Azsayli xalqlarin



Yüklə 3,39 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/13
tarix26.05.2017
ölçüsü3,39 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 
FOLKLOR İNSTİTUTU 
____________________________________________
 
 
 
 
 
 
AZSAYLI XALQLARIN 
FOLKLORU 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI – 2014 

 
 

 Layihənin rəhbəri:      AMEA-nın müxbir üzvü,  
   fəlsəfə elmləri doktoru  
   Muxtar KAZIMOĞLU (İMANOV) 
 
Tərtib edən və  
ön sözün müəllifi:       filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru  
   Mətanət YAQUBQIZI 
 
Redaktor:  
    
   filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru,  
                  
    
   dosent Rza XƏLİLOV 
 
Rəyçilər: AMEA Folklor İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,  
    sənətşünaslıq elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, albanşünas 
    Bəxtiyar Adil oğlu Şahverdiyev; 
 
   Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru  
                Asiyyat Kamil qızı TİNAYEVA, milliyyəti avar; 
 
  AMEA Coğrafiya İnstitutunun Hidrologiya və su 
                ehtiyatları şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, coğrafiya  
 
  üzrə fəlsəfə doktoru Cuma Həzrət oğlu  
 
  MƏMMƏDOV, milliyyəti saxur
 
 
Mətnlərin tərcüməsi üçün məsul şəxslər: 
1.  Udi  dilinin  tərcüməsinə  məsul  şəxs  Qəbələ  rayonunun  Nic 
qəsəbəsinin 3 saylı orta məktəbinin müəllimi Sevil Atayeva 
2.  Avar  dilinin  tərcüməsinə  məsul  şəxs  AMEA  Nəsimi  adına 
Dilçilik İnstitutunun elmi əməkdaşı Cəmilə Keysərovskaya 
3.  Saxur  dilinin  tərcüməsinə  məsul  şəxs  Zaqatala  rayonunun  Mina 
Nəzirova adına orta məktəbinin baş müəllimi Oktay Camalov 
4.  İngiloy  dilinin  tərcüməsinə  məsul  şəxs  Zaqatala  rayonunun 
Əliabad icra nümayəndəliyinin baş mühasibi Əlican Əlicanov  
 
folklorinstitutu.com 
X
  
4603000000  
Qrifli nəşr
  
     N-098-2014  
 
© Folklor İnstitutu, 2014 

 
 

QAFQAZ ALBANİYASININ ƏSKİ QAFQAZDİLLİ 
SAKİNLƏRİNDƏN ÇİLB (AVAR), ÇİQB (SAXUR), GEL 
(İNGİLOY) VƏ UDİNLƏR BARƏDƏ BƏZİ QEYDLƏR 
 
Strabonun  yazdığına  görə,  Qafqaz  Albaniyasında  26  soy  və 
xalq  yaşamaqda  idi  ki,  bunlardan  albanlar,  massagetlər,  qarqarlar, 
saklar,  kəngərlər,  çullar,  beçeneqlər  (oğuzlar),  kumanlar,  kerqillər, 
suvarlar,  bulqarlar,  hunlar,  xəzərlər,  dondarlar,  labanlar  (lpinlər), 
qaytaqlar  və  s.  türk  soy  və  boyları  idilər  və  ölkə  əhalisinin  böyük 
əksəriyyətini təşkil edirdilər. Eyni zamanda dağlıq bölgələrdə, əski 
Andiya  və  Mazamua  ərazisində  udinlər,  ciqblər,  silvlər  (çilblər), 
herlər,  qatlar  (xınalıqlılar  və  buduqlar),  leqlər  (ləzgilər  və  laklar), 
boxlar (ubıxlar), gellər və digər qafqazdilli tayfalar da yaşayırdılar. 
Bu  xalqlar  azsaylı  idilər  və  ölkənin  siyasi,  iqtisadi  və  mədəni 
həyatında önəmli bir rola sahib deyildilər. Onların nəsilləri bu gün 
də  Dağıstanda  və  Azərbaycanın  şimaldakı  dağlıq  ərazilərində 
yaşamaqdadırlar. 
Bunlardan  ən  çoxsaylısı  avarlardır  ki,  Onların  bir  qismi 
Dağıstanda,  bir  qismi  isə  Azərbaycanda,  əsasən  Balakən  və 
Zaqatala  rayonlarında  məskundurlar.  Hazırda  Dağıstanın  ən 
çoxsaylı xalqı hesab olunurlar. Azərbaycanın isə sayca altıncı etnik 
qrupudur.  Dilləri  İber-Qafqaz  dillərinin  Nax-Dağıstan  qrupuna 
daxildir. Antropoloji cəhətdən subavropoid irqinin kafkasion tipinə 
aiddirlər,  kəllə  quruluşlarına,  saç  və  gözlərinin  rənginə  görə 
avropoid irqinin Aralıq dənizi qrupunun kaspi (oğuz) tipinə aid olan 
Azərbaycan  türklərindən  fərqlənirlər.  Ümumi  saylarının  500-600 
min civarında olduğu bildirilir. “Avar” adı onlara kənardan verilmiş 
addır. Özlərini “tsolb” adlandırırlar. Tarixi mənbələr də onları məhz 
bu  adla,  daha  doğrusu,  bir  qədər  təhrif  edilmiş  “çilb”  və  ya 
“silv”şəklində,  qədim  Albaniyanın  xalqlarından  biri  kimi  qeydə 
almışdır. 
Kənardan verilən “avar” adına görə onları çox zaman VI-VIII 
əsrlədə  mövcud  olan  və  Şərqi  Avropanın  böyük  bir  hissəsini 
hakimiyyəti  altına  alan  Böyük  Türk-Avar  Xaqanlığını  quran  avar 
türkləri  ilə  qarışdırırlar.  Həqiqət  isə  bundan  ibarətdir  ki,  tsolb-
avarların  türk  avarlarla  heç  bir  etnik  və  dil  qohumluğu  yoxdur. 

 
 

Görünür,  tsolblar  (çilblər,  silvlər)  bir  zamanlar  Avropanın  bir  çox 
xalqları kimi Avar Xaqanlığının təbəələri olmuş və ya da əsgər kimi 
türk-avar  ordusunda  xidmət  etmiş  və  bu  üzdən  “avar”  adı  yanlış 
olaraq onlara da şamil edilmişdir. 
Avarların bir-birini anlamayacaq dərəcədə iki fərqli dialektdə 
danışdıqları  qəbul  edilsə  də,  əslində  bunlar  qohum  dillər  olmasına 
rəğmən,  fərqli  iki  dildir.  Məsələ  isə  ondadır  ki,  XX  əsrin  30-cu 
illərində Stalinin birbaşa göstərişi ilə “andiyalı” və ya “andok” kimi 
tanınan  tamam  başqa  bir  Dağıstan  xalqının  etnik  kimliyi  inkar 
edilməyə  və  həmin  dövrdən  etibarən  bu  xalq  avar  kimi  qələmə 
verilməyə başlanmışdır. Sözügedən xalqın adı Dağıstanda axan iki 
Göysu  adlı  çaydan  birinin  adında  əbədiləşmişdir  –  Andiyskoye 
Koysu.  Maraqlıdır  ki,  bu  çaylardan  biri  andiyalıların  (andokların) 
adı  ilə  qoşa  çəkilsə  də,  ikinci  eyniadlı  hidronimdə  avarların  adı 
əbədiləşmişdir – Avarskoye Koysu. 
E.ə.  IX-VII  əsrlərə  aid  Aşşur  mənbələrində  Dağıstanın  adı  an-
diyalıların  adından  törəmə  olan  “Andiya”  kimi  çəkilməkdə  və  onun 
Manna  dövlətinin  əyaləylətindən  biri  olduğu  qeyd  edilməkdədir. 
Həmin  əyalətlə  qonşu  olan  başqa  bir  Manna  əyaləti  isə  “Durdukka” 
adlanmaqdadır  ki,  bu  da  durdzuk  adının  Aşşur  dilindəki  təhrifindən 
başqa bir şey deyil. Avarlar bu günə qədər onlarla qonşuluqda yaşayan 
çeçenləri “durdzuk” deyə adlandırırlar. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, 
eyni mənbələrdə qonşuluqda yerləşən digər bir Manna vilayətinin adı 
“Mazamua”  kimi  çəkilir  ki,  bu  toponimlə  Mazımçay  hidronimi 
arasındakı eyniliyi görməmək mümkün deyil. 
Azərbaycanda məskun olan avarlarla qonşuluqda digər azsaylı 
qafqazdilli  xalqlar  da  yaşayırlar  ki,  bunlardan  saxurların  və 
ingiloyların adını xüsusi çəkmək lazımdır.  
Saxurlar  Azərbaycanın  Qax,  Zaqatala  və  Balakən  rayonla-
rında, eləcə də Dağıstanın Şəki-Zaqatala bölgəsiylə həmsərhəd olan 
Rutul  rayonunda  yaşayırlar.  İber-Qafqaz  dillərinin  Dağıstan 
qolunun  cənub-şərq  qrupuna  aid  olan  saxur  dilində,  eləcə  də 
Azərbaycan  türkcəsində  danışırlar.  “Saxur”  adı  bu  xalqın  əsl  adı 
deyil və  yaşadıqları ən böyük kəndin  adından qaynaqlanır. Sayları 
30 mindən bir qədər  çox olan saxurlar özlərinə  “yixv” deyirlər ki, 
tarixi mənbələr onları məhz bu adla, daha dəqiq desək, həmin adın 

 
 

bir  qədər  təhrif  edilmiş  forması  olan  “çiqb”  kimi  Qafqaz 
Albaniyasının sakinlərindən biri kimi qeydə almışdır. 
İngiloylara  gəlincə,  əsasən  Azərbaycanın  Qax  və  Zaqatala 
rayonları ərazisində yaşayan gürcülərin subetnik qrupu hesab edilən 
bu  xalqın  nümayəndələri  I  Şah  Abbasın  dövründə  müsəlmanlığı 
qəbul  etmişlər.  Tarixi  mənbələr  onlardan  “gel”  (qel)  adı  altında, 
Qafqaz Albaniyasının sakinlərindən biri kimi söz açılır. 
Qafqaz  Albaniyasının  qafqazdilli  xalqlarndan  danışarkən,  udin-
lərin üzərində xüsusi durmağa çox böyük ehtitac var. Şərqi Qafqazda 
qədim xalqlardan biri olan və özlərini “udi” adlandıran udinlər Oğuz 
şəhərində,  eləcə  də  Qəbələ  rayonunun  Nic  qəsəbəsində  yaşayırlar. 
Onlara Rusiya, Gürcüstan (Oktomberi kəndi), Qazaxıstan, Ukrayna və 
başqa olkələrdə də rast gəlmək mümkübdür. 
Udinlər udin dilində danışırlar, dinləri xristianlıqdır. Alban dilinin 
guya udin dili olduğu barədə fikir elmdə çox yayılmışdır. Lakin tarixi 
mənbələrin  heç  biri  bunu  təsdiqləmir.  Əksinə,  həm  erməni,  həm  də 
alman  qaynaqları  birmənalı  şəkildə  bildirirlər  ki,  alban  əlifbası  məhz 
qarqar  dili  əsasında  yaradılmışdı  və  bu  dil  əsrlər  boyu  Albaniyanın 
ədəbiyyat və dövlət dili funksiyasını ifa etmişdir. 
Əski rus-sovet elmindən  gələn ənənəyə  əsaslanaraq, bir  çoxları 
qarqarları qafqazdilli xalq hesab edirlər. Lakin faktlar başqa şeyi diktə 
edir.  Fakt  budur  ki,  məşhur  qırğız-türk  dastanı  “Manas”da  əsərin 
qəhrəmanı Manasın atasının mənsub olduğu xalq  gah  qarqar, gah  da 
qıpçaq  adlanır.  Abramzonun  yazdığına  görə  isə  XVI  əsrdə 
Qaraqışlaqda baş verən hadisələrlə əlaqədar qıpçaq-qarqar xalqının adı 
çəkilir.  Yəni  faktlar  bu  xalqın  qıpçaq  xalqı  olduğunu  sübut  edir. 
Maraqldır  ki,  hazırda  Avropanın  bir  çox  kitabxana  və  əlyazma 
fondlarında  bu  dildə  çox  sayda  alban  ədəbiyyatı  nümunəsi  qorunub 
saxlanmaqdadır  ki,  onlardan  Mxitar  Qoşun  “Törə  Biriqi”  kitabının, 
Kirakos  Gəncəlinin  “Tarix”  kitabının  II  fəslinin,  alnab  karalikosu 
Nersesin moizəsinin və s. adlarını çəkmək olar.
 
 
 
Bəxtiyar Şahverdiyev 
 
 

 
 

AVAR FOLKLORU 
 
Folklor  hər  bir  xalqın  yüksək  mənəvi-əxlaqi  dəyərlərini,  etik 
və  estetik  düşüncəsini  özündə  əks  etdirən  onun  mənəvi  sərvətidir. 
Hər  bir  xalqın  tarixi,  adət-ənənəsi,  ictimai-siyasi  düşüncəsi,  əxlaqi 
keyfiyyətləri,  qəhrəmanlığı  və  vətənpərvərliyi  bütöv  və 
özünəməxsus şəkildə onun folklorunda cəmlənmişdir. Bu baxımdan 
Azərbaycanda yaşayan avarların foklor nümunələri maraq doğurur. 
Avarlar  Azərbaycanın  şimal-qərb  bölgəsində  -  Zaqatala  və 
Balakən,  qismən  də  Qax  rayonlarında  yaşayırlar.  Əhali  əsasən 
əkinçilik, maldarlıq, tərəvəzçiliklə məşgul olur. 
Avar  xalq  ədəbiyyatı  mövzu  və  məzmun  baxımından 
rəngarəng olsa da, Azərbaycan folklor nümunələri ilə bir sıra ortaq 
cəhətlərə  malikdir.  Şifahi  söz  sənətində  bir  çox  mətnlərin  üst-üstə 
düşməsi  həmin  örnəklərin  vahid  etnocoğrafi  məkanda  əmələ 
gəlməsini göstərir. Azərbaycanın zəngin folkloruna daxil olan nağıl 
və dastanlar, xalq müdrikliyinin ifadəsi olan atalar sözləri və zərbi-
məsəllər  tarix  boyu  burada  yaşayan  xalqların  şifahi  söz  sənətinə 
güclü təsir göstərmişdir. Qodu-qodu ilə bağlı olan nəğmələrin ilk iki 
sətri Azərbaycan dilindədir: 
Qordi, qordi, qordina, 
Qordi salam vardina. 
Bir çox atalar sözləri və zərbi-məsəllər (Məsələn: Bir əldə iki 
qarpız  tutmazlar),  Molla  Nəsrəddinlə  bağlı  olan  lətifələr  də  buna 
əyani misal ola bilər.  
Azərbaycan  folklor  nümunələri  ilə  bir  sıra  ortaq  cəhətlərlə 
yanaşı,  avar  folklorunun  özünəməxsus  cəhətləri  az  deyildir.  Bu 
cəhətlər daha çox xalqın iradəsini əks etdirən xalq dastalarında, toy, 
dəfn  kimi  mərasimlərdə,  mərasim  və  mövsüm  nəğmələrində,  milli 
adət - ənənələrdə özünü göstərir. 
Yazın  ilk  günlərində  avarlar  əkinçiliklə  bağlı  olan  Ots  bay 
bayramını  keçirirlər.  Bundan  başqa  yaz  aylarında  Rohi  bog 
mərasimi,  gül  bayramı  keçirilir.  Avarlar  arasında  geniş  yayılan 
yağıs  və  gün  istəmə  mərasimi  uşaqların  və  böyüklərin  həvəslə 
keçirdiyi  mərasimdir.  Yagış  istəmə  mərasimində  burcah  və  gün 
istəmə  mərasimində  maxara  bişirilir  və  hər  kəsə  verilirdi.  Sulu 

 
 

burcah  (əriştə)  yagış  damlalarını,  sac  üstündə  bişirilən  saçaqlı 
maxara isə günəşi xatırladır. 
Avar  toy  adətlərinin  özünəməxsusluğuna  gəldikdə  isə  onu 
deyə  bilərik  ki,  nişan  mərasimi  keçirilmir,  elçilikdən  az  sonra  toy 
mərasimi keçirilir, evlənəcək olan oğlan üçün mütləq ayrı ev tikilir, 
onun təsərrüfatı ayrılırdı. 
Avar  xalq  dastanlarını  el  arasında  yetişən  xalq  ozanları  təmbur 
çalaraq  söylərdilər.  “Xoçbar”,  “Baxtika”,  “Kamalil  Başir”  kimi  xalq 
dastanları  Dağıstanda  olduğu  kimi  bu  bölgədə  də  dillər  əzbəridir. 
“Xoçbar”  dastanında  xalq  qəhrəmanı  Xoçbarın  zülmkar  xana  ölüm 
anında  belə  boyun  əymədiyini,  “Kamalil  Başir”  dastanında  gözəlliyi 
dillərdə  dastan  olan  Kamalın  oğlu  Başirin  gözəlliyinin  başına  bəla 
olmasından,  atası  tərəfindən  öldürülməsindən  danışılır.  Bu 
dastanlardan  biri  olan  “Baxtika”da  göstərilən  baş  qəhrəman  Baxtika 
Avar xanı Umaxan Avarın bacısıdır. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanla 
müttəfiq  olan  Umaxan  çox  gənc  olan  bacısını  yaşlı  xana  ərə  verir. 
Baxtika qardaşına üsyan etsə də bunun heç bir faydasının olmaması, ər 
evinə  getməyə  məcbur  qaldığından  çəkdiyi  iztirablar  dastanda  öz 
əksini tapmışdır.  
 Avar  xalqının  qəhrəmanlq  keçmişini,  onun  qəhrəman 
övladlarının  göstərdiyi  şücaətləri  “Carli  Şaban”  və  Ğoloda 
sakinlərinin  qəhrəmanlığını  əks  etdirən  müxtəlif  xalq  şeirlərində, 
İmam Şamil və onun əfsanəvi naibi Hacı Muradla bağlı olan əfsanə 
və  rəvayətlərdə  görə  bilərik.  İmam  Şamilin  30  ilə  yaxın  Rus 
İmperiyasına  qarşı  igidliklə  vuruşması,  Hacı  Muradın  göstərdyi 
misilsiz  qəhrəmanlıqlar  xalqın  yaratdığı  rəvayət  və  əfsanələrdə, 
nəğmələrdə şişirdilmir, öz real əksini tapır. 
Azərbaycanda  yaşayan  avarların  folklor  nümunələrinin 
toplanmasına və araşdırılmasına dərin ehtiyac duyulur. Bu kitabdan 
bölgənin folklorunu araşdıran tədqiqatçılar, tələbələr, orta məktəbdə 
avar dilini tədris edən müəllimlər istifadə edə bilər. 
 
 
Asiyyat Tinayeva 
 
 

 
 

SAXUR XALQININ TARIXƏN SÖNMÜŞ  
ÇIRAĞININ YENIDƏN İŞIQLANMASI 
 
Coğrafi mövqeyinə görə saxurların yaşayış məskənləri Böyük 
Qafqaz  ərazisinin  (Samurun  və  Muxaxçayın,  Talaçayın  orta  və 
yuxarı,  Süskənçay  və  Kürmükçayın  yuxarı  sutoplayıcı  sahələri) 
dağlıq və dağ ətəyi sahələrini təşkil edir.  
Saxur dili mənşəyi etibarilə Dağıstan xalqları sırasına daxildir. 
Müasir  dövrdə  Dağıstan  MR  və  Azərbaycan  Respublikasının  bir 
sıra kəndlərinin əhalisi bu dildə danışır. Dağıstan MR-da - Qurtul, 
Qilmez, Mikek, Xiyaq, Saxur, Xoyik, Muslaq, Mişleş, Korş, Cınıq, 
Attal,  Baş  Kalel,  Baş  Muxax  (qismən  Mahacqala  ş.,  Rutul  rayon 
mərkəzi),  Azərbaycan  Pespublikasında  -  Zaqatala  rayonunun 
Ağdam  Kalel,  Mişleş,  Gözbarax  (Qudbarağ),  Ələsgər  (Harasqal), 
Sabunçu,  Suvagil,  Yeni  Suvagil,  Qas,  Qarqay,  Qalal,  Əzgilli, 
Mamrux, Lahıc, Əli Bayramlı, Çincar, qismən (Cimcimax, Muxax, 
Çobankol, Yuxarı Tala, Qımır, Yuxarı Çardaxlar və Zaqatala ş.) və 
Qax  rayonunun  -  Ləkit-Kötüklü,  Qum,  Çinarlı,  Üzümlü,  (qismən 
Güllük,  İlisu, Sarıbaş, Zərnə, Ağçay, Qaşqaçay  və Qax ş.)  yaşayış 
məntəqələrinin  sakinləri  qismən  və  ya  tam  şəkildə  saxurlardan 
ibarətdir. 
Qeyd  edək  ki,  qismən  adlandırdığımız  əksər  yaşayış 
məntəqələrinin  əhalisi  keçmişdə  saxurlar  olmuş  və  o  dildə  də 
danışmışlar  (prof.  A.Qenko,  Saxskiy  Alfavit,  1934).  Başqa  bir 
tədqiqatçının  fikrincə,  saxurların  sayı  əvvəllər  daha  çox  olmuşdur 
(A.M.Dirr, 1913). Bunun səbəblərindən biri odur ki, SSRİ dövründə 
və  indi  Azərbaycan  Respublikasında  yaşayan  saxurların  təxminən 
90%-nin  milliyyəti  rəsmi  sənədlərdə  onların  öz  istəkləri  ilə 
azərbaycanlı kimi göstərilmişdir. 
Saxur  dilinə  olan  diqqətə  bir  sıra  tədqiqatçıların  əsərlərində 
rast  gəlirik  [N.Trubetzkov,  1931;  E.F.Djeyranaşvili,  1953; 
E.A.Bokarev,  1961;  B.B.Talıbov,  1961;  S.Ulman,  1962;  A.M.As-
lanov, 1965 və s.]. 
Böyük  xalqların  folkloru  ilə  yanaşı,  azsaylı  xalqların 
folklorunu  da  öyrənmək  tələb  olunur.  Bu  barədə  Azərbaycan 

 
 

Respublikasının  Prezidenti  İlham  Əliyev  tərəfindən  sərəncam 
imzalanması azsaylı xalqları çox sevindirmişdir.  
Respublika  Prezidentinin  bu  etimadına  digər  azsaylı  xalqlar 
kimi saxur xalqı da çox sevinir və ona minnətdarlığımızı bildiririk. 
Prezidentimizin hərtərəfli siyasəti bizə böyük ruh yüksəkliyi verir və 
Azərbaycanda  yaşayan  xalqları  bir-birinə  bağlayan  dostluq  və 
qardaşlıq tellərini daha da möhkəmləndirir.  
Şübhəsiz  ki,  Yer  kürəsidə  təbiətin  gözəlliyi  onun  müxtəlif 
relyefə, torpağa, suya və iqlimə malik olması ilə müəyyən olunduğu 
halda,  cəmiyyətdə  bu  gözəllik  xalqların  dil  müxtəlifliyi,  onların 
folkloru,  adət-ənənələri  və  mədəniyyəti  ilə  təmsil  olunur.  Azsaylı 
xalqların  folklorunun  böyük  xalqların  mədəniyyətinə  inteqrasiya 
etməsi  onların  daha  böyük  mədəniyyətin  kulminasiya  zirvəsinə 
ucalmasına səbəb olur.  
Bununla  yanaşı,  saxur  xalqının  folklorunun,  dil  və  adət-
ənənələrinin  öyrənilməsi  onun  mədəniyyətinin  qorunub  saxlanıl-
masına  səbəb  olacaqdır.  Şübhəsiz  ki,  saxur  xalqının  folkloru  və 
dilinin öyrənilməsi, saxur xalqına məxsus yaradıcılıq nümunələrinin 
gələcək  nəsillərə  çatdırılmasında  və  qorunmasında  böyük  rol 
oynayacaqdır. Bunun da əhəmiyyəti əvəzsizdir. 
Azərbaycanın  böyük  mədəniyyətə  malik  olmasında  və 
çiçəklənməsində saxur xalqının da övladları daima iştirak etmiş və 
indi də bu fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Onlar sənaye sahələrində, 
kənd  təsərrüfatında,  hərb  işinidə,  səhiyyədə,  elm  və  təhsil 
sahələrində  çalışmaqla  daima  respublikanın  tərəqqisində  digər 
millətlərlə çiyin-çiyinə çalışmağı davam etdirirlər.  
Saxur  xalqının  tanınmış  ziyalılarından  biri  Azərbaycanda 
dilçilik  sahəsində  çalışan  və  özünəməxsus  yer  tutan  filologiya 
elmləri doktoru, professor Səlim Abdullətif oğlu Cəfərovdur. Onun 
bu  sahədə  göstərdiyi  xidmətlərindən  bəzi  məqamları  Bakı  Dövlət 
Universitetinin əməkdaşı f.e.d. prof. M.Qiyasbəylinin 24 may 1997-
ci  ildə  «Naxçıvan»  qəzetində  Azərbaycan  SSR  Dövlət  mükafatı 
laureatı, fililogiya elmləri doktoru, professor Səlim Əbdüllətif oğlu 
Cəfərova  həsr  etdiyi  məqaləsində  öz  əksini  tapmışdır.  «O  da 
dilimizin  fədaisi  idi  ...»  adlı  məqaləsində  M.Qiyasbəyli  bundan 
geniş şəkildə bəhs edir.  

 
 
10 
Azərbaycan  dilçiliyindəki  uğurları  ilə  yanaşı,  alim  öz  doğma 
dilini  də  unutmamış,  1934-1941-ci  illərdə  saxur  dilinin  əlifbasını 
yaratmış və bu dilin qrammatikasına və fonetikasına aid bir neçə kitab 
nəşr  etdirmişdir.  Sonradan  f.e.n.  Abdulla  Qarayev,  f.e.n.  Əhməd 
Qurbanov, f.e.d., prof. Əhməd Aslanov tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. 
Dağıstan  MR  f.e.d.  prof.  Rusiya  EA  akademiki  Harun  İbrahimov 
tərəfindən saxur xalq dilinin fonetikası yazılmışdır. 
Bununla  yanaşı,  Azərbaycan  Pespublikasında  elm,  təhsil, 
səhiyyə və memarlıq sahələrində çalışmış və çalışan saxur xalqının 
nümayəndələrindən  bəzilərinin,  o  cümlədən  f.r.e.d.,  AMEA–nın 
müxbir  üzvü  Prezident  təqaüdçüsü  Abdulla  Muxtarovun,  b.e.d. 
AMEA-nın müxbir üzvü İbrahim Əzizovun, tibb.e.d., prof. Bəhram 
Aşurovun, tibb e.ü.f.d. Arif Yusibovun, c.e.ü.f.d. professor Mamed 
Çobanzadənin,  c.e.ü.f.d.  Cuma  Məmmədovun,  f.r.e.f.d.  İsmayıl 
Yusibovun,  f.r.e.ü.f.d.  Bəhram  Mehdiyevin,  f.r.e.ü.f.d.  Elmira 
Muxtarovanın,  f.r.e.ü.f.d.  Murad  Muxtarovun,  f.r.e.ü.f.d.  Əkrəm 
Aslanovun,  f.r.e.ü.f.d.  Kamran  Rəhimovun,  t.e.ü.f.d.  Eldar 
Mehdiyevin,  t.e.  ü.f.d.  Aidə  Cəfərovanın,  f.e.ü.f.d.  Afət 
Cəfərovanın,  t.e.ü.f.d.  prof.  Xalıq  Yahudovun,  t.e.ü.f.d.  Aslan 
Əhmədovun,  f.e.ü.f.d.  Ramazan  Məmmədovun    adlarını  çəkmək 
olar.  
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  saxur  xalqı  az  saylı  olmasına  baxma-
yaraq,  dil,  danışıq,  davranış,  müraciət  qaydalarına  görə  də,  özünə-
məxsus  mədəniyyəti  ilə  digərlərindən  fərqlənir.  Xalqın  qədimliyi, 
onun  dilində  çörək,  su  və  hərəkətin  dinamikasında  müxtəlif  cinslərə 
müraciət qaydalarının  sadəliyi ilə  digər xalqlara  bənzəməməsi  və sırf 
özünəməxsus olması ilə müəyyən olunur. Belə ki, qadının gəlişi k e r 
a, kişinin gəlişi k o r a, qadının getməsi h e r a, kişinin getməsi isə h o r 
a sözləri ilə çox incəliklə ifadə olunur.  
Rus və ya başqa dillərdə çörək anlayışında qeyri-müəyyənlik 
müşahidə  olunur.  Belə  ki,  çörəyin  buğda  unundan  və  ya  başqa 
undan  bişirilməsi  məlum  deyil.  Saxur  dilində  çörək  sözündə  onun 
hansı undan bişirilməsinə də işarə vardır. Məsələn, q ı k - qarğıdalı 
unundan,  q  n  e  y  -  buğda  unundan,  ş  ı  l  ğ  ı  d  i  y  -  arpa  unundan 
bişirilmiş  çörək  deməkdir.  Yəni  bu  kimi  məqamlarda  ikinci  sözün 
işlənməsinə lüzum qalmır. 

 
 
11 
Adət-ənənə  baxımından  toy  şənliyində  gəlinin  ər  evinə  qədəm 
qoyma anında bəy tərəfindən tüfənglə havaya güllə atılması da digər 
xalqlardan fərqli olan gəlinə xüsusi xəbərdarlıq işarəsidir.  
Qaxac ətindən plov və xəmir xörəklərin bişirilməsində istifadə 
edilməsi də çox maraqlıdır.  
Mətbəx işlərinin aparılması xörək bişirmə mədəniyyətinə xidmət 
etdiyi kimi, eyni zamanda dilin də püxtələşməsinə, dildə yeni sözlərin 
və qaydaların yaranmasına və öyrənilməsinə xidmət edir. 
Saxur  xalqının  müasr  dövrə  kimi  öyrənilməmiş  və  öyrənil-
məsini tələb edən dil müraciət qaydaları və maraqlı adət-ənənələri 
çoxdur.  Onların  öyrənilməsi  dilin  və  folklorun  inkişafına  xidmət 
edir. Son dövrdə fransız tədqiqatçılarının saxur dilinə və folkloruna 
olan marağı da yəqin ki, bu baxımdandır.  
Hesab edirik ki, xalqlar azsaylı da olsa onların da dilində digər 
dillərin  püxtələşməsi  üçün  müəyyən  sirli  məqamlar  ola  bilər. 
Müasir dövrdə həmin sirlərin açılması gənclərin payına düşür. Belə 
də  deyirlər  ki,  hədiyyənin  böyüyü,  kiçiyi  olmaz.  Yəqin  ki,  bu  cür 
yanaşmanı dillərə də şamil etmək olar. 
Bu  baxımdan  saxur  xalqının  nümayəndəsi  kimi  xalqımızın 
folkloru ilə bağlı aparılan belə tədqiqatları bəyənir və alqışlayırıq. Belə 
hesab edirik ki, tamamlanmış bu tədqiqatla kifayətlənmək lazım deyil. 
Daha yeni tədqiqatların aparılmasına ehtiyac vardır. 
Günəşli  Azərbaycanda  saxur  xalqının  tarixən  sönmüş 
çırağının  yenidən  işıqlanmasına  şərait  yaradan  Azərbaycan  Ras-
publikasının  Prezidenti  İlham  Əliyevə,  Şəki-Zaqatala  bölgəsində 
yaşayan  azsaylı  xalqların  folklorunu  toplayıb  nəşr  etdirmək  işində 
əməyi  olan  hər  kəsə,  o  cümlədən  AMEA-nın  Folklor  İnstitutunun 
direktoru  Muxtar  İmanova,  xüsusilə  də  bu  kitabın  müəllifi  və 
tərtibçisi  kimi  bütün  əziyyətini  çəkən  Mətanət  xanım  Yaqubqızına 
saxur  xalqı  adından  dərin  minnətdarlığımızı  bildiririk  və  ona  yeni 
yaradıcılıq uğurları arzu edirik.   
 
Cuma Məmmədov 

 
 
12 


Yüklə 3,39 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə