətini itirmişdir”. (14) Bu hadisə həmçinin 
ona  səbəb  olmuşdur  ki,  dövlətin  mərkəzindən  şimala  təcrid  olunmaq-
la  Azərbaycan  bilavasitə  İran  ərazisindən  daha  çox  ayrılmışdır.  Bu  isə,  öz 
növbəsində “Azərbaycan xalqının öz əzəli tarixi torpaqlarında ərazi baxımdan 
sabitləşməsinə müəyyən mənada şərait yaratmışdır ki, bu da dilin bütövlüyü 
ilə yanaşı istənilən xalqın formalaşması üçün ikinci vacib şərtdir”. (15)
1638-ci ildə İran ilə Türkiyə arasında bağlanan müqavilə bu iki ölkə 
arasında  80  ildən  artıq  davam  etmiş  (1639-1723)  sülh  münasibətlərinin 
qurulmasının  başlanğıcını  qoymuşdur.  Bütün  bu  dövrdə  Azərbaycan, 
İranın şimali-qərb ucqarlarını təşkil etməklə, İranın hakimiyyəti altında qal-
sa  da,  bununla  belə  bütöv  inzibati  vahid  idi.  Belə  ki,  Azərbaycanın  yalnız 
Qızılüzən  çayının  yuxarı  sərhədlərindən  Böyük  Qafqaz  silsiləsinədək  olan 
bütün  torpaqlarını  deyil,  həm  də  Şərqi  Ermənistanın  bir  hissəsinin  daxil 
olduğu  ərazini  təşkil  edirdi.  Bütün  bu  dövr  ərzində  “Azərbaycan”  anlayışı 
hüdudlarına  dörd  bəylərbəylik  daxil  idi:  Təbriz  –  Araz  çayından  cənuba 
doğru Azərbaycanın bütün ərazilərindən başqa Talış və Muğanı əhatə edir-
di; Şirvan – mərkəzi Şamaxı olmaqla, Kür çayından şimala doğru Dərbəndi 
də əhatə edən bütün ərazilər; Qarabağ – mərkəzi Gəncə olmaqla, Kür və 
Araz çaylararası bütün torpaqlardan Ağstafa və Ordubadadək əraziləri əhatə 
edirdi; Bununla bərabər Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə “bu dövrdə 
əhalisinin çox hissəsini azərbaycanlıların təşkil etdiyi Çuxursaad bəylərbəyliyi 
adlı Şərqi Ermənistan da daxil idi”. (16) 
Beləliklə,  həmin  dövrdə  “Azərbaycan”  anlayışı  Talış  və  Kaspiana  ilə 
birlikdə  tarixi  Atropatenanı,  habelə  Qafqaz  Albaniyasının  torpaqlarını  tam 
şəkildə əhatə edirdi.

9
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bəylərbəyi  vəzifəsinin  irsi  olmadığına 
baxmayaraq,  faktiki  olaraq  bu  vəzifəyə  kübar  feodal  tayfalarının  yaxın 
çevrəsindən olan azərbaycanlılar təyin edilirdilər. Məsələn, Təbrizin və bütün 
Cənubi Azərbaycanın hökmdarları Pornaklar nəslinə aid idilər (Pirbudaq xan, 
Şahbəndə xan, II Pirbudaq xan, Rüstəm xan və digərləri). Qarabağın bəylərbəyi 
qismində Gəncəyə adətən Qacarlar nəslinin eyni köklü nümayəndələri təyin 
edilirdi (Ziyad oğlu Qacar, Məhəmməd Qulu xan Qacar). Şirvanın bəylərbəyi 
Keyxosrov özünün demək olar ki, müstəqil fəaliyyəti ilə seçilirdi. Rusiyanın 
İrandakı diplomatik nümayəndəsi (1717 – 1719-cu illər) A.P.Volınski artıq həmin 
dövrdə  Şirvanı  İrandan  fərqləndirərək  göstərirdi  ki,  “Şirvan  hakimləri...  şah 
xəzinəsinə  özlərinin  istədikləri  qədər  (...)  göndərirlər”.  (17)  Təxminən  həmin 
illərdə Muğanda da “şah hakimiyyəti tanınmırdı”. (18) 
Bütün  bunlar  özlüyündə  Azərbaycan  torpaqlarının  İran  dövlətindən 
ayrılması prosesinin “müqəddiməsi” kimi qiymətləndirilə bilərdi. XVII əsrin 
sonlarından başlayaraq İsfahanda mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi ilə yanaşı 
həddən  artıq  güclü  iqtisadi  tənəzzül  keçirən  İran  dövlətinin  “ucqarlarla 
əlaqələrinin  itirilməsi”  isə  bu  prosesi  gücləndirən  amillərdən  biri  idi.  (19) 
Artıq  XVIII  əsrin  əvvəllərində  mərkəzi  əvvəlcə  Xudatda,  sonra  isə  Qubada 
olan Quba xanlığının yaranması faktı deyilənlərin daha bir təsdiqidir.
 * * * 
Quba  xanlığının  sözün  həqiqi  mənasında  əsasını  Hüseyn  Əli  xan 
qoymuşdur  (1722-1758-ci  illər),  Quba  xanlarının  əcdadı  isə  Dağıstanın 
tanınmış Qaytaq usmilərinin (hökmdarlarının) nəslindən olan I Hüseyn he-
sab edilir. Qaytaq tayfalarının iki qolu arasında qanlı ixtilaf zamanı sağ qalmış 
və sonradan İsfahana köçmüş I Hüseyn burada tanınmış Qacar nəslindən 
olan zəngin zadəganın qızı ilə evlənmiş və bu nikahdan oğlu Əhməd – Quba 
xanlığının  gələcək  məşhur  hökmdarı  Fətəli  xanın  babası  doğulmuşdur.  I 
Hüseyn  igidliyinə  və  alicənablığına  görə  səfəvi  Süleyman  Şah  tərəfindən 
Qubada və Salyanda xan təyin edilmişdir. I Hüseyn Qubaya gəldikdən sonra 
Xudatda qala tikdirmiş, bağlar saldırmış, Xudatı özünün iqamətgahı etmiş 
və bu vilayəti 1680 – 1689-cu illərdə idarə etmişdir. I Hüseynin, habelə onun 
oğullarının və nəvələrinin 1718-ci ilədək (Sultan Əhməd Xan öldürülənədək) 
olan hakimiyyət dövrü əsasən Quba hökmdarlarının öz irsi mülklərini – Başlı 
şəhərini qaytarmaq məqsədilə Qaytaq usmiləri ilə apardıqları müharibələrlə 
yadda  qalmışdır.  Həmçinin  belə  bir  rəvayət  mövcuddur  ki,  I  Hüseyn 
İsfahanda olarkən şiəliyi qəbul etmişdir ki, bu da onun bütün gələcək nəsli 
(həmçinin şiə) ilə Qaytaq usmiləri – ənənəvi sünnilər arasında çəkişmələrə 
səbəb olmuşdur. (20) Bu müharibələr, bir qayda olaraq gah bu, gah digər 
tərəfin qələbəsi ilə bitsə də, nəticədə Əhməd xan (I Hüseynin oğlu) və Sul-
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
10
tan  Əhməd  (I  Hüseynin  nəvəsi)  öldürülmüş,  Sultan  Əhmədin  azyaşlı  oğlu 
Hüseyn Əli isə qohumları tərəfindən xilas edilərək, Axtıya aparılmışdır. 1718 
- 1822-ci illərdə Qubada hakimiyyət Şirvanın Şamaxı şəhərini ələ keçirmiş 
iki feodal – Qazıqumıklı Surxay xan ilə Müşkürlü Molla Hacı Davud arasında 
bölüşdürülmüşdür.
Bu  vaxt  İran  da  təlatümlü  günlərini  yaşayırdı.  1721-ci  ildə  Mahmud 
xanın başçılığı ilə üsyan qaldıran əfqan-gilzay tayfaları 1722-ci ildə Hüseyn 
şahı  devirməyə  müvəffəq  oldular.  Lakin  İranın  əfqanlara  tabe  olmayan  üç 
şimal əyaləti – Gilan, Mazandaran və Cənubi Azərbaycan Hüseynin oğlunu, 
Azərbaycan şəhəri Ərdəbildə oturmuş II Təhmasibi şah elan etdilər.
XVII  əsrin  sonunda  –  XVIII  əsrin  əvvəlində  Azərbaycan  torpaqları 
artıq  Rusiya  dövlətinin  diqqət  mərkəzinə  düşdü.  Belə  ki,  I  Pyotrun  çarlıq 
etdiyi  dövrdə  əhəmiyyətli  dərəcədə  güclənmiş  Rusiyanın  Qafqazın  cənub 
ərazilərində,  xüsusilə  də  Azərbaycanda  bol  olan  xammal  mənbələrinə 
ehtiyacı var idi. Xəzər sahilinin ələ keçirilməsi, Qafqaza, daha sonra isə Orta 
Asiyaya doğru irəliləmək yolunda əhəmiyyətli addım kimi Rusiya imperato-
runun əsas strateji məqsədi olur. 1722-ci ilin yazında I Pyotr böyük qoşunla 
Həştərxana  doğru  yürüş  etdi,  1723-cü  il  yayın  əvvəlində  rus  qoşunları 
Dərbəndi tutdu, 17 iyulda isə rus hərbi gəmiləri Bakı buxtasına daxil oldular. 
1723-cü ilin sentyabrında II Şah Təhmasib Rusiya ilə müqavilə bağladı və bu 
müqaviləyə əsasən əfqanlara qarşı mübarizədə ona vəd olunan yardıma görə 
Dərbənddən Astrabada qədər, yarımmüstəqil Quba xanlığının ərazilərinin də 
daxil olduğu, Xəzərin sahilyanı torpaqlarını Rusiyaya güzəştə getdi. Həmin 
vaxt Qubanı (Şirvanın tərkibində) ələ keçirmiş Surxay xan və Hacı Davud isə 
öz üzərilərində 1723-cü ildə İran ilə müharibəyə başlayan Sultan Türkiyəsinin 
hakimiyyətini tanıdılar.
Xəzəryanı  ərazilərdə  Rusiya  dövlətinin  uğurlarından  narahat  olan 
Osmanlı  imperiyası  öz  qoşunlarını Cənubi  Qafqaz ərazilərinə  göndərdi  və 
1724-cü ildə İrəvanı, sonra isə Həmədan şəhərini ələ keçirdi. 1724-cü ilin 23 
aprelində Türkiyə  ilə  Rusiya arasında Konstantinopol  müqaviləsi  bağlandı. 
Bu  müqaviləyə  əsasən  Türkiyə  Xəzəryanı  torpaqları  Rusiyanın  ərazisi  kimi 
tanıdı,  Rusiya  isə  Türkiyənin  qərbi  İranı  işğal  etməsinə  öz  razılığını  verdi. 
1725-ci ilin avqustunda türklər Gəncəni, sonra Təbrizi, payızda isə Ərdəbili 
və Qəzvini tutdular. 1727-ci ildə Türkiyə İsfahanda taxtı ələ keçirmiş Əşrəf ilə 
müqavilə bağladı. Bu müqaviləyə əsasən Türkiyə yalnız Rusiya ilə bağladığı 
Konstantinopol  müqaviləsində  nəzərdə  tutulmuş  bütün  torpaqlara  deyil, 
həm də Zəncan, Qəzvin, Sultaniyyə, Təbriz və hətta Xuzistana sahib oldu.
Beləliklə,  Rusiyanın  himayəsi  altında  qalan  Quba  xanlığının  da  daxil 
olduğu  Xəzəryanı  torpaqlar  istisna  olmaqla,  Azərbaycanın  demək  olar  ki, 
bütün  ərazisi  yenidən  Sultan  Türkiyəsinin  əlinə  keçdi.  1726-cı  ildə  Rusiya 
dövləti Quba xanlarının varislik hüquqlarını tanıyaraq, Rusiyaya sədaqət andı 

11
içmiş  gənc  Hüseyn  Əli  Xanı  (Sultan  Əhmədin  oğlunu)  Qubanın  hökmdarı 
təyin  etdi.  (21)  Belə  bir  ehtimal  da  mövcuddur  ki,  bu  hadisə  1726-cı  ildə 
deyil, 4 il əvvəl, 12 yaşlı Hüseyn Əlini Quba xanı təyin etmiş və sonra bu 
təyinatı  təsdiq  etmiş  I  Pyotrun  özünün  iştirakı  ilə  baş  vermişdir.  (22)  Rus 
mənbələrinin  göstərdiyi  kimi,  Quba  xanı  öz  əməllərində  kifayət  qədər 
müstəqil  idi,  Rusiya  xəzinəsinə  vergi  (xərac)  vermirdi  və  öz  üzərinə  yalnız 
tələb olunan vaxt öz təbəələri ilə birlikdə hərbi əməliyyatlarda iştirak etmək 
- təbii ki rus qoşunlarının tərəfindən - öhdəliyi götürmüşdü. (23)
Quba xanlığının tarixinin bundan sonra necə təşəkkül tapacağı təbii ki, 
məlum deyildi, lakin təsvir olunan həmin hadisələrin gedişi zamanı qonşu 
İranın siyasi səhnəsində yeni bir şəxs olan fəal və istedadlı sərkərdə Nadir 
Qulu, “Azərbaycanda Səfəvilər dövründə başlanmış xanlıqların yaranma və 
formalaşma prosesini bir qədər ləngitmiş” (24) gələcək Nadir Şah Əfşar pey-
da olur. Onilliklərlə döyüşlərdən sonra Nadir şah Rusiya və Türkiyə tərəfindən 
zəbt edilmiş torpaqları geri, İranın nəzarətinə qaytara bildi. 1732-ci və 1735-
ci  illərdə  Nadir  Rusiya  ilə  sülh  müqaviləsi  bağladı  və  həmin  müqaviləyə 
əsasən Rusiya öz qoşunlarını Azərbaycanın Xəzəryanı torpaqlarından çıxardı. 
1734-cü  ildə  Nadir  ona  müqavimət  göstərdiyinə  görə  Şamaxını  tamamilə 
dağıtdı, şəhərin əhalisini isə Ağsuya – Yeni Şamaxıya köçürdü. 1736-cı ildə 
o, Türkiyə ilə sülh müqaviləsi bağladı və həmin müqavilə əsasında Türkiyə 
1722-ci  ilədək  İrana  məxsus  olan  bütün  əraziləri  geri  qaytardı.  Elə  həmin 
1736-cı  ilin  lap  əvvəllərində  (yanvar-mart  aylarında)  Nadir  Muğanda  “qa-
baqcadan seçilmiş tərkibdə” qurultay çağırdı və “şah seçildi”. Bu “seçki” ilə 
razılaşmayan  Qarabağ  bəylərbəyi  Uğurlu  xan  Qacar“  bir  qədər  sonra  öz 
torpaqlarının üçdə iki hissəsini itirdi”. (25) Muğanda qurultayın çağırılması 
və  ondan  sonra  baş  verən  hadisələr,  o  cümlədən  müstəqil  Car-Balakən 
cəmiyyətlərinə  və  Dağıstana  qarşı  cəza  yürüşləri  (1741-1743-cü  illər), 
Türkiyə  ilə  üçillik  müharibə  (1743-1746-cı  illər),  Xəzər  dənizində  donan-
ma yaratmaq cəhdi və sairlər göstərir ki, Nadir şahın hakimiyyəti illərində 
(1736-1747-ci  illər)  siyasi  hadisələrin  mərkəzi  yenə  də  Azərbaycan  ərazisi 
olmuşdur. “Bütün bunlar Azərbaycanın əhalisi üçün yaxşı heç nə vəd etmirdi. 
Əksinə, onun ərazisi itaət etməyən dağlılarla mübarizədə Nadir tərəfindən 
Dağıstana göndərilən cəza ekspedisiyalarının tapdağı altında qalan çöllərə, 
habelə Azərbaycanın özündə, əsasən də Şirvanda üsyançılara qarşı döyüş 
meydanına çevrilmişdi”. (26)
Şirvan hakimlərindən fərqli olaraq, mövcud feodal özbaşınalığı şərai-
tində,  İranın  və  Türkiyənin  siyasi  ambisiyaları  və  Rusiyanın  işğalçı  planları 
qarşısında daha təmkinli siyasət aparan Qubalı Hüseyn Əli xan bu zaman heç 
kimlə münasibətləri korlamamağı üstün tutur və Rusiyaya olduğu kimi İrana 
da dostluq münasibəti göstərir və bunun müqabilində mükafatlandırılır: Na-
dir  Azərbaycana  ilk  yürüşündə  Salyanın  idarə  edilməsini  Hüseyn  Əli  xana 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
12
həvalə edir. Lakin tezliklə Salyan yenidən Hüseyn Əli xanın əlindən alınır və 
Nadir şah ona “yalnız Qubanı idarə etməyi” tapşırır. (27) 
Bu dövr Quba əhalisi sənətkarlıqla və ticarətlə məşğul olan kiçik bir 
şəhər  idi.  Akademik  İ.  Beryozinin  fikrincə  “böyük  Qubanın”  yaranmasına 
səbəb  Xudat  şəhərinin  inzibati  mərkəz  kimi  öz  əhəmiyyətini  itirməsi  və 
1735-ci ildə xanlığın paytaxtının Qubaya köçürülməsi olmuşdur ki, bundan 
sonra Xudat əhalisinin çox hissəsi də Quba şəhərinə köçmüşdür. Paytaxtın 
köçürülməsinin 1747-ci və ya 1748-ci ildə baş verdiyi barədə digər fərziyyələr 
də  mövcuddur.  (28)  Beləliklə,  Quba  şəhəri  1735-ci  ildə  Hüseyn  Əli  xanın 
dövründə eyni adlı xanlığın paytaxtı olur. Xanlığın tərkibinə əhalisi əkinçiliklə, 
bağçılıqla və heyvandarlıqla məşğul olan yüzlərlə kiçik kəndlər də daxil idi.
Quba  xanlığının  özündə  nisbi  siyasi  sabitliyə  baxmayaraq,  1740-cı 
illərdə  onunla  qonşu  olan  ərazilərdə  –  Şirvanda,  Dağıstanda,  Qarabağda, 
Şəkidə Nadir şahın qoşunları ilə hələ də mərkəzi İran hakimiyyətinə tabe ol-
maq istəməyən yerli hakimlərin silahlı qüvvələri arasında hərbi əməliyyatlar 
bitmirdi.  1743-cü  ildə  Şirvan  ərazisində  şah  İranına  qarşı  xalq  üsyanı 
başlandı. Üsyan yalnız Nadir şahın artilleriyasının tətbiqi sayəsində yatırıldı 
və bunun da nəticəsi olaraq üsyanın mərkəzi Yeni Şamaxı – Ağsu şəhəri tu-
tuldu. Elə həmin ilin noyabrında Nadir şah 15 minlik qoşunla Hacı Çələbi 
xanın rəhbərliyi altında üsyan etmiş şəkililərə qarşı yürüş etdi. Yalnız iki il-
lik mübarizə və Şəki şəhərinin (Gələsən-Görəsən qalasının) mühasirəsindən 
sonra,  1745-ci  ilin  fevralında  Çələbi  xan  Nadirin  hakimiyyətini  tanımağa 
məcbur oldu. Lakin bütün bu hərbi yürüşlər İran dövlətinin özü üçün də iz 
buraxmadan keçmirdi. Nadir şahın hakimiyyətinin son illərində onun dövləti 
kəskin surətdə yoxsullaşmışdı. Vəsaitlərə ciddi ehtiyacı olan Nadir şah bir-
birinin  ardınca  yeni  fövqəladə  vergilər  haqqında  sərəncamlar  verməyə 
başladı ki, bu da rejimə qarşı silahlı üsyanlar üçün bir təkan oldu və nəticədə 
“xəracın ağırlığı ucbatından həm Gəncə, həm Samux, həm İrəvan, həm də 
Aranın digər şəhərləri və təbəələri ondan ayrıldılar”. (29)
Beləliklə, Nadir şah hələ sağ ikən Azərbaycanın bu və ya digər əyalət-
lərinin  mərkəzi  hakimiyyətə  tabeçiliyi  sona  yetdi  və  İrandan  asılı  olmayan 
gələcək  Azərbaycan  xanlıqlarının  əsası  qoyulmağa  başladı.  Bu  prosesin 
Nadir  şahın  ölümündən  (19  iyun  1747-ci  il)  sonra  güclənməsi  uzunsürən 
İran hökmranlığının ləğv edilməsinə və on beş xanlığın yaranmasına gətirib 
çıxardı: «... XVIII əsrin ortalarında artıq Azərbaycanın bütün ərazisində kiçik, 
lakin  faktiki  olaraq  İranın  mərkəzi  şah  hakimiyyətindən  asılı  olmayan  17 
xanlıq yaranmışdı. Onların hamısı şimalda İranın öz sərhədlərindən Böyük 
Qafqaz  sıra  dağlarınadək,  qərbdə  Sultan  Türkiyəsinin,  Ermənistanın  və 
Şərqi  Gürcüstanın  sərhədlərinə,  Xəzərin  sahillərinədək  Azərbaycanın  tarixi 
torpaqları hüdudunda yerləşirdi. ...Bütün bu xanlıqlar, bir qayda olaraq, ayrı-
ayrı tayfa nəsillərinə başçılıq edən Azərbaycan feodallarının kübar nəsillərin 

13
nümayəndələri tərəfindən yaradılmışdı”. (30) 
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan xanlıqlarının yaranmasını uğurlu 
edən  amillərdən  biri  də  İran  taxtı  uğrunda  Nadir  şahın  varisləri  arasında 
başlamış və demək olar ki, 10 il davam etmiş (1748-1758-ci illər) mübarizə 
olmuşdur.
Beləliklə, XVIII əsrin ortalarından etibarən Azərbaycanın tarixində, “si-
yasi  cəhətdən  bir  sıra  müstəqil  və  yarımmüstəqil  xanlıqlara  parçalanaraq, 
siyasi səhnədə vahid dövlət kimi çıxış etməsə də”, çox mühüm dövr - ölkənin 
müstəqillik əldə etdiyi bir dövr başlayır. (31) Bu bir neçə onilliyi əhatə edən 
mərhələ (yarım əsrdən çox) həm də Azərbaycan xanlıqlarının - Şəki, Qarabağ, 
Quba, Şamaxı, Bakı, Naxçıvan, Gəncə, Dərbənd, Təbriz, Sərab, Ərdəbil, Xoy, 
Urmiya, Qaradağ, Talış, Marağa və Makunun dövlətçilik funksiyalarını yerinə 
yetirməsi dövrü də hesab edilə bilər. Bu dövr daha kiçik dövlət cəmiyyətləri 
kimi Qutqaşen, Qəbələ, Ərəş, Qazax, Şəmşədil, İlisu sultanlıqları yaranmışdı. 
İlisudan şimal-qərbdə Car-Balakən cəmiyyətləri yerləşirdi.
Bununla  belə,  XVIII  əsrin  ikinci  yarısında  Azərbaycanda  vahid  iqti-
sadi  mərkəzin  olmaması,  ayrı-ayrı  əyalətlərin  kifayət  qədər  qapalı  şəkildə 
dolanması,  yerli  feodalların  –  xanların,  sultanların,  məliklərin,  bəylərin 
çox  hissəsinin  yalnız  öz  şəxsi  müstəqilliyinin  qayğısına  qalması  və  feodal 
parçalanmanın  saxlanılmasında  maraqlı  olması  ölkənin  birləşməsinə  və 
mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin yaradılmasına ciddi şəkildə əngəl törədirdi. 
Azərbaycanın demək olar ki, bütün xanlıqlarının tarixi fasiləsiz müharibələr 
və saray çevrilişləri ilə zəngindir. Bu dövrdə Urmiya, Şəki, Qarabağ, Quba, Xoy 
daha qüdrətli xanlıqlar olmuşlar. Təsadüf deyil ki, bu xanlıqların başçılarının 
sırasından Azərbaycanı öz hakimiyyəti altında birləşdirməyə səy edən çox 
güclü şəxsiyyətlər çıxmışdır ki, bu da XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın 
siyasi həyatında son dərəcə mühüm hadisə olmuşdur. Belə tanınmış siya-
si  xadimlərdən  cənubda  Urmiya  xanlığının  əsasını  qoyan  Fətəli  xan  Əfşar, 
şimalda isə Fətəli xan Qubalı olmuşdur (1736-1789). 
Azərbaycanın tarixində məhz Hüseyn Əli xanın oğlu, atasının ölümün-
dən  sonra  hakimiyyətə  gəlmiş  Fətəli  xanın  hakimiyyəti  dövründə  (1758-
1789) Quba xanlığının rolu və əhəmiyyəti kəskin surətdə yüksəlmişdir. 1760-
1780-ci illərdə Fətəli xan on ildən artıq bir müddətdə (1757-1768) göstərdiyi 
səylərdən sonra Azərbaycanın şimal-şərq torpaqlarını – Salyan sultanlığını, 
Dərbənd, Bakı və Şamaxı xanlıqlarını öz torpaqlarına birləşdirə bilir. Tezliklə 
Şəki  xanlığı  da  Quba  xanlığından  asılı  vəziyyətə  düşür.  XVIII  əsrin  60-cı 
illərində Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini bir dövlət hüdudlarında 
cəm edən Quba xanlığı ən qüdrətli xanlıqlardan birinə çevrilir. Belə ki, həmin 
dövr Quba xanlığının sərhədləri cənubda Talış xanlığı, qərbdə Şəki xanlığı, 
cənub-qərbdə isə Qarabağ xanlığı ilə həmsərhəd idi. (32) 
Lakin  şimal-şərqi  Azərbaycan  torpaqlarının  siyasi  birliyinin  bərpa 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
14
edilməsi  təkcə  Fətəli  xanın  bilavasitə  rəqiblərini  –  Qaraqaytaq  usmisi 
Əmir Həmzəni, Şamaxıdan Ağası xanı, Qarabağdan İbrahim xanı və Kartli-
Kaxetiyanın çarı II İraklini deyil, həm də 1763-cü ildə öz rəqibləri üzərində 
qələbə çalaraq İranı yenidən birləşdirmiş, təmiz fars sülaləsi olan Zəndlərin 
nümayəndəsi Kərim xan Zəndin şəxsində İranın mərkəzi şah hakimiyyətini 
də  narahat  edirdi.  Mənbələrdən  göründüyü  kimi,  Kərim  xan  Zənd  Gilan 
xanı Hidayət xanın vasitəsilə “öz elçilərini Fətəli xanın yanına göndərmiş və 
ona, Rusiyadan əl çəkəcəyi təqdirdə yüksək vəkillik dərəcəsinin veriləcəyini 
bildirmişdir”. (33) 
Burada Rusiyanın xatırladılması təsadüfi deyildi. Belə ki, rus qoşunla-
rının Fətəli xan üçün ən çətin bir dövrdə ona ciddi yardım göstərməsi və 
Dərbəndin mühasirədən çıxarılması uğrunda dağıstanlılarla döyüşdə (1774-
cü il) qubalılarla birlikdə fəal iştirak etməsi hamıya bəlli idi. 
Mümkündür  ki,  Kərim  xan  Zənd  Fətəli  xana  belə  təklifləri  bir  neçə 
dəfə etmişdir və bunu Fətəli xan özü də təsdiqləyir: “Hazırda bütün İranın 
hökmdarı olan Kərim xan məni öz xidmətinə və razılığa təhrik etmək niyyətilə 
paytaxt şəhəri Şirazdan mənim yanıma bir çox hədiyyələrlə...və böyük pul 
xəzinəsi ilə inandığı elçilərindən ibarət bir neçə adam göndərmişdir, amma 
mən ... onu qətiyyən qəbul etmədim”. (34) Bu imtina Fətəli xana qarşı yenidən 
hərbi  əməliyyatların  başlanması  ilə  nəticələnir  və  bu  əməliyyatlarda  onun 
Azərbaycan xanlarından olan düşmənləri də iştirak edirlər. Lakin Kərim xan 
Zəndin 1779-cu ildə vəfatı İranda mərkəzi hakimiyyətin yenidən zəifləməsinə 
gətirib çıxardı və son nəticədə İran dövləti yenidən parçalandı. 
Zəndlərin  hakimiyyətini  tanımayanların  sırasında  Qacarlar  nəslinin 
nümayəndəsi olan Ağa Məhəmməd xan da vardı ki, öz hakimiyyətini Mazan-
daranda  möhkəmlədərək,  onu  İranın  şimal  əyalətlərində  genişləndirməyə 
başlayır və ilk olaraq Gilan xanlığına hücum edir. Öz ölkəsindən sıxışdırılmış 
Gilanlı Hidayət xan Fətəli xan Qubalının yanında sığınacaq taparaq ondan 
yardım  istəyir.  1781-ci  ilin  yazında  Fətəli  xan  Gilana  yürüş  təşkil  edir.  Bu 
yürüşün ən diqqətəlayiq cəhəti ondan ibarət idi ki, ilk dəfə olaraq İranın şah 
taxtına iddiaçı olan Qacara qarşı müharibədə Azərbaycanın demək olar ki, 
bütün əyalətlərindən – Quba, Dərbənd, Bakı, Şamaxı, Cavad, Şəki, Qarabağ, 
Talış və Ərdəbil xanlıqlarından olan hərbi qüvvələr və dəstələr birləşmişdi. 
Bu yürüşdə həmçinin Tarkov Şamxalı və Qaraqaytak usmisinin qoşunları da 
iştirak  edirdilər...  O  dövrün  mənbələrinin  şəhadətinə  görə  “gətirilmiş  bü-
tün qoşunlar daha çox Fətəli xanın cəhdləri sayəsində toplanmışdı, ümumi 
komandanlığı  isə  Quba  sərkərdəsi  Mirzə  bəy  Bayat  həyata  keçirirdi”.  (35) 
Tanınmış  Azərbaycan  tarixçisi  A.S.Sumbatzadənin  fikrinə  əsasən:  “Gilana 
yürüş  iştirakçılarının  belə  mötəbər  tərkibi  şah  İranına  qarşı  mübarizədə 
azərbaycanlıların şüurunun yetkinlik dərəcəsini və birlik hissini nümayiş et-
dirirdi”. Məhz “Gilandakı qələbədən ruhlanan Fətəli xan Cənubi Azərbaycan 

15
xanlıqlarının  heç  olmasa  bir  hissəsini  ozünün  yaratdığı  birliyə  qatmaq 
haqqında çoxdan düşündüyü planı həyata keçirmək qərarına gəlir”. (36) 
1784-cü ilin yazında Fətəli xan Ərdəbilə yürüş təşkil edir və may ayında 
onu ələ keçirir, sonra Meşkini də tutaraq cənub-qərbə hərəkət edir. Lakin Fətəli 
xana öz planlarını həyata keçirmək qismət olmur. Belə ki, onun bu cəhdləri 
yalnız Azərbaycanın bir neçə güclü xanlarının, gürcü çarı II İraklinin və bir sıra 
Dağıstan hakimlərinin deyil, həm də əsasən, Rusiya hökumətinin müqaviməti 
ilə qarşılaşır. Əlbəttə, Fətəli xan artıq həmin dövrdə “knyaz Potyomkin-Tavri-
çeskinin  məxfi  planının”  mövcud  olduğunu  ağlına  gətirə  bilməzdi.  Həmin 
plana  əsasən  “İrandakı  qarışıqlıqdan  istifadə  edilərək,  Bakı  və  Dərbənd  ələ 
keçirilməli, Gilan da onlara birləşdirilməli və Albaniya adı ilə böyük knyaz Kon-
stantin Pavloviç üçün gələcək miras kimi qoyulmalı idi”. (37) 
80-ci illərin ikinci yarısında İranda şah taxt-tacı uğrunda mübarizədə 
Ağa Məhəmməd xan Qacar üstün gəlməyə başlayır. Hələ şah olmadan Ağa 
Məhəmməd xan Qacar Fətəli xan Qubalıya və II İrakliyə məktublar göndərərək 
onun hakimiyyətinin tanınmasını və Rusiya ilə bütün əlaqələrin kəsilməsini 
tələb edir. Yaxınlaşan təhlükədən qorunmaq üçün 30 ilə yaxın rəqib olmuş və 
bir-birinə düşmənçilik etmiş Cənubi Qafqazın bu iki ən güclü siyasi xadimi ilk 
dəfə həm İran, həm də Türkiyədən gözlənilən təhlükələrdən birgə müdafiə 
olunmaq haqqında müqavilə bağlayırlar (1787-ci il). Fətəli xan sonrakı illərdə 
öz müttəfiqləri ilə birlikdə Ağa Məhəmməd xan Qacarın Cənubi Azərbaycan 
vasitəsilə Cənubi Qafqaza hücumlarının qarşısını müvəffəqiyyətlə alırdı. La-
kin, 1789-cu ilin martında öz şöhrətinin və yaratdığı şimal-şərqi Azərbaycan 
birliyinin qüdrətinin ən yüksək zirvəsində olan Fətəli xan vəfat etdi. Tanınmış 
Azərbaycan tarixçisi A.S.Sumbatzadə Qubalı Fətəli xan fəaliyyətini xarakterizə 
edərək “onun bütün həyatından qırmızı xətlə keçən üç cəhəti” xüsusi ola-
raq  qeyd  edir:  “Birinci,  Azərbaycanın  İrandan  ayrılması  uğrunda  qeyri-
şərtsiz mübarizə və vahid Azərbaycan dövlətinin yaradılması; ikinci, Sultan 
Türkiyəsindən açıq-aşkar surətdə aralanması, və üçüncü, Rusiya ilə ittifaqa 
və dostluğa daimi sədaqəti”. (38) 
Əlbəttə, Fətəli xanın Qafqazın və o cümlədən Azərbaycan torpaqlarının 
gələcəyinə  dair  Rusiya  dövlətinin  “məxfi  plan  və  niyyətlərindən”  xəbəri 
olacağı təqdirdə, onun Rusiya ilə sonrakı münasibətlərinin necə düzələcəyini 
söyləmək çətindir. Lakin, heç şübhəsizdir ki, Qubalı Fətəli xan hakimiyyətinin 
artıq  ilk  illərində  öz  irsi  xanlığının  –  Qubanın  hüdudlarından  xeyli  kənara 
çıxaraq formalaşmaqda olan Azərbaycan xalqının maraqlarının və məqsəd-
lərinin təmsilçisi kimi, XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın görkəmli si-
yasi və dövlət xadimi olmuşdur.
Qeyd etmək lazımdır ki, Fətəli xanın dövründə Quba xanlığının siya-
si tarixi hərbi yürüşlər və hücumlar kimi faktlarla zəngin olsa da, bu dövr, 
ümumilikdə həmin əyalətin tarixində ən parlaq bır dövr sayıla bilər. Eyni za-
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
16
manda, bu dövr, təkcə Qubanın deyil, bütün Azərbaycanın ərazisinin Fətəli 
xanın  hakimiyyəti  altında  olan  böyük  hissəsinin  dinc  sakinləri  üçün  daha 
sakit və sabit bır zaman kəsiyi hesab edilə bilər. Belə ki, bu ərazilərdə yaşayan 
əhali etibarlı şəkildə müdafiə olunmaqla, sonsuz müharibələrdən və dağıdıcı 
işğallardan dinclik əldə edə bilmişlər.
Xüsusi olaraq bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Fətəli xan tərəfindən 
yaradılmış  Azərbaycan  torpaqlarının  Şimal-şərqi  birliyinin  dəftərxanasında 
bütün dövlət aktlarının və rəsmi yazışmaların dili Azərbaycan dili olmuşdur 
ki,  bu  da  Azərbaycan  dilinin  bu  dövrdə  dövlət  dili  kimi  rəsmi  statusunun 
təsdiq edildiyini göstərir. 
Fətəli  xanın  ölümündən  sonra  onun  varisləri  olan  oğulları  Əhməd 
xan  (1789-1791)  və  Şeyxəli  xan  (1791-1810),  həm  şəxsi  keyfiyyətləri,  həm 
də yaranmış siyasi şərait səbəbindən, artıq hakimiyyətin yüksək mövqeyi-
ni  və  müstəqilliyini  qoruyub  saxlaya  bilmədilər  və  atalarının  Quba  xanlığı 
ətrafında yaratdığı Azərbaycanın birliyi parçalandı. 
XVIII  əsrin  sonu  –  XIX  əsrin  əvvəlində  Azərbaycanın  daxili  vəziyyəti 
və  onun  hüdudlarının  xaricindəki  siyasi  vəziyyət  kifayət  qədər  mürəkkəb 
olaraq  qalırdı.  Bir  tərəfdən  ölkənin  sosial-iqtisadi  geriliyi,  Rusiya  və  İran 
qoşunlarının aramsız və saysız yürüşləri, digər tərəfdən isə müxtəlif xanların 
şəxsi  iddiaları,  öz  aralarında  barışmazlıqları  və  digər  amillər  Azərbaycan 
torpaqlarının birləşmə prosesinə və vahid dövlətin yaranmasına imkan ver-
mirdi. Belə bir şəraitdə, Qafqazı tamamilə tabe etmək niyyətlərini açıq-aşkar 
nümayiş etdirməklə, həmin dövr xüsusilə fəallaşan istər Rusiyanın, istərsə də 
İranın imperiya planları qarşında Azərbaycanda davam gətirə biləcək vahid 
qüvvə yox idi.
1795-ci  ilin  yayında  Ağa  Məhəmməd  xan  Qacarın  qoşunları  Cənubi 
Qafqazın hüdudlarını keçdi və Talış, Naxçıvan, İrəvan xanlıqlarını talan etdi. 
Lakin Şuşa qalasını tutmaq cəhdi uğursuz olduqdan sonra, Ağa Məhəmməd 
xan qalanın 33 günlük mühasirəsinə son qoyaraq öz qoşunlarını Gürcüstana 
yeritdi.
İran qoşunlarının Cənubi Qafqaza soxulmasından narahat olan və yerli 
hakimlərin İrana qarşı mənfi əhval-ruhiyyəsini nəzərə alan Rusiya hökuməti 
də  1796-cı  ilin  aprelində  V.Zubovun  komandanlığı  altında  öz  qoşunlarını 
Azərbaycana  göndərdi.  Ağa  Məhəmməd  xan  Cənubi  Qafqaz  hüdudlarını 
tələsik tərk etdi. Bu dəfə rus qoşunları demək olar ki, qısa müddət ərzində 
maneəsiz  (Dərbənd  qalasının  azmüddətli  müqaviməti  istisna  olmaqla) 
Quba, Bakı, Şamaxı və Gəncəni tutdular. Lakin 1796-cı ildə II Yekaterinanın 
ölümündən sonra taxta oturmuş I Pavel rus qoşunlarını təcili surətdə geri 
çağırdı.  Ağa  Məhəmməd  xan  bundan  ruhlanaraq  1797-ci  ildə  yenidən 
Azərbaycana,  Qarabağ  xanlığına  soxuldu.  Bu  dəfə  satqınların  köməyi  ilə 
düşmən qoşunları Şuşanı tuta bildilər. Çox keçmədən Ağa Məhəmməd xan 

17
saray əyanlarının və yerli feodalların sui-qəsdi nəticəsində öldürüldü, lakin 
onun ölümü Azərbaycan xanlıqları üçün İran tərəfdən olan təhlükəni aradan 
qaldırmadı.  İranın  yeni  şahı  –  Fətəli  xan  yenidən  Qafqaz  hökmdarlarının 
itaətkarlığına nail olmağa çalışdı. 
Həmin  bu  vaxtlar  hiss  olunacaq  dərəcədə  güclənmiş  Rusiya  regio-
nun istilasının ikinci mərhələsinə başladı. Bu işdə əsas istinad vasitəsi kimi 
yerli xristianlara, ilk növbədə özlərinin dövlət quruluşu olmayan və rusları 
öz himayədarları kimi görən ermənilərə ümid edilirdi. Qeyd edilməlidir ki, 
Rusiya hökumətinin Azərbaycana dair hələ olduqca ehtiyatlı siyasət apardığı 
həmin dövrdə bir çox Azərbaycan xanları özləri üçün daha böyük təhlükəni 
Türkiyədə,  və  xüsusilə  də  İranda  görürdülər.  Rusiya  imkan  dairəsində, 
Azərbaycan xanlıqlarını işğal etməyə yox, daha çox onları müqavilələr bağla-
maq yolu ilə özündən asılı hakimlərə çevirməyə çalışırdı, bu zaman xanlar 
da daxili işlərində hədsiz hakimiyyətə malik olaraq qalırdılar. Məsələn, Quba 
xanlığı  ilə  Rusiya  hökuməti  arasında  artıq  yaranmış  münasibətlərdən  irəli 
gələrək, 1802-ci ildə Georgi müqaviləsi bağlanmışdı ki, bu müqaviləyə əsasən 
Şeyxəli xan Quba və Dərbənd xanlıqlarının idarəçiliyinə təhkim olunmuş və 
bu xanlıqların Rusiyanın tabeçiliyinə keçməsi rəsmiləşdirilmişdi.  Lakin, çox 
keçmədən rus qoşunlarının yürüşü istila xarakteri almağa başladı. 1801-ci 
ildə Rusiya imperiyası tərəfindən Şərqi Gürcüstan ələ keçirildi. Gürcülərdən 
asılı vəziyyətdə olan Qazax və Şəmşədil xanlıqları da Rusiyanın nüfuzu altına 
düşdülər. 
1803-cü ildə rus qoşunları Car-Balakən camaatını zəbt etdilər. 1804-
cü ilin əvvəllərində sayca böyük üstünlük təşkil  edən rus qoşunları başda 
Cavad  xan  və  oğlu  olmaqla  fədakarcasına  müqavimət  göstərən  Gəncə 
müdafiəçilərini qan içində boğaraq şəhəri ələ keçirdilər. Gəncə xanlığı ləğv 
edildi,  Gəncə  şəhərinin  adı  isə  dəyişdirilərək  Yelizavetpol  ilə  əvəz  olundu. 
Gəncə xanlığı ilə birlikdə Samux sultanlığı da rus qoşunları tərəfindən tabe 
edildi.
Rusiya  imperiyasının  işğalçı  uğurları  İranı  narahat  etməyə  bilməzdi 
və  1804-cü  ilin  iyununda  bu  iki  dövlət  arasında  müharibə  başladı.  İran 
qoşunları  Qarabağa  soxuldular,  lakin  burada  İbrahim  Xəlil  xanın  ordu-
su  tərəfindən  darmadağın  edildilər.  Bu  hadisənin  İran  şahı  tərəfindən 
bağışlanmayacağını bilən İbrahim Xəlil xan 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ 
xanlığı üzərində Rusiyanın protektoratının tanınması haqqında rus generalı 
Sisianovla müqavilə bağladı. Şəki xanı Səlim xan da Rusiyanın protektoratını 
qəbul  etdi.  Rusiya  imperatorunun  hakimiyyəti  Qarabağ  və  Şəki  xanları 
tərəfindən tanındıqdan sonra İran ordusu bir daha Qarabağa soxuldu, la-
kin  Şuşanı  və  Gəncəni  ələ  keçirə  bilməyərək,  Tiflis  üzərinə  hərəkət  etdi. 
Bu zaman Sisianov Azərbaycan xanlıqlarını istila etməkdə davam edirdi və 
Şamaxı xanlığı alındıqdan sonra rus qoşunları dənizdən və qurudan Bakıya 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
18
yaxınlaşdılar. Bakının təslim olmaqdan imtina etməsinə cavab olaraq şəhər 
dəniz donanması tərəfindən atəşə tutuldu və yalnız bundan sonra Bakı ha-
kimi Hüseynqulu xan şəhəri təslim etməyə razılıq verdi. 1806-cı il fevralın 
8-də Hüseynqulu xan Bakı qapılarının önündə general Sisianovla görüşərkən 
xanın qohumlarından biri generalı öldürdü.
Komandansız qalan rus ordusu Sara adasına tərəf geri çəkildi. Sisia-
novun ölümü haqqında xəbər tutan İran qoşunları növbəti dəfə Qarabağa 
soxuldular və Şuşanı mühasirəyə aldılar. İbrahim Xəlil xan ailəsi ilə birlikdə 
Xankəndi  şəhərinə  köçdü.  Ruslar  bu  köçə  şübhə  ilə  yanaşdılar  və  mayor 
Lisaneviçin başçılıq etdiyi rus əsgərlərindən ibarət dəstə, xanın düşərgəsinə 
hücum edərək, İbrahim Xəlil xanı və onun bütün ailəsini öldürdü. Bu hadisə 
Şəki şəhərində ruslara qarşı üsyanın başlanmasına səbəb oldu və nəticədə 
Şəki xanı rus qoşunlarını öz torpaqlarından qovub çıxardı. Rus ordusu isə 
öz  növbəsində  Şuşadakı  qarnizonunun  köməyinə  çataraq,  Qarabağı  İran 
qoşunlarından azad etdi. 
Şahın məğlubiyyəti Bakı və Quba xanlıqlarının taleyini həll etdi. Rus 
qoşunları  Azərbaycan  xanlıqları  üzərinə  hərbi  əməliyyatlar  apardığı  za-
man  Şeyxəli  xan  da  öz  mövqeyini  dəyişərək  onun  düşmənləri  –  İranın  və 
Türkiyənin  xeyrinə  Rusiya  ilə  qarşıdurma  yolunu  seçdi.  Onun  bu  addımı 
qarşısında  Rus  komandanlığı  Şeyxəli  xanın  müstəqilliyinə  son  qoymağı 
qərara  aldı.  1806-cı  ilin  sentyabrında  Bulqakovun  komandanlığı  altında 
rus qoşunları Quba üzərinə hərəkət etdilər və onlara müqavimət göstərən 
Azərbaycan qoşunlarını oktyabrın əvvəlində darmadağın edərək şəhəri tut-
dular. Lakin Qubanın alınması bu əyalətin heç də ruslara tamamilə məğlub 
olması demək deyildi. Belə ki, Şeyxəli xanın başçılığı altında qubalıların dağlı 
xalqlarla birlikdə rus istilasına qarşı ittifaqda təqribən 5 illik fədakarcasına 
müqavimət  hərəkatı  başlandı.  Rus  qoşunlarının  böyük  hissəsinin  Quba 
xanlığını  tərk  edərək  İran  və  Türkiyə  ilə  müharibəyə  getməsindən  istifadə 
edən Şeyxəli xan öz müttəfiqi Surxay xan Qazıqumuqlu ilə birlikdə 1807-
1808-ci illərdə demək olar ki, bütün xanlıqda öz hakimiyyətini bərpa edə bil-
di. 1809-cu ilin yanvarında o, Qubanı ələ keçirməyə çalışsa da məğlubiyyətə 
uğradı. (39) 
Qafqazdakı  Rus  komandanlığının  yüksək  rütbəli  hərbçilərinin  1806-
1811-ci  illərdə  Qubada  olan  vəziyyətlə  bağlı  yazışmaları  Qubalı  Şeyxəli 
xan  onlar  üçün  nə  qədər  ciddi  rəqib  olduğunu  göstərir.  Hərçənd,  bu 
yazışmalarda  Şeyxəli  xan  əvvəllər  “yelbeyin”  kimi  qınanırdı.  Bunun  səbəbi 
yəqin ki, Şeyxəli xanın “tam səmimiyyətlə tövbə edəcəyi, quldurluq həyatına 
son qoyacağı və Quba və Dərbənd əyalətlərində narahatçılıq yaratmayacağı 
təqdirdə İmperator Həzrətləri tərəfindən mərhəmətlə əfv ediləcəyi və ona 
Böyük  İmperatorun  torpaqlarında  layiqli  təminat  və  sığınacaq  veriləcəyi” 
barədə ona edilən vədlərə məhəl qoymaması idi. (40) Lakin, polkovnik Ad-

19
rianovun  piyada  qoşunları  generalı  Bulqakova  15  avqust  1810-cu  il  tarixli 
raportundan  məlum  olurdu  ki,  nəinki  Şeyxəli  xan,  heç  qubalılar  özləri  də 
Quba xanlığının keçmiş torpaqlarını “Böyük İmperatorun torpaqları” hesab 
etmirdilər: “Quba əyaləti üsyan qaldırıb, Şeyxəli xanı Tabasarandan çağırıb, o 
da tabasaranlılarla birlikdə gəlib; Quba qapanıb, çünki yollar həm o tərəfdən, 
həm də bu tərəfdən kəsilibdir...». (41)
Beləliklə, 1810-cu ilin avqust ayında xalqın müstəqilliyə və azadlığa can 
atmasının sübutu kimi, yalnız bu əyalətin deyil, həm də bütün Azərbaycanın 
tarixinə daha bir parlaq səhifə yazmış (1804-cü il Gəncə döyüşlərindən son-
ra) məşhur Quba üsyanı başlandı. 
Rus  generallarının  1810-cu  il  avqust-noyabr  aylarında  bir-birinə 
göndərdiyi məxfi sərəncamlar adətən “kədərli” xəbərlərlə başlayırdı: “Mən 
indi Bakı komendantı general Repindən həyəcanlı xəbər aldım ki, Qubanın 
demək olar ki, bütün bəyləri və xalqı, xəyanət edərək, Şeyxəliyə satılıblar, 
yalnız Quba qalasının qalan sakinlər qaladakı iki batalyonla müdafiə olunur-
lar, lakin onların da Şeyxəlinin dəstəsi və üsyançılar tərəfindən hər hansı bir 
rabitə əlaqələri kəsilmişdir”; (42)
“4 ildən artıq müddət ərzində Quba əyalətində hədsiz narahatçılıqlar, 
soyğunçuluq və qətllər yaradan Şeyxəli bu il hətta ona müvəffəq olub ki, 
Dağıstanın müxtəlif xalqlarından topladığı quldur dəstəsi ilə Quba sərhədində 
peyda olaraq, Rusiyaya sədaqətini tamamilə unutmuş Quba xalqının demək 
olar ki, hamısını qiyama sövq etmişdir”; (43)
“Mən təqdim edilən 1039 və 1040 №-li raportları müxtəsər kədərlə 
aldım;  Quba  xalqının  hiddətlənmiş  Quba  bəyləri  tərəfindən  sövq  edilmiş 
ümumi qiyamını və xəyanətini görərək, belə güman edirəm ki, burada xalqın 
yelbeyinliyindən savayı digər əlavə təhrikçi səbəblər də olmuşdur ki, bunlar 
da sonradan aydın olacaqdır” – deyə general Tormasov 22 avqust 1810-cu 
il tarixdə plato-general Repinə yazırdı və bu zaman öz heyrətini gizlətmirdi: 
“məni ən çox sarsıdan sizin baş rəisinizə tabe edilmiş qoşunların anlaşılmaz 
məyusluğudur. Mən başa düşə bilmirəm, niyə bütöv 2 alay Quba qalasında 
qapanıbdır və tamamilə hərəkətsiz qalır, halbuki mən göstəriş vermişdim ki, 
qala üçün lazımi qarnizon saxlayaraq, dəstə yaratmaq və yelbeyin Şeyxəliyə 
qarşı hücuma keçmək lazım idi”. (44) 
Rus qoşunlarının məyus olması heç də səbəbsiz deyildi. Belə ki, nəinki 
“qiyamçıların”,  hətta  rusların  Azərbaycan  bəylərindən  olan  “sınanmış  və 
sadiq  müttəfiqlərin”in  davranışı  da  buna  əsas  verirdi.  Məsələn,  öz  dəstəsi 
ilə Xıdırzində postundan hərəkət edən mayor Levitskinin raportunda deyi-
lirdi:  “Ayın 13-ü səhər 2000-ə yaxın piyada və süvarilərdən ibarət düşmən 
göründü və mənim öz dəstəmlə yanından keçməli olduğum yüksəklikləri ələ 
keçirdi. Onu həmin yüksəkliklərdən vurub saldırmaq mümkün olmadıqda, 
mənim  yanımda  olan  bakılılar  bəyan  etdilər  ki,  dağların  sağ  tərəfində  yol 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
20
var. Həmin yolla gedərkən mənə süvarilər tərəfindən sağdan güclü hücum 
edildi. Mən yüzbaşı Lyapinə, onları cəbhəyə yaxın buraxmadan atışmağı əmr 
etdim; ona piyada atıcılardan ibarət yardım verdim, bakılı Manaf bəyə əmr 
etdim ki, Əsgər Əli bəyi atışmaya göndərsin və özü də ona yardım etsin. 
Əsgər  Əli  bəy  74  nəfərdən  ibarət  bütün  Bakı  süvari  dəstəsi  ilə  düşmənin 
üzərinə atıldı və bu zaman mən təəccüblə gördüm ki, Manaf bəy, yanımdakı 
Mirzə və 3 bakılı da daxil olmaqla, onlar hamisi Şeyxəliyə tərəf keçdilər; və 
sonra düşmənlərə qarışaraq dəstəmizi atəşə tutmaqda davam etdilər... mən 
dəstəm ilə aşıb keçilməsi mümkün olmayan xəndəyə gəlib çatdım, düşmən 
isə, körpüləri götürərək, keçidin yanında dayanmışdı və irəlidə 2000-ə yaxın 
əlavə süvari və 1000 nəfərədək piyada görünürdü, – buna görə də mən 120 
nəfər piyada əsgər, 40 nəfər kazak və 1 topla buradan keçməyin mümkün 
olmayacağını anladım. Bir də Qubada da hamı qiyam qaldırıb və “yaşasın 
xan” – deyə qışqırırdı”. (45) 
“Qubalıları ram etmək üçün digər üsullar tapmadıqda”, general L.Repin 
general  Tormasovdan  “təcili  olaraq  2  batalyon  qoşun  və  kazak  polkunun 
yarısının göndərilməsini” xahiş edir və buna general Tormasov belə cavab 
verir: “...bu ərazilərdə indi mövcud olan şərait sizə belə əhəmiyyətli gücün 
ayrılmasına heç cür imkan vermir. Belə ki, buradakı qoşunların ən mühüm 
hissəsi  indi  İmeretiyada  üsyana  qalxmış  imeretiyalılara  və  onlara  yardım 
edən türklərə qarşı gərgin mübarizə aparır; digəri Kartlidə İran qoşunlarının 
yardıma  gəldiyi  Axalsixlı  Şərif  paşaya  qarşı  vuruşur,  ...üçüncü  hissəsi 
İran  vəliəhdi  Abbas  Mirzə  və  onun  qardaşı  Əli  şaha  qarşı  Pambəkdədir; 
dördüncüsü – 2 alaydan bir az olan qoşunlar Şəki, Yelizavetpol və Şəmşədil 
əyalətlərini  müdafiə  edir;  beşincisi  isə,  4  alaydan  ibarət  olmaqla,  mənim 
komandanlığım  altında  mərkəzi  mövqeləri  tutmaqla,  bir  tərəfdən  Tiflis 
istiqamətini, digər tərəfdən Qazax istiqamətini mühafizə edir və Kartaliyada 
yerləşdirilmiş qoşunları dəstəkləyir...”. (46) 
General  Tormasovun  bu  ətraflı  məktubundan  açıq-aydın  görünürdü 
ki, rus qoşunlarına “yerli əyalətlərin” “narazı” və “qiyam qaldırmış” əhalisinin 
müqavimətini yalnız Quba istiqamətində dəf etmək lazım gəlmirdi. Təsadüfi 
deyil ki, təkcə rus alayları komandanlarına deyil, süvari və piyada dəstələri 
“Quba əyalətində nizamın bərpa edilməsində” iştirak etməli olan Azərbaycan 
xanlarına və bəylərinə də ciddi göstərişlər göndərilirdi: “Şeyxəli xanın özü tu-
tulsun və ya hər hansı vasitə ilə öldürülsün, elan edilsin ki, bunu icra edən 
hər kəs çox yaxşı mükafatlandırılacaqdır və mən buna öz sözümlə təminat 
verirəm”. Bununla yanaşı, general Tormasov hər məktubunda tabeçiliyində 
olanlara  “sadiq  qalan  və  itaətkar”  Quba  sakinlərinə  qarşı  “zor  tətbiq 
etməyi”  qadağan  edir,  həmçinin  Şeyxəli  xandan  əl  çəkərək,  tövbə  edən 
və  əfv  olunmasını  xahiş  edəcək  qiyamçıların  kəndlərinə  aman  verilməsini 
tapşırmışdı: “...çünki viran qoyulmuş torpaqlar İmperator Həzrətlərinə heç bir 

21
xeyir gətirməyəcəkdir və ədalətsiz qəddarlıq qubalıları daha da hiddətləndirə 
bilər”. Yalnız “silahla müdafiə olunan” düşmənlərin cəzalandırılması, “və on-
larla müharibənin qanunları üzrə rəftar edilməsi” əmri verilmişdi”. (47) 
Lakin,  belə  görünürdü  ki,  qubalıların  çoxunun  heç  də  əfv  barədə 
xahiş etmək fikri yox idi və bu, general Tormasovu xüsusilə əsəbiləşdirirdi: 
“Qubalıların açıq-aydın inadkarlığı... düşüncəsizlik deyil, iğtişaşçı ruhu ... elə 
həddə çatmışdı ki, onlar 4 il ərzində heç vaxt yelbeyin Şeyxəli ilə açıq və gizli 
əlaqələrdə olmaqdan çəkinməmiş, daima müxtəlif üsullarla onu dəstəkləmiş 
və  düşünmüşlər  ki,  o,  Quba  xanı  olacaq  və  bütün  xalqın  istəyi  qarşısında 
Rusiya  Hökuməti  nə  vaxtsa  onun  xanlığını  təsdiq  etməyə  razılıq  verəcək. 
Quba torpağındakı indiki çaxnaşma həmin zərərli əlaqələrin və bu xalqın pis 
niyyətinin nəticəsidir”. (48)
Bu sətirlər zəbt edilmiş “xalqın” – indiki halda Quba əhalisinin – işğalçı 
tərəfindən qəbul və dərk edilməsində olan dərin səhvləri, anlaşılmazlıqları 
və ziddiyyətləri çox dəqiq xarakterizə edirdi. Həmin sətirlərin müəllifi gizlədə 
bilmədiyi bir təəssüflə iddia edirdi ki, “əgər Quba xalqı sadiq olsaydı, nəinki 
təklikdə  Şeyxəli  xana  və  onun  quldur  dəstələrinə  qarşı  özü  müqavimət 
göstərə bilərdi, həm də bu yelbeyini gizlədən və dəstəkləyən qonşularına da 
güclü zərbə vura bilərdi”. (49)
Yazışmalarda bir qayda olaraq “vəhşi” deyə adlandırılan “Quba xalqı” 
İmperator  Həzrətlərinə  niyə  sadiq  deyildi,  və  əksinə  “yelbeyin”,  “əxlaqsız”, 
“quldur” və “əclaf” Şeyxəli Xan Qubalını niyə müdafiə edirdi? Torpaqlarını 
zorla ələ keçirmiş “yadelli gəlmələrlə” barışmayan qürurlu və azadlıq sevər 
xalqın  Şeyxəli  xanın  simasında  öz  başçısını  gördüyü  fikrini  ağlına  belə 
gətirməyən, eləcə də Şeyxəli xanın özünün və müttəfiqlərinin fəaliyyətinin 
öz mövqeyini, öz torpaqlarını və öz xalqını qorumaq kimi sadə bir məntiqə 
söykəndiyini  ehtimal  etməyən  və  yaxud  etmək  istəməyən  rus  generalı 
görünür  ki,  özünə  yuxarıdakı  sualı  vermirdi.  Bununla  belə,  onun  həddən 
artıq mürəkkəb vəziyyətdən çıxış yolu axtararkən, sırf hərbi əmrlərdən başqa, 
irəli  sürdüyü  aşağıdakı  təkliflər  qubalıların  “inadı”  qarşısında  müvəqqəti 
güzəştlərə  getmək  zərurətini  anladığını  göstərir:  “yaranmış  şərait  və 
İmperator Həzrətlərinə faydalı xidmət göstərilməsi nəzərə alınmaqla Qubada 
xanlıq bərpa edilsin, bu zaman Rusiyanın təbəəliyində olan digər xanlara aid 
qaydalar əsas götürülsün; mən onlara hörmət əlaməti olaraq bizim idarəçilik 
üsuluna vərdiş etməmiş qubalıların hökumətdən narazı qalmağa səbəbləri 
olmayacağını və onların öz üzərilərində xanlarının olması arzularının təmin 
ediləcəyini təklif edirəm, amma yalnız Şeyxəli olmamaq şərti ilə...». (50)
1810-cu  ilin  sentyabr  ayında  Şeyxəli  Xanın  tutulması  və  ya  məhv 
edilməsi üçün artıq 1000 çervon qızıl pul mükafatı, maaşlı rütbə və ya həmin 
şəxsin vəziyyətinə uyğun Qubada mülk verilməsi təyin edilir, (51) “amansız 
qiyamçıları isə qırmaq”, ...qiyamın əsas səbəbkarlarını tutmaq və ya onların 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
22
özlərini  (itaətli  kəndlilərindən  savayı)  və  əmlaklarını  ümumiyyətlə  məhv 
etmək (yaxud dövlət xəzinəsinə daxil etmək) göstərişi verilmişdi. (52) 
Üsyançıların şiddətli müqavimətinə və say üstünlüyünə baxmayaraq, 
Quba  üsyanı  1810-cu  ilin  dekabrında  yalnız  rus  silahının  gücünə  yatırıldı, 
belə  ki,  rus  ordusunun  artilleriyadan  və  digər  silah  növlərindən  geniş 
istifadə edən ən yaxşı hissələri üsyançılara qarşı yönəldilmişdi. Şeyxəli Xan 
Dağıstanın dağlarında gizlənə bildi. Sonrakı illərdə o, əvvəlcə Surxay-Xanın 
Kürə mülkündə, sonra Qazıqumuq xanlığında və Akuşda qalaraq, 1819-cu 
ilədək partizan müharibəsini davam etdirmiş və rus qoşunlarını Dağıstanın 
içərilərinə buraxmayaraq, ləzgilərdən ibarət olan çoxminli dəstələrlə Quba-
ya və Quba xanlığının kəndlərinə hücumlar etmişdir. 1819-cu ilin iyununda 
ailəsi ilə birgə yaşadığı Akuşun Başlı kəndinin yaxınlığında Şeyxəli xan ruslarla 
növbəti qarşıdurmada parlaq qələbə qazandı. O, Başlının – Quba xanlarının 
irsi  kəndində  olan  2000-dək  evin  hamısını  atəşə  tutan  rus  qoşunlarının 
qarşısına  20  minlik  qüvvə  çıxarmış  və  rusları  ağır  itkilərlə  geri  çəkilməyə 
məcbur etmişdi. Lakin, bu Şeyxəli Xanın sonuncu qələbəsi idi. 1919-cu ilin 
avqustunda  general  Mədətovun  və  general  Pestelin  başçılığı  altında  çox-
minli  rus  qoşunları  müxtəlif  istiqamətlərdən  Dağıstana  yürüşə  başladılar. 
Şeyxəli Xan və onun ətrafı belə güclü hücuma davam gətirməyərək, dağlara 
çəkildilər və yoxa çıxdılar. Onun sonrakı taleyi haqqında dəqiq məlumat yox-
dur, lakin, müxtəlif mənbələrdə belə ehtimallar irəli sürülür ki, Şeyxəli Xan 
1821-ci ildə ölmüş və Balakəndə dəfn edilmişdir, digər mənbədə isə onun 
ölüm tarixi kimi 25 may (06 iyun) 1822-ci il göstərilir. (53)
Çar hökuməti Şeyxəli Xanın tərəfdarlarının hamısına qəddarcasına divan 
tutdu. Şeyxəli xanla bütün bu illər ərzində əlaqədə şübhəli bilinən səkkiz nəfər 
Dərbənd bəyi Həştərxana sürgün edildi. (54) Quba üsyanının iştirakçılarının 
aqibəti daha ağır oldu. Onları ümumi siyahılarla, “çox qısa sürən və 24 saat 
ərzində  başa  çatdırılan  hərbi  məhkəmədə  xəyanətdə  günahlandıraraq” 
Sibirə  sürgünə  göndərdilər.  (55)  Həmçinin  Tabasaran  əyalətinin  “Şeyxəlinin 
tərəfini saxlayan” kəndləri də cəzalandırıldı, onların idarə edilməsi “İmperator 
Həzrətlərinə  sadiq  və  itaət  edən  bəylərə  həvalə  edildi”,  ”Şeyxəli  ilə  qaçan 
xəyanətkarların”  əmlakı  isə  “digər  sadiq  bəylərin”  idarəçiliyinə  verildi.  “Gü-
nahkarlardan mal-qara qismində alınmış kontribusiya”nın “bir hissəsi hərəkət 
edən qoşunların istifadəsinə verildi, digər hissəsi isə yandırılmış Eren və Ərkit 
kəndlərinin Rusiyaya sadiq və Şeyxəli üzündən müflisləşmiş bəylərinə paylandı. 
Diqqətəlayiqdir  ki,  bütün  bu  sərəncamlar  “qanunun  aliliyini”  gözləmək 
baxımından deyil, “Asiyalılarda bu üsul, həmişə günahkarları cəzalandırmaqla 
və çalışqan insanlara xeyir verməklə, onları itaətdə saxlamaq üçün ən etibarlı 
üsuldur” – məntiqi ilə verilmişdi. (56)
Quba  xanlığının  bu  hadisələrdən  sonra  idarəçiliyinə  gəldikdə  qeyd 
edilməlidir ki, nə general Tormasovun Qubada yeni xanın müqavilə bağlamaq 

23
yolu ilə təyin edilməsi haqqında təklifi, nə də onun təklif etdiyi namizədin 
özü (Şaqanlı Cahangir xan) Quba əyalətinin “nizama salınması” ilə məşğul 
olan polkovnik Lisaneviç tərəfindən bəyənilmədi. Lisaneviç Bakı komendantı 
general Repindən “Cahangir xanın Quba əyalətinin idarə olunmasına cəlb 
edilməsi  barədə  sərəncam  alsa  da,  buna  əməl  etmədi”.  Belə  ki,  “Quba 
xalqının  Cahangir  xan  tərəfindən  idarə  edilə  biləcəyinə”  inanmadı,  çünki, 
“...bəylər və sadə xalqın böyük hissəsi sünnilər, Cahangir xanın özü isə şiə 
olduğu üçün, mənim bütün səylərimə baxmayaraq, onlar xanı istəmirlər, və 
bu səbəbdən xan da heç zaman özünü xalqa sevdirə və ya heç olmasa əsas 
bəylərin bir hissəsinin etibarını qazana bilməyəcəkdir”. Bunun müqabilində 
Lisaneviç  “müvəqqəti  olaraq  4  bəydən  ibarət,  onların  hüquqlarına  uyğun, 
yerli  gəlirlərdən  maaş  verməklə,  baş  hərbi  rəisin  sədrliyi  altında  divan” 
yaradılmasını təklif edilirdi. (57)
Burada belə bir məqamı vurğulamaq lazımdır ki, Lisaneviç tərəfindən 
irəli  sürülən  dəlil,  ilk  baxışdan  inandırıcı  görünsə  də,  Şeyxəli  xanın  və 
Quba xanlarının bütün nəslinin şiə inancına etiqad etməsi nəzərə alınarsa, 
yuxarıdan  verilən  göstərişin  onun  tərəfindən  icra  olunmamağının  əsil 
səbəbini  aydınlaşdırmır.  Yəqin  ki,  buna  görə  o,  2  həftədən  sonra  (24  no-
yabr 1810-cu il tarixdə), daha çox əsaslandırılmış dəlillər gətirərək, general 
Tormasova ikinci raportunu göndərir və bir daha qeyd edir ki, “bütün halları 
təhlil edərək, mən Cahangir xanın xanlığın idarə edilməsinə gətirilməsini mü-
nasib hesab etmədim, çünki: 1) yad xanları xalqın gözü götürmür; 2) onların 
dini fərqlidir və, nəhayət, xalq Rusiya məmurları tərəfindən idarə edilməyə 
müəyyən mənada artıq adət etmişdir və bütün hallarda özünü daha təmin 
edilmiş hesab edir. Mən bunu çox ədalətli hesab edirəm, belə ki, xanlıq idarə 
üsulunda xalq dövlət xəzinəsinə verdiyi vergidən əlavə xanı və onun bütün 
əshabələrini saxlamalıdır ki, bu da əhali üçün ağır bir yük olacaqdır. Habelə 
Cahangir  xan  Qubanın  bizə  sədaqətli  olan  nüfuzlu  bəylərindən  heç  birini 
özünə yaxınlaşdıra bilmir, nəticədə biz xan hakimiyyətinə dözməyən xalqı 
sakitlikdə  saxlamaq  üçün  orada  qoşunlarımızın  sayını  azaltmaq  əvəzinə 
artırmalı olacağıq”. Həmin bu raportdan məlum olur ki, polkovnik Lisane-
viç artıq Qubada podpolkovnik Tixanovskinin sədrliyi altında və 3 bəydən 
– Həsən əfəndi, Məmməd bəy Buqudski və Musa bəy Əlibəyovdan – ibarət, 
yerli komendantın iclasçı qismində iştirakı ilə müvəqqəti hakimiyyət üsulu 
yaratmışdır. (58)
Beləliklə, həm Quba xanlığının, həm də Quba xanlarının tarixinə son 
nöqtə  qoyulur.  Bu  kiçik  raport  həm  də  Rusiyanın  təbəəliyini  qəbul  edən, 
general olan və öz torpaqlarının hakimləri kimi saxlanılan digər Azərbaycan 
xanlarının gələcək taleyinin müjdəçisi hesab edilə bilər. Lakin qarşıda yalnız 
bu  xanlar,  generallar  üçün  deyil,  həm  də  bütün  Azərbaycan  xalqı  üçün 
taleyüklü olacaq hadisələr gözlənilirdi. 
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi

Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
24
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə