Азярбайжан дили və Nİtq məDƏNİYYƏTİ



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə1/26
tarix16.06.2017
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


 
 
 
АЗЯРБАЙЖАН ДИЛИ VƏ NİTQ  
MƏDƏNİYYƏTİ 
 
ФЯННИ ЦЗРЯ 
 
 
МЦЗЩАЗИРЯ-МЯШЬЯЛЯ МЯТНЛЯРИ 
 
 
 
 
 
 
 
 
БАКЫ -2015 
 
 
 


 
 
AZƏRBAYCAN DİLİ VƏ NİTQ MƏDƏNİYYƏTİNİN İNKİŞAFINDA  
HEYDƏR ƏLİYEVİN ROLU  
 
Эюркямли  иcтимаи  вя  сийаси  хадим,  Ümummilli  liderimiz  Щейдяр  Ялийевин 
щяртяряфли  йарадыcы  фяалиййятиндя  дилчилик  мясяляляри,  илк  юнcя  ана  дили,  дил  вя 
мядяниййят, дил вя миллят, дил вя тарих, дил вя ядябиййат, дил гуруcулуьу кими юнямли 
сосиолингвистик  мясяляляр  дя  хцсуси  йер  тутур.  Бцтцн  бюйцк  сийаси  хадимляр  кими 
Щейдяр  Ялийев  дя  юз  халгынын,  юз  юлкясинин  игтисадиййаты,  мадди  рифащ  щалынын 
йахшылашмасы  иля  бярабяр,  онун  цмуммядяни  тяряггисинин  дя  гайьысына  галмыш, 
йашадыьы  юлкянин,  мянсуб    oлдуьу  халгын  дцнйанын  ян  инкишаф  етмиш  юлкяляри  вя 
халглары сявиййясиня йцксялмясиня cидди диггят йетирмишдир.  
Щяр бир миллятин инкишафында онун ян мцщцм варлыг вя йашам амили олан дилинин 
мцстясна  ролу  вардыр.  Тясадцфи  дейилдир  ки,  Щейдяр  Ялийевин  дил  доктринасында  дил 
амили  щяр  бир  халгын  варлыьы  цчцн  бцтцн  башга  амиллярдян  ужа  тутулур.  Азярбайжан 
Республикасынын  йени  Конститусийа  лайищясини  щазырлайан  комиссийанын  дювлят  дили 
мясялясиня щяср олунмуш иcласларындан бириндя о дейир: «Инди биз дилимиздя сярбяст 
данышырыг вя щяр бир мцряккяб фикри ифадя етмяйя гадирик. Бу, бюйцк наилиййятдир. Бу, 
игтисади вя башга наилиййятлярин щамысындан цстцн бир наилиййятдир ки, бизим бир миллят 
кими юзцмцзя мяхсус дилимиз вар вя о да о гядяр зянэиндир ки, дцнйанын щяр бир 
щадисясини биз юз дилимиздя ифадя едя билирик»  
Дили игтисади вя башга наилиййятлярин щамысындан цстцн наилиййят сайан Щейдяр 
Ялийев 1960-cы иллярин сонундан башлайараг юз зянэин тяcрцбяси, йцксяк интеллекти, 
милли мядяниййятимизя вя мянявиййатымыза дяриндян бяляд олмасы сайясиндя ардыжыл 
милли  дил  сийасяти  ишляйиб  щазырламыш  вя  бцтцн  чятинликляря  синя  эярляряк  ону 
дюнмядян  щяйата  кечирмиш,  Азярбайcан  дилинин  дювлят  дили  олмасы,  халгымызын 
мяняви  мювcудлуьунун  ясас  амилляриндян  олан  дилимизин  инкишафы  вя  йцксялиши 
уьрунда ардыcыл мцбаризя апармышдыр. 
1969-  cu  ildə    о  заманлар  Азярбайcан  Дювлят  Университети  адланан  Бакы 
Дювлят  Университетинин  50  иллийиня  щяср  олунмуш  тянтяняли  иcласы  республикада 
рящбярлийя  cямиси дюрд ай яввял эялян Щейдяр Ялийев Азярбайcан дилиндя ачды вя 
щямин  дилдя  –  ана  дилиндя  парлаг  бир  нитг  сюйляди.  Бу  щадися  о  заман 
республиканын  щяр  йериндя  бюйцк  якс-сяда  йаратды.  Хцсусян  о  вахтын  эянc 
зийалылары  кими,  бизим  цряйимиздя  бюйцк  фярящ  щисси  доьурду.  Бу,  бир  дя  она  эюря 
яламятдар  щадися  иди  ки,  щямин  иcлас  бейнялхалг  статуслу  иди  вя  онун  ишиндя 
Сов.ИКП МК-нын,  ССРИ Али вя Орта Ихтисас Тящсили Назирлийинин рящбяр ишчиляри, бцтцн 
республикалардан,  сосиалист  юлкяляриндян,  узаг  хариcдян  нцмайяндяляр  иштирак 
едирдиляр.  Гонаглар  республика  рящбяринин  эюзял  интонасийалы  вя  мязмунлу  нитгини 
вярдиш елядикляри дилдя – рус дилиндя йох, Азярбайcан дилиндя – республиканын дювлят 
дилиндя,  натигин  ана  дилиндя  динляйирдиляр.  Бу,  о  заман  цчцн  чох  бюйцк,  ейни 
заманда  чох  рискли  бир  сийаси-иcтимаи  щадися  иди.  Щейдяр  Ялийев  бу  щадисяни  25  ил 
сонра  артыг  мцстягил  Азярбайcанын  президенти  икян  щямин  университетин  75  иллийиня 
щяср  олунмуш  тянтяняли  йубилей  иcласында  йада  салды:  «Хатиримдядир,  университетин 
50 иллик йубилейиндя чыхыш едяркян, шцбщясиз ки, юз ана дилимдя, Азярбайcан дилиндя 
данышдым. Бу, бюйцк сенсасийа кими гябул олунду – ня cцр олур ки, республиканын 
рящбяри  Азярбайcан  дилиндя  чыхыш  едир  вя  бу  дилдя  щеч  дя  пис  данышмыр.  Бязиляри 


 
мяни  бу  щадися  мцнасибяти  иля  тябрик  етдиляр,  миннятдарлыгларыны  билдирдиляр.  Дилини 
севян, милли рущла йашайан инсанлар, доьрудан да, буну бюйцк щадися кими гябул 
етдиляр…» 
Щейдяр  Ялийевин  ана  дилиня  гайьысы  вя  диггяти  сонракы  иллярдя  дя  давам 
етмишдир.  1978-cи  илдя  мцттяфиг  республикаларын  йени  конститусийалары  гябул  етдийи 
заман  онун  эюстярдийи  тяшкилати  фяалиййят  дя  чох  бюйцк  олмушдур.    Бялли  олдуьу 
кими, о  вахт республикаларда гябул олунмуш конститусийаларын  щеч бириндя ана дили 
дювлят  дили  кими  гейд  олунмамышды.  Загафгазийа  республикаларындан  башга  диэяр 
республикалар  цчцн  беля  проблем  артыг  мювcуд  дейилди.  Азярбайcанда  ися  дювлят 
дили  маддяси  уьрунда  гызьын  мцбаризя  эедирди.  Юлкямизин  рящбяри  о  эцнляри 
хатырлайараг  дейир:  «1977-78-cи  иллярдя  биз  йени  конститусийаны  гябул  едяркян  бу 
мясяля,  шцбщясиз  ки,  ясас  мясялялярдян  бири  иди.  Биз  йени  конститусийада 
Азярбайcанын  дювлят  дилинин  Азярбаycan  дили  олмасы  барядя  маддя  щазырладыг. 
Гейд етдийим кими, мян щямин конститусийаны щазырлайан комиссийанын сядри идим 
вя бу ишляря рящбярлик едирдим”.  
 
DİL HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
Dil nədir? 
Dil  insanlar  arasında  ən  mühüm  ünsiyyət  vasitəsidir.  İnsanlar  bir-biri  İ3  əlaqə  saxlamaq 
üçün müəyyən kollektiv şəklində, toplu halmda vasarnalıdırlar. Artıq bu, cəmiyyət deməkdir. Dil 
insan cəmiyyətində meydana aəldiyi ücün ictimai hadisə sayılır.
 
Dilin  yaranması  üçün  insan  orqanizminin  fizioloji  cəhətdən  müəyyən  səkild
9
'  bugünkü 
vəziyyətdə  formalaşması  da  vacib  şərtlərdəndir.  İnsan  bədəninin  şaquli  vəziyyətə  düşməsi, 
insanm  əməklə  məşğul  olmasmın  buna  təsiri,  eyni  zamanda  dilin  və  şüurun  yaranması  bütöv 
halda vahid bir ictimai prosesdir.
 
Dilin yaranması insanda şüurla, təfəkkürlə bağlıdır. Heyvanlar da bir-birini xəbərdar etmək 
üçün səs siqnallanndan istifadə edirlər. Lakin bu şüura -təfəkkürə əsaslanmadığı üçiin dil adlana 
bilməz.
 
Dil irqi və irsi cəhətlərlə bağlı deyil. Əgər dil irqi xüsusiyyətlərlə bağlı olsaydı, dünyada üç 
dil olardı: avropoid, monqoloid və neqroid dilləri. Əgər dil irsi cəhətlərlə bağlı olsaydı, onda hər 
bir övlad  yalnız atasmın danışa bildiyi dildə danışardı. Dil haqqında kəlamlar:
 
Sokrat demişdir: "Bir səsini çıxar, deyim ki, sən kimsən?" Həzrət Əli deyib: "İnsan öz dilinin 
altında gizlənibdir, danışmağa başlayandan sonra ağıllı və ya ağılsız olması bilinir".
 
Məşhur natiq Taleyran deyir: "Dil fikri açmaq üçün yox, fikri gizlətmək üçündür".
 
Sədi Şirazi demişdir: "Dil ağızda nədir: hünər sahibi xəzinəsinin qapısına açardır. Nə qədər ki, bu 
qapı bağlıdır, heç kəs bilmir ki, bu xəzinə sahibi cəvahir satır, yoxsa zir-zibil"..
 
DİLİN FUNKSİYALARI
 
Dil  orqanizmdə  ikinci  siqnal  sisteminin  nəticəsidir  ki,  bu  da  canhlardan  ancaq  insana 
aiddir.  Eyni  zamanda  qeyd etdiyimiz  kimi,  dil  irsi xarakter  də  daşımır. Bioloji cəhətdən uşaq öz 
valideynlərinə  bənzəyir,  ancaq  valideynlərinin  danışdığı  dildə  danışmaya  bilər.  Belə  ki,  yeni 
doğulan  uşağı  ata-anasından  ayırıb  oaşqa  milli-irqi  şəraitdə  böyütsən,  o,  öz  əhatəsindəki  dildə 
danışacaq. Buradan da 
bl
r daha məlum olur ki, dil bioloji hadisə deyil, ictimai hadisədir, birbaşa 
cəmiyyətdə formalaşır və məhz cəmiyyətə xidmət edir.
 
Dil cəmiyyətdə ünsiyyət vasitəsi kimi işlənir. Cəmiyyətdə müxtəlif ünsiyyət 
v
asıtələri var - 
küçə hərəkəti qaydalarını göstərən işarələr, gəmilərdə bayraqlarla 
Ve
rılən siqnallar, müxtəlif jestlər, 
əl-qol hərəkətləri və s. Lakin bunlar dilə köməkçi ^rni istifadə edilir. Bunlar dilə nisbətən çox zəif 
və imkanca məhduddur. ılın üç funksiyası meydana çıxır:
 
1.
 
İnsanlar arasında əlaqə yaratmaq, cəmiyyətdə ünsiyyət vasitəsi olmaq. 
2.
 
İnsanı əhatə edən əşya və hadişələri adlandırmaq. 
3.   Fikri ifadə etmək.
 
 


 
YAZI
 
Yazmm olmadığı vaxtlarda insanlar bir-birləri    ilə səsli dillə uz məsafələrdə ünsiyyət 
saxlamah olurdular ki, bəzən bu, çox çətin olurd ^ Məsafə artdıqca səsli dil öz əlaqə yaratmaq 
imkanlarmı itirirdi. Məhz h ehtiyacdan insanlar ən böyük kəşflərdən biri  olan yazını 
yaratmışdırlar. Ya bəşəriyyətin ən böyük mədəni dəyərlərindən biridir.
 
Yazı səsli dilin norma ilə qavrayışını təmin edən işarələr sistemidir Bugünkü yazımızda 
hər  səs  bir  işarə  ilə  -  hərflə  ifadə  olunur.  Amma  yazı  bu  şəklə  gələnə  qədər  bir  neçə  inkişaf 
mərhələsi keçmişdir:
 
1.  Əşyəvi 
yazı: 
bu 
yazıda 
insanlar 
əşyalar 
vasitəsi 
ilə 
ünsiyyət 
saxlayırdılar. 
«Qara 
vəzir 
nağıh», 
«Daşdəmirin 
nağıh», 
«Bir 
qalanın 
sirri» 
bədii filmində bu yazılardan istifadə olunub.
 
Bu  yazılar  əsasən  məktub  formasmda  olub.  Yəni  məktub  yerinə  insanlar  bir-birinə 
müəyyən  əşyalar  göndəriblər.  Daşdəmir  sözünü  ifadə  etmək  üçün  daş  və  dəmirdən  istifadə 
etmək olar. İran hökmdarı Daranın iskitlərə göndərdiyi məktublardan biri əşyəvi yazı formasında 
olub.
 
2.  Şəkli 
(piktoqrafik) 
yazı. 
Bu 
yazı 
növündə 
hansı 
əşyanı 
yazmaq 
nəzərdə  tutulursa,  onun  şəkli  çəkilir.  Ət  mağazasımn  vitrinindəki  inək  kəlləsi, 
zooparkdakı 
heyvan 
şəkli, 
ayaqqabı 
dükanınm 
qapısma 
vurulmuş 
ayaqqabı 
şəkli şəkli yazı nümunəsidir.
 
3. Fikri  (ideoqrafik)  yazı:  Bu  yazı  növü  ilə  şəkli  yazı  arasında  yaxmlıq 
çoxdur.  Məs.:  şəkli  yazıda  göz  şəkli  gözü,  baş  şəkli  başı,  günəş  şəkli  günəşi, 
göyərçin  şəkli  göyərçini  bildirir.  Fikri  yazıda  isə,  həmin  şəkillər  müvafıq  olaraq 
görmək, düşünmək, işıq və sülh anlayışlarını ifadə edir.
 
Fikri yazı simvolik, rəmzi yazıdır. Məs.: it şəkli fikri yazıda sədaqət rəmzidir, ağ göyərçin 
sülhün rəmzidir və s.
 
4. Yazının  ən  mükəmməl  və  çevik  forması  hərfi  (fonoqrafik)  vazıdır.  Bu 
yazıda bütöv söz yox, həm də sözün ayrı-ayrı səsləri ifadə olunur.
 
Hərfı  yazmın  iki  mərhələsi  var.  İlk  mərhələ  heca  yazısı  (sillabik  yazı)  hesab  olunur.  Bu 
yazıda  bir  neçə  səs  bir  hərflə  ifadə  olunub.  Sonrakı  mərhələsi  isə  səsli  yazı  (fonoqrafık  yazı) 
adlanır.
 

 
Qədim misirlilər, assuriyahlar heca yazısından istifadə ediblər. 

 
Dünyada ilk yazı daş, metal, ağac üstündə oyma şəklində olmuşdur. 

 
Bu gün də şəkli və fikri yazılardan istifadə olunur. Lotereya təbliğ edən plakatda «5 manata 
udmaq  olar»-  sözlərindən  sonra  maşın,  fotoaparat  və  s.  əşyalarm  şəkli  verilir.  Bunlar  şəkli 
(piktoqrafık) yazı nümunələridir. 

 
Kimya  dərslərində  olan  işarələr  -  FbO-  su,  NaCl-xörək  duzu,  Fe-dənrrr  v  s.  fıkri  yazı 
nümunələridir. 
Nəqliyyat yolunda qoyulmuş nida işarəsi, yolun əyriliyini göstərən nışan. yüksək gərginlikli 
elektrik şəbəkəsinin üstündə çəkilən kəllə şəkli; nəqliyy
atl
" keçidini  tənzimləyən  qırmızı, ||an,  
yaşıl  işıq  (işıqlar),   qara  geyimin y bildirməsi, fızika dərslərindəjiJ|pado olunan «F», «V»,  «S», 
«T» işarəl

 
Azərbaycan dili dərslərində istifadə olunan  , ? - ( ) .     və s. işarələr fıkri yazı 
fl
ümunələridir.
 
Şehli  otun  üstündə,  yaxud  nəm  torpaqda  ovun  ayaq  izlərini  ovçu  ■jeoqrafik  yazı  kimi 
oxumahdır.
 
,    Şosse   yollarımn   üstündə    qoyulmuş    çəngəl-bıçaq    şəklinin   restoran bildirməsi 
ideoqrafik yazıya nümunədir.
 
,   Azərbaycan bayrağmm rəngləri, gerbimiz, təqvimdə bayramların qırmızı rənglə işarə olunması 
fikri yazıya misaldır.
 
,   Türklərə məxsus Orxan-Yenisey əlifbası hərfi yazıya nümunədir. ,   Dünyada ən çox 
yayılmış əlifbalar - ərəb əlifbası, latın əlifbası, kiril əlifbası. QEYD: Bəzi cümlələr ola bilər ki, 
onları iki yazı növünə görə oxumaq lazım gəlir: l'jıml cümlələrinin sonımda qoyulur. H
2
0 suyun 
moduludur. Yuxarıdakı cümlələri oxumaq üçün həm fıkri, həm də hərfi yazıdan istifadə etmək 
lazımdir.
 


 
DİLÇİLİK VƏ ONUN SAHƏLƏRİ
 
Dilçilik  ictimai  hadisə  olan  dili  tədqiq  edir.  Bu  elm,  dünyanın  ən  qədim  elmlərindən  biridir. 
Qədim çinlilər, hindlilər, ərəblər və yunanlar dilçilik elmindən istifadə ediblər. Türklərin ən böyük 
dilçisi  XI  əsrdə  yaşamış  Mahmud  Qaşğarhdır.  Onun  1072-ci  ildə  yazdığı  «Divani-lüğətit  -  türk» 
əsəri  türkcə-ərəbcə  lüğətdir  və  Türk  dünyasınm  ilk  ensiklopediyası  sayılır.  M.Qaşqarlı 
türkologiya elminin banisi sayılır.
 
Lüğət Həzrəti peyğəmbərin «Türk dilini öyrənin, onların uzun sürən hakimiyyəti vardır» kəlamı 
ilə başlayır. Lüğətdə 9000-dən artıq söz və ifadə toplanıb.
 
«Divani-lüğətit  -türk»  əsərinin  bu  günə  gəlib  çatan  yeganə  əlyazması  XIII  əsrdə 
Azərbaycanda Məhəmməd Əssari tərəfmdən üzü köçürülən nüsxədir. Lüğət 1939-cu ildə nəşrə 
hazırlansa da, hələ də çap olunmayıb.
 
XIX  əsrdə  Abbasqulu  ağa  Bakıxanov  «Qanuni-qüdsi»  (müqəddəs  qanun)  adlı  dilçilik  kitabı 
hazırlayıb.
 
Üç dəfə Demidov mükafatı alan Mirzə Kazım bəy Azərbaycan elmi irammatikasının banisidir.
 
Dil müxtəlif baxımlardan öyrənilir. Buna görə də dilçiliyin müxtəlif şöbələri ~ sahələri meydana 
çıxır.  Fonetika,  leksikologiya  (frazeologiya  da  buraya  daxildir),  morfologiya  və  sintaksis 
dilçiliyin  sahələridir.  Bunlar  haqqmda  ^əlumatımız  var.  Dilçiliyin  digər  sahələri  etimologiya, 
lüğətçilik və 
d
'alektologiyadır.
 
Etimologiya.  Etimologiya  dilçiliyin  sözün  mənşəyini,  nədən  törəməsini  oyrənən  şöbəsidir. 
Etimologiya  həm  də  mənşə  sözünün  sinonimi  kimi  işlənir.  °ü  söz  yunanca  etimon-əsl,  həqiqət, 
sözün əsas mənası və loqos-təlim, elm ^ssələrinin birləşməsindən yaramb.
 
Etimologiya iki yerə bölüıuım a) elmi etimologiya- elmi əsaslara söykənir, 
b
) Xalq etimologiyası 
(yalançı etimologiya) xalqm məntiqinə əsaslanır 
 
^^^T^Tb^^tmək, on^Tbaşqa söz və mənalarla əlaqəsini öyrəmjT •   •    aSan dilçüik 
araşdırmasma etimolojı təhlıl deyılır. Etimoloji təhlil^ hərmşə nəticə eyni olmur. Elə buna görə də 
ayrı-ayrı sözlərin etimologi
yası 
haqqında bəzən bir neçə fikir olur.
 
Lüğətçilik. Lüğətçilik lüğətlərin tərtib olunma, yaranma prinsipini və öyrənən dilçilik sahəsidir. 
Lüğətçilik dilçiliyin təcrübi sahələrindəndir.
 
Lüğətlərin  yaradılması  ilə  məşğul  olan  mütəxəssis  lüğətçi  adlarnr  Ümumilikdə  dilçilikdə 
lüğətçiliyə leksikoqrafiya, lüğətçiyə leksikoqraf deyilir.
 
Türk dilçiliyində  qədimdən lüğətçilik olmuşdur. Hələ XI əsrdə Mahrrnıd Qaşğarhnın yaratdığı 
«Divani-lüğətit-türk» (Türk dillərinin divanı-toplusu) əsəri məlumdur.
 
Azərbaycan lüğətçiliyində XIII-XIV əsrlərdə Cəmaləddin İbn Mühənna Hinduşah Naxçıvani, 
Hünıam Təbrizi, XIX əsrdə Mirzə Məhəmmədəli Kazımbəy kimi simalar olmuşlar.
 
XX  əsrin  əvvəllərində  Sultan  Məcid Qənizadə, Üzeyir Hacıbəyov,  Əliağa Şıxlinski, Qarabəy 
Qarabəyov və s. şəxslər lüğətçiliklə məşğul olmuşlar.
 
XX əsrin 40-cı illərində Heydər Hüseynovun rəhbərliyi ilə dördcildlik «Rusca-Azərbaycanca 
lüğət»  nəşr  olunur.  1964-1987-ci  illərdə  Əliheydər  Orucovun  müəllifliyi  və  rəhbərliyi  ilə 
«Azərbaycan dilinin izahh lüğəti» (4 cild) nəşr olunur.
 
Lüğətçiliyin sürətli inkişafı elmi-mədəni tərəqqi ilə, maarifin- məktəbin genişlənməsi, həmçinin 
siyasi-diplomatik  fəallaşma  ilə  bağlıdır.  Lüğətlər,  bir  tərəfdən  müxtəlif  dillərin  öyrənilməsinə 
kömək  edir  (tərcümə  lüğətləri),  bir  tərəfdən  dilin  özündə  mövcud  olan  sözləri  qeydə  alıb 
ümumiləşdirir,  mənalarını  dürüst  şərh  edib,  onlarm  istifadəsində  sistemlilik  yaradır  (izahlı 
lüğətlər), digər tərəfdən də, müxtəlif ixtisas sahələrində çahşanları professional vahidlərlə təmin 
edir və eyni sahənin mütəxəssislərini bir məxrəcə gətirir (terminoloji lüğətlər).
 
Lüğətlərdə sözlər əlifba sırası ilə düzülür ki, bu da onlardan istifadəni xeyli asanlaşdırır.
 
Dialektologiya. Ədəbi dildə, mətbuatda, radio-televiziyada işlənən nitqdən başqa, müəyyən 
ərazilərlə bağlı danışıq təzahürləri, müxtəlif regionlarda təsadüf olunan məhəlli dil xüsusiyyətləri 
də mövcuddur. Bu yerli-məhəlü danışığa dialekt və ya şivə deyilir.
 
Şivələrdə  ədəbi  dilimizdə  işlənməyən  xeyli  söz  vardır  ki,  onların  bir  qisffli  tarixən  ana 
dilimizdə  olub,  sonra  istifadədən  çıxmışdır.  Dialektlər  bəzən  həmin  sözləri  (hətta  bəzən  başqa 
türk dillərində indi də işlənənləri) qoruyub saxlayır, Məs.: əsrük, hancarı, anarı sözləri həm arxaik 
sözlərdir , həm də dialekt sözləri.
 
Dilimizin tarixini, onun keçdiyi inkişaf yolunu öyrənməkdə dialektlər ən etibarh mənbədir.
 
Dialektləri (şivələri) öyrənən dilçilik sahəsi dialektologiya adlanır. Bəzən 
yazıçılar bədii əsərdə obrazların nitqini fərdiləşdirmək üçün dialektizmlərdən 


 
istifadə edirlər. Bədii əsərlərin dilində işlənən məhəlli əlamətlərə dialektizffl 
deyilir. 
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT DİLİ
 
Dövlət qanunlarmm, rəsmi göstəriş və sərəncamlarm, müxtəlif iş sahələrinə  rəsmi sənədlərin 
vahid  dildə  olması  mühüm  şərtlərdəndir.  Bu  dil  vahidliyi  asağıdan        yuxarıya        dövlət    
quruculuğunda    və    idarəçiliyində    ünsiyyəti asanlaşdırır, anlaşmanı maksimum təmin edir. 
Bu əlaqələndirmə və ünsiyyət
 
vasitəsinə dövlət dili deyilir.
 
Konstitusiyammn  (1995-ci  il  noyabrın  12-si)  21-ci  maddəsində  yazılır:  «Azərbaycan 
Respublikasmın  dövlət  dili  Azərbaycan  dilidir.  Azərbaycan  Respublikası  Azərbaycan  dilinin 
inkişafıni təmin edir».
 
Bu maddəyə görə aşağıdakılar məcburidir:
 
1.
 
Azərbaycan  Respublikasının  bütün  dövlət  orqanlarmda  yazılı  və  şifahi  glaqə  işləri 
Azərbaycan dilində aparılacaqdır. 
2.
 
Dövlət  idarələrində  vəzifə  tutan  müxtəlif  xalqlarm  nümayəndələri  öz  işlərini  məhz 
Azərbaycan dilində icra edəcəklər. 
Konstitusiyanm  həmin  maddəsində  yenə  yazılır:  «Azərbaycan  Respublikası  əhalinin 
danışdığı  başqa  dillərin  sərbəst  işlədilməsini  və  inkişafmı  təmin  edir».  Bu,  dövlət  dilinin 
vahidliyinin demokratizmini göstərir. Deməli,
 
1.  Respublikamızda 
yaşayan 
azsaylı 
xalqların, 
etnik 
qrupların 
nümayəndələri 
öz 
aralarmda, 
məişətdə, 
həyatlarmm 
müxtəlif 
sahələrində 
öz 
ana dillərində ünsiyyət saxlamaq hüququna malikdirlər.
 
2.  Həmin qrupların öz dillərində və istənilən başqa dillərdə təhsil almaq
 
hüquqları var.
 
Bəzi mühüm maddələr:
 
4.1.   Azərbaycan   Respublikasının   təşkil   etdiyi   beynəlxalq   səviyyəli   rəsmi
 
mərasimlərdə, habelə digər icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən başqa ölkələrdə
 
keçirilən mərasim və tədbirlərdə Azərbaycan dilində danışmaq şərt ola bilməz.
 
6.1.Azərbaycan Respublikasmın ərazisində təsis edilən, fəaliyyət göstərən bütün
 
televiziya və radiolardakı yayımlar Azərbaycan dilində olmahdır.
 
7.1. Azərbaycan Respublikasınm ərazisində bütün xidmət növləri (elan, reklam)
 
Azərbaycan dilində verilir. Əcnəbilərə xidmət göstərilməsi ilə bağlı sahələrdə
 
Azərbaycan dili ilə yanaşı, xarici dillərdə də reklam, elan və s. verilə bilər.
 
11.1. Azərbaycan Respublikasının hüquq-mühafizə orqanlannda Azərbaycan dili
 
ışlənilir. Dövlət dilini bilməyən şəxslər qanunvericilikdə müəyyən edilmiş qaydada
 
tərcüməçidən istifadə edə bilərlər.
 
H.2. Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüwələrində qanunvericilikdə müəyyən
 
edilmiş hallar istisna olmaqla, dövlət dili işlənir.
 
H-4 Azərbaycan Respublikasınm məhkəmələrində məhkəmə icraatı dövlət dilində
 
a
Panhr. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş
 
hallarda və qaydada bütün növ məhkəmə icraatları digər dillərdə aparüa bilər.
 
1919-20-ci 
illərdə 
Azərbaycan 
Cümhuriyyəti 
türk 
dilini 
rəsmi 
dövlət 
dili  
elan  etdi.  Sovet  çevrilişindən  sonra  30-cu  illərə  qədər  dövlət  dili  yenə  türk  dili  
adlanırdı. 
'
 
1936-cı   ildən   dövlət   dili   Azərbaycan   dili   adlandırıldı.   Azərbavc Respublikası 
müstəqillik əldə etdikdən sonra 1992-ci ilin 22 dekabrında veril fərmanla Azərbaycan 
Respublikasmm dövlət dili yenidən türk dili aldandırıld 1995-ci ilin  12 noyabrmda qəbul edilmiş 
konstitusiyada dövlət dili kim' Azərbaycan dili adı işlədildi.
 
2001-ci il iyunun 18-də «Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında», 2001-ci 
ilin  avqust  aymın  9-da  «Azərbaycan  əlifbası  və  Azərbaycan  dili  gününün  təsis  edilməsi 
haqqında»  fərmanlar  verildi.  2002-ci  ilin  sentyabr  ayının  30-da  3  fəsil,  20  maddədən  ibarət 
«Dövlət dili haqqında » qanun qəbul edildi.
 
2003-cü il yanvarın 2-də isə «Azərbaycan Respublikasmda dövlət dili haqqında» fərman 
imzalandı. 


 
 
TÜRKDİLLƏRİ AİLƏSİ
 
İlk  dövrlərdə  dünya  dilləri  çox  az  sayda  olub.  Zaman  keçdikcə  bu  dillər  arasında  bölünmə 
getmiş, bir dildən onlarla yeni dil formalaşmış və formalaşanların da hər birindən sonralar yenə 
başqa dillər əmələ gəlmişdir. Bu gün dünyada 3500-dən çox dil var. Bu törəmə prosesi ilə yanaşı, 
həm də onlarla dil ölmüşdür.
 
Bir  kökdən  törəyən  dillər  qohum  dillər  adlanır.  Qohum  dillərin  hamısına  dil  ailəsi  deyilir. 
Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə mənsubdur.
 
Qədim ulu türk dili aşağıdakı şaxələrə dil qruplarına ayrılır. Oğuz dili, qıpçaq dili, qarluq 
dili, sibir dili, çuvaş dili, Saxa (yakut) dili. Oğuz dilindən - budağından Azərbaycan, qaqauz, 
türkmən və Türkiyə türkcəsi; Qıpçaq dilindən (budağından) qazax, qırğız, tatar, başqırd, qumuq 
və s; Qarluq  dilindən  (budağından)  özbək,  uyğur,  salur  və  s.   dillər  meydana gəlmişdir.
 
Bu bölünmə - şaxələnmə milli dillər yaranana qədər davam edir. Dıl şaxələrinə dil qrupları 
da deyilir. Yəni salur, uyğur və özbək dili qarlıq qrupunu təşkil edir.
 
Ayrılma  vaxtı  nisbətən  yaxın  olduğu  üçün  eyni  budaqdan-qrupdan  olan  dillərin  lüğət  tərkibi, 
fonetik və qrammatik quruluşları bir-birinə daha yaxw olur.
 
Oğuz 
qrupundan 
olan 
dillərin 
formalaşması 

: images -> muhazireler
muhazireler -> 1. F. Listin məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsi Y. Şumpeterin sahibkar-novator nəzəriyyəsi Q. Bekkerin insan kapitalı nəzəriyyəsi
muhazireler -> MÖvzu 8: BİLİKLƏRİn təQDİm ediLMƏSİNİn produksion modeli Plan
muhazireler -> MÖvzu 12: genetik alqoritmləR
muhazireler -> Азярбайъан Дювлят Игтисад Университети
muhazireler -> 1. Əmək hüququnun anlayışı və mənbələri. Kollektiv müqavilə və saziş. Məşğulluğun və işədüzəltmənin təmin edilməsi
muhazireler -> Mövzu Firmanın (müəssisənin) inkişafı: məqsəd, mühit və təsir amilləri. Kursun predmeti və vəzifələri
muhazireler -> 1. Hüququn anlayışı. Dövlət və hüququn qarşılıqlı əlaqəsi. Hüquq normaları
muhazireler -> 1. Mülki hüququn anlayışı və sistemi. Mülki qanunvericilik. Mülki hüquq münasibətlərinin anlayışı, növləri və məzmunu


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə