O`zbеkistоn rеspublikasi оliy va o`rta maхsus ta’lim vazirligi


I bob. Savod o`rgatish darslarining asosiy mazmuni va uni o`rgatishdagi izchillik



Yüklə 37,39 Kb.
səhifə2/11
tarix27.05.2022
ölçüsü37,39 Kb.
#59736
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
O`zbеkistоn rеspublikasi оliy va o`rta maхsus ta’lim vazirligi

I bob. Savod o`rgatish darslarining asosiy mazmuni va uni o`rgatishdagi izchillik.


1.1.Savod o`rgatih davrida o`quvchilarni o`qishga o`rgatish
Savod o’rgatish metodikasi, ya’ni elementar o’qish va yozishga o’rgatish. Bolalarga savod o’rgatish pedagogika fanidagina emas, balki ijtimoiy hayotda ham juda jiddiy masalalardan hisoblanadi. Chunki xalqning savodxonligi mustaqillik uchun , siyosiy onglilik uchun, madaniyat uchun kurash qurolidir. Mustaqil O’zbekiston Respublikamizda har bir kishining savodxon bo’lishiga alohida e’tibor berilmoqda. Prezidentimiz Islom A. Karimov kelajak avlodning savodxon , yuksak Ma’ naviyat egasi bo’lib yetishishlari uchun g’amho’rlik qilmoqdalar. Maktabda o’qitish elementar o’qish va yozishga o’rgatishdan boshlanadi. “Alifbe “ ga asoslangan holda qisqa vaqt ichida o’quvchilar o’qish va yozishga o’rgatiladi, ya’ni o’qish va yozish ko’nikmasini egallaydilar.
Savod o’rtgatish davrida o’qish va yozish harakatini maqsadga muvofiq ravishda bajara olish o’qish va yozish ko’nikmasi deyiladi.
Bu ko’nikma bilimni talab qiladi, chunki har qanday ko’nikma bilimsiz shakllanmaydi. Bilim ko’nikmaga aylanmagan bo’lishi mumkin. Masalan bola v harfining elementlarini, yozuv chiziqlari orasiga qanday joylashtirilishini bilib uni daftarda yoza olmasligi yoki o’quvchi harflarni tanib, ularni o’qiy olmasligi mumkin. Yozish ko’nikmasini hosil qilish uchun boshqa faoliyat turlari, ya’ni yozish jarayonida partada to’g’ri o’tirish, ruchkani barmoqlar orasida tutish, daftarni qiyalikda qo’yish kabilar ham o’rgatiladi.
O’qish va yozish ko’nikmasi takomillashtirila borib, malakaga aylantiriladi. Malakaning shakllanishi uchun bir faoliyat bir necha bora takrorlanishi lozim. Yozish malakasiga o’quvchi ruchkani qanday ushlash, qanday yurgizish haqida o’ylab o’tirmay, so’z va gaplarni yoza boshlaydi. Demak o’qish va yozish malakasi harakatning o’ylab o’tirmay amalga oshirilishi jarayonidir. Malaka o’qitishning keyingi bosqichlarida mustahkamlanib avtomatlashish darajasiga yetkaziladi.
O’qish va yozish kishi nutq faoliyatini turi bo’lib, u nutqqa oid malakadir. O’qish malakasini ham nutq faoliyatining boshqa turlari bilan, ya’ni og’zaki hikoya qilish, o’zgalar nutqini eshitish orqali anglash, ichki
nutq bilan uzviy bog’liq holda shakllanadi. Maktabda o’qitishning muvaffaqiyati savod o’rgatishning qanday tashkil etilganligiga bog’liq.
O’quvchini savod o’rgatish jarayonida elementar o’qish va yozishga o’rgatishda o’quvchilarning faoliyat ko’rsatishi va nutq faoliyatiga kirishishlari uchun talab bo’lishi, o’z fikrini og’zaki yoki yozma ifodalashi uchun zaruriyat va ehtiyojni yuzaga keltiruvchi vaziyat yaratilishi lozim.
O’qish va yozish malakasi biri ikkinchisining muvaffaqiyatli amalgam oshuvini ta’minlaydi. SHuning uchun ham o’qishga o’rgatish bilan yozuvga o’rgatish parallel olib boriladi va bu faoliyat muntazam ravishda mashq qildiriladi. Shunday ekan, savod o’rgatish jarayonida bola juda ko’p o’qishi yozishi zarur. O’qish uchun ham, yozish uchun ham yangi matn olinadi, chunki bir matnni bir necha bor qayta o’qish bilan maqsadga erishish qiyin. Bu ko’pincha o’qilgan matnni yuzaki yodlab olishga to’g’ri keladi.
Takroriy faoliyatda vaziyat va mazmunning almashinishi malakani mustahkamlashga yordam beradi, qobiliyatni o’stiradi. O’quvchi oldida uzoq muddatda amalga oshadigan maqsad o’qish va yozishni o’rganish hamda hozirda bajarish shart bo’lgan kundalik maqsad – topishmoqni o’qish va javobini toppish, so’z va gaplarni o’qish rasm asosida so’zlar berish kabilar turadi. O’zbek tili yozuvi ya’ni fanematik yozuvdir. Har bir yozuv uchun, har bir fonema uchun mahsus grafik shakl olingan.
O’qishda grafik shakllar tovushga aylantirilsa, yozuvda aksincha, tovushlar harflarga aylantiriladi. Bu o’qish va yozish faoliyatida o’quvchi uchun qiyinchilik tug’dirgandek tuyulsa – da, aslida o’qish va yozish jarayonini soddalashtiradi, chunki tizimdagi tovushni ifodalovchi harflar soni uncha ko’p emas. O’qish va yozishni o’zlashtirish uchun tovush va harflarning o’zaro munosabatiga oid qoidalarni o’zlashtirish kifoya.
Savod o’rgatish metodikasida o’zbek tili tovushlar va harflar tizimining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish talab etiladi.
O’qish darslari davomida o’quvchilar so’zdagi harflarni bir-biriga bog’lab yozish. So’z va gaplarni kichik hamda bosh harflarni alifbe kitobida berilgan tartibda yozishga o’rgatiladi.
Xat-savod o’rgatish davrida bolalarni bosma harflar bilan yozma harflarning o’xshash tomonlarini farqlab bosma harflarning yozma ravishda ko’chirib yozishga ham o’rgatish foydalidir. Chunki ular ko’pincha bosma harflarni aralashtirib yozib qo’yadilar. Shunday paytda ular e’tiborini yozuv namunalariga jalb qilish, yozuvlarini to’g’ri va chiroyli bo’lishiga erishmoq lozim.
Alifbe davrida bolalarga tovush harfni o’rgatishda dastlab yozilishi talaffuziga mos keladigan so’zlar tanlanadi. Bolalarni yozuvga o’rgatishda so’z tarkibidagi harflarning to’g’ri, aniq yozilishi va qo’shilishiga daftarlarni ozoda tutishga bolalar e’tibori tortiladi. Bu davrdagi darslarni maqsadga muvofiq tashkil etish o’quvchilar bilimining kelgusida pishiq- puxta bo’lishiga mustahkam zamin yaratadi.
O’qituvchining bu sohadagi muvaffaqiyatlari uning dars o’tish usullari, darsda qo’llaydigan didaktik materiallarga ko’p jihatdan bog’liqdir.
Buning uchun o’qituvchi doimo izlanishi, har darsda yangi-yangi usullarni joriy qilishi, o’z bilimini boyitib borishi lozim. Savod o’rgatish ishlarini to’g’ri tashkil qilish uchun quyidagilarga e’tibor berish lozim.

      1. Ta’limning didaktik jihatlariga e’tibor berib uni so’nggi yutuqlar bilan to’ldirib borish.

      2. O’quvchilarning yosh va fiziologik jihatlariga e’tibor berish.

      3. Ularda mustaqil faoliyatni rivojlantirish usullarini keng qo’llash.

      4. O’qish va yozishning uzvuyligiga e’tibor berish.

      5. alifbo va unga qo’shimcha materiallardan ijobiy foydalanish.

Savod o’rgatishning har bir bosqichi o’zining muhim pedagodogik didaktik qirralari bilan ajralib turadi. Masalan alifbogacha bo’lgan davr turli xil rasmlardan, chizmalardan, nuqtalardan, va boshqa vositalardan keng foydalanadi.
Shuningdek bolalar O’qituvchining savollariga javob berishga rasmlarga qarab fikrlashga va o’zlari ko’rgan, eshitgan narsalar voqealar haqida erkin so’zlashga odatlana boradilar.
Savod o’rgatishda ta’ lim – tarbiyaning zamonaviy tamoillariga xalq pedagogikasi an’ analariga milliy qadriyat va ahloqning odob mezonlariga qat’iy rioya qilish o’quvchilarning ruhiy holatlari va o’qish o’rganishga qiziqish darajalarini hisobga olish yozuvga o’rgatishda ularning tovush – harflarni aniq farqlay olishga e’ tabor beriladi.
Savod ta’limidagi asosiy maqsad va vazifa bolalarga yozish va o’qishni o’rganishga ishonchhosil qilishdan iborat.
Ma’lumki, savod o’rgatish jaroyonidagi o’qish darslarining asosiy vazifasi o’quvchilarga tovush va harfni tushuntirish, ularning to’g’ri tallaffuzini o’rgatish orqali bolalarda to’g’ri, ongli, ifodali o’qish ko’nikmalarini shakillantirishdan iborat. Shuningdek oquvchilar lug;atini boyitish tafakkurini shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini o’stirishda ham bu davr mas’uliyatliligi bilan muhim o’rin tutadi .
Tayyorgarlik davri o’qishga o’rgatish uchun zamin hozirlaydi. Bu davrda bolalarda ozgalar nutqini eshitish diqqatni to’plash, til birliklarini (tovush bo’g’in so’z, gap) farqlash, ajratish, ularning vazifalarini anglash kabi vazifalar ini anglash kabi xususiyatlar shakllantiradi. Bular o’quvchilarning o’qishini muvaffaqiyatli egallashlariga yordam beradi.
O’qishga o’rgatish uchun, avvlo, o’quvchi tovush va harf bilan tanishtirilishi lozim. Tovush va harf bilan tanishtirishda bo’g’indan tovushni Ajratiish tamoyiliga amal qilionadi. Harf bilan tanishtirish quyidagi yo’nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:

  1. Mazmunli rasm yuzasidan savol-javob usuli bilan bog’lanishli hikoya tuzdiriladi. Undan kerakli gap, so’ng so’z ustida yuqoridagi kabi tahlil ishlari uyushtiriladi.

  2. So`z asos qilinib , analitik mashqlar yordamida o’rganiladigan tovush ajratib olinadi. Masalan: oy. O’qituvchi oy rasmini ko’rsatadi, o’quvchilar uning nomini ayadi. O’quvchi o tovushini cho’zib (o-o-o-y) aytadi va qaysi tovushni

cho’zib aytayotganini o’quvchilardan so’raydi. Oquvchilar o tovushini aytgach, uning xususiyatlari haqida savol-javob o’tkaziladi.

  1. O’rganilgan harflar ichiga bugun o’rganiladigan harf arashlashtirib qo’yiladi, bolalar uning ichidan notanish harfni ajratadilar, so’ng o’qituvchi bu harf ifodlaydigan tovushni aytadi. O’quvchilar tovushning xususiyatlrini aytadilar. Shu harfni kesma harflar ichidan topib, kitob sahifasidan , rasmli alaifbodan ko’rsatadilar . shu tariqa tovush-harf bilan tanishtirilgach, o’qishga o’rgatish ustida ishlanadi.

O’qishga o’rgatishda bo’g’in asos qilinib olinadi. Buning uchun o’qituvchida bo’g’in jadvali bo’lishi kerak. Bo’g’in jadvali asosida o’qish namunasi ko’rsatiladi, ya’ni harflab emas ichida, birinchi harfni ko’z bilan ko’rib uning nomini dilda saqlab, ikkinchi harfni ko’rish va ikkalasini bog’lab unlini mo’ljallab ulab aytish tushuntiriladi. Bo’gin o’qish oqituvchining namunasi asosida doimiy izchil olib boriladi. Bunda quyidagi kabi chizmalardan foydalanish mumkin:



o a

bol
ti:l no:n la:b

na cho:y

ta


xal

bunda “Alifbe” sahifalaridagi so’zlarni oldin bo’ginlarga bo’lish, so’ng o’qishni mashqqilish yaxshi samara beradi. O’qituvchining namunali o’qishidan so’ng birlikda ovoz chiqarib o’qish, yakka-yakka oqish, shivirlab o’qishdan foydalaniladi. Ayniqsa, sekin o’qiydigan o’quvchilar bolgan sinflarda xor bilan o’qitish o’qishni tezlshtiriladi. Sinf o’quvchilarining o’qish ko’nikmalaridan kelib chiqib matndagi so’zlarni xttaxtada bo’g’inlarga bo’lib yoish o’rganilgan harflarni hisobga olgan holda qo’shimcha so’z birikmalari, gaplar tuzib yozish va o’qitish usulidan ham foydalaniladi.
Ma’lumki “Alifbe” sahifalarida bogin tuzilishi murakkablashib boradi. Shuning uchun o’qituvchi har bir bo’gin tuzilishining murakkabligiga qarab ish usullarini belgilab olishi zarur . Masalan uch tovushdan tuzilgan ,to’rt tovushdan tuzilgan boi’g’inlarni o’qishga o’rgatish ham oziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. bunda o-lov, Man-non tipidagi bo’g’inlarda o-lov, Ma”n-no:n tarzidagi qo’shimcha chiziqlardan , bodring do’sttipidagi bo’ginlarda bo:d-ri:ng, to’rt tarzidagi qo’shimcha chiziqlardan foydalniladi. So’zlarni o’qishga o’rgatishda bo’lib o’qitishdan tashqari jadvallar ham yaxshi samara beradi:

Ki










la



















lar

Umuman olganda , har bir o’qish darsida, albatta bo’g’in tuzilishi murakkab bo’lgan so’zlarni o’qish mashqi o’tkazilishi lozim. Bu usul o’qituvchilarda o’qish malakasining takomillashuviga yordam beradi.


Har bir piredmetda bo’lgani kabi o’qish darslarida ham talim tarbiya birligiga e’tibor beriladi. O’qish darslarida tarbiya o’qilgan matinning ongli o’zlashtirilishiga bog’liq. Birinchidan, o’quvchi matnda fikr nima haqda borayotganini anglasagina, o’zida shunday sifatlarni shakllantirishga harakat qiladi. Ikkinchidan , yaxshi inson bo’lish uchun o’qishning zarurligini anglaydi. Ongli o’qishni taminlashda matn bilan unga ishlangan mazmunlui rasmlar o’rtasidagi bog’lanishlarni aniqlashtirishga, matn yuzasidan savollar berishga
diqqatini qaratish lozim. bunda quyidagicha savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin:

    1. Rasmni kuzating matnda nima haqida gap boradi?

    2. Rasmda nima tasvirlangan ?

    3. Rasm bilan matn norasida bo’g’lanish bormi?

    4. Matn mazmunini rasmga qarab so’zlb bering.

Demak o’qish o’qilganlarni o’zlashtirishga yo’naltirilgan bo’lishi lozim , shundagina matndagi asosiy fikr , ilgri surilayotgan g’oya o’quvchilar tomonidan o’zlashtiriladi .
Savod o’rgatishning birinchi kunidayoq o’qish ongli bo’lishi, bolalarni ongli o’qishga o’rgatish juda muhim. So’roqlar yordamida o’qilganlarni bola qandy tushingani aniqlanadi, tekshiriladi. Sharoitga qarab muammoli holatni yaratish zarur. Bunday holat “Alifbe” dan yoki harf terish matosidan, o’qiladigan topishmoqdan yoki muammmoli savolni keltirib chiqardigan taxminiy suhbat yordamida hosil qilish mumkin. Masalan : Qishda qushlar qyerga uchib ketadi?
Ongli o’qishni ifodali o’qishdan ajrtib bo’lmaydi. Ammo analitik o’qishning birinchi bosqichida ifodali o’qish mumkin emas , chunki bolalar so’zda urg’uli bo’g’inni ajrata olmaydilar, tugallangan intonatsiyani , so’roq ohgangini hatto, orfaepik to’g’ri o’qishni hm bilmaydilar . shuning uchun analitik o’qish bosqichida so’zni yaxlit, orfoepik qayta o’qish tavsiya qilinadi. Bunday qayta o’qish to’g’ri intonatsiyaga, ifodalilikkka o’rgatadi, o’qishning ongli bo’lishiga yordam beradi.
O`qishning ongliligini va tasirchanligini taminlash uchun matn mazmunini o’quvchilarning ko’rgan –kechirganlari taassurotlari bilan bog’lash lozim. Shunda o’quvchida o’qishga , o’rganishga qiziqish ortadi.
Ongli o’zlashtirishni amalga oshirishda lug’at ustida ishlash ham muhimdir. So’zlarning ma’nosi ustida to’xtalish fikrni oydinlashtiradi, mtinni tushinishga yordam beradi.
She’r, tez aytish , topishmoq qo’shiq maqol hikmatli so’zlardan o’qitish yod oldirish ham o’quvchilarning o’qishga qiziqishini oshiradi, o’qish malakasini
shakillantiradi, xotirasini mustahkamlaydi. Boshlng’ich sinflarda o’qish darslarinin g uchdan ikki qismi o’qishni mashq qilishga ajrtilishi lozim.
Yangi material o’tganiladigan o’qish darsida asosiy ish turlari quyidagilardir:

  1. O’rganiladigan yangi tovushli so’zni bo’g’in tovush tomonidan tahlil qilish bilan ajratish . Bunda yangi tovush ajratiladigan so’zni o’quvchilar rasm asosida o’zlri tuzgan gaplar ichidan oladilar . tokvushni ajratishda shu sdo’zning mo’deliga asoslanadilar. Tovushlarni eshitish , talaffuz qilish ularning artikuliatsiyasi (nutq organlarining tovush chiqarishdagi ishi) ustida mashq qilinadi.

  2. Kichik va bosh harflar bilan tanishtiriuladi. Bo’g’inlar o’qitiladi.

  3. So’zlarni avval xattaxtadan keyin “alifbedan “ o’qish . harf bo’g’inlaridan harf terish kartonida so’z , so’z birikmasi gap tuzish va ularni o’qish so’z m’nosida ustiuda ishlash.

  4. Mtanni o’qish va tahlil qilish , uni qayta o’qish , rasmning matnga bog’liqligini belgilash.

  5. Nutq o’stirish: lug’atni boyitish , so’z birikmasi gap, bog’lanishli hikoya tuzish

  6. Umumlashtirish : yangi harfni jadvalga qo’yiush , yangi o’rgfanilgan tovushning unli yoki undosh ekanligini aniqlash, yangi harfni ilgari o’rganilganlar o’rganilgan lar bilan qityoslash , tovush va harfning ahamiyatini takrorlash.

  7. O’rganilganlrni mustahkamlsh darsida yangi trovush ajratiladi , yangi harf biln tanishtirish mashqidan tashqari , barcha ish turlaridan foydalaniladi , shuningdek, qo’shimcha so’zlar va matnlar bilan ishlanadi; matinni o’qish va tahlil qilishga , ko’rgazma vositalar bilan ishlanadi; matnni o’q ish va tahlil qilishga, ko’rgazma vositalar bilan ishlashga, nutq o’stirishga , o’yinlr qiziqarli materiallarga , ilgari o’rganilgan tovushlar va harflrni takrorlab mustahkamlashga alohida ahamityat beriladi, tarqatma materiallardan ham foydalaniladi.

  8. Birinchi uchragan so’zlar bilan ishlash : ochiq bo’g’inda dastrlab undosh , keyin esa unlui o’qiladi , yopiq bo’g’inda esa unli bilan tugagan ochiq bo’g’inni o’qib, keyingi undosh o’qiladi va so’zni yaxlit o’qishga o’rgatiladi

. o’quvchilarga asta-sekin bo’g’inlab o’qishdan sintetik o’qishga tayyorlab boriladi. Bunda yangi so’zni xattaxtaga ktta bosma harflar bilan yozish, o’quvchilarga o’qitish tavsiya qilinadi. So’z shivirlash bilan o’qiladi, kesma harf, bo’g’in bilan yoziladi.

  1. sujetli (rasmning asosiy mzmunini aks ettiradign) rasmga qarab o’qituvchi yordamida ,uning yo’llovchi savolllari asosida hikoya tuzish, undan gapni ajratish va tahlil qilish.



Yüklə 37,39 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin