Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №2 Humanitar elml



Yüklə 247.46 Kb.
Pdf просмотр
tarix26.07.2017
ölçüsü247.46 Kb.

151 

BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ 

№2    

 

Humanitar elml

ər seriyası   

 

2012 

 

 

 

 

UOT 94 (479.24) 

 

1918-1919-CU 

İLLƏRDƏ LƏNKƏRAN QƏZASINDA  

ERMƏNİLƏRİN TÖRƏTDİKLƏRİ SOYQIRIM 

 

B.B.KƏRİMOV 

АМЕА Милли Азярбайъан Тарихи Музейи 



behmen_76@mail.ru 

 

 

M

əqalədə, 1918-1919-cu illərdə  Lənkəran qəzasında  minlərlə  dinc  əhaliyə  qarşı 

erm

ənilərin törətdikləri soyqırımlar araşdırılır. 1918-ci ildə ermənilərin Bakıda, Qubada və 

Şamaxıda törətdiyi soyqırımlardan sonra, dəniz yolu ilə Lənkərana, quru yol ilə Muğana üz 

tutub h

ər vəchlə qanuni Azərbaycan hökumətinin bu yerlərdə tanınmasına imkan verməmişlər. 

Tam bir il üç ay 

ərzində Lənkəran qəzasında onların müxtəlif  birləşmələri və silahlı dəstələri 

yerli 

əcnəbi və  digər gəlmə  qeyri-milli qüvvələrlə  birləşərək müəyyən qurumlar yaratmaqla 

xalqa  zülm  etmiş,  dinc  əhaliyə  qarşı  vəhşiliklər törətmiş,  qəzanın  bütün  kəndlərini 

yandırmaqla qətl-qarətə əl atmış və onları hər cür mərhumiyyətlərə düçar etmişlər. Nəticədə 

q

əzanın minlərlə dinc müsəlman əhalisi bu soyqırımın qurbanı olmuşdur.  

 

Açar sözl

ər: Azərbaycanlılar, Lənkəran qəzası, soyqırım, erməni-bolşevik

 

 



XX 

əsrin əvvəllərində başlayaraq ermənilərin xalqımızın başına gətirdik-

l

əri müsibətlər Azərbaycan tarixində ən qanlı hadisələrdən biri kimi yaddaşı-



mızda silinməz izlər buraxmışdır. Bu dövrdə baş vermiş hadisələr nəticəsində 

on minl


ərlə  dinc  soydaşımız  bolşeviklərin  havadarlığı  ilə  erməni  daşnak 

quldur d


əstələri tərəfindən soyqırıma məruz qalmışdır.  

1918-


ci ilin martın sonu, aprelin əvvəlində Bakıda ermənipərəst bolşevik 

rəhbərliyinin fəal iştirakı ilə milli zəmində törədilmiş dəhşətli qırğın nəticəsin-

də minlərlə dinc azərbaycanlı əhalisi öldürülmüş, təhqir və işgəncələrə məruz 

qal


mışdır. Bu qanlı hadisə tezliklə Bakı hüdudlarından kənara çıxmış, bolşe-

vik-


erməni  daşnak  quldur  dəstələri  tərəfindən  digər  Azərbaycan  qəzalarında 

oldu


ğu kimi, Lənkəran qəzasını da tutmaqla, talan etmiş, dinc əhali amansızca-

sına öldürülmüşlər. Bu məqsədyönlü talanlar, qırğınlar zamanı nə qocaya, nə ca-

vana

, nə də körpələrə aman verilməmiş, insanlar vəhşicəsinə qətlə yetirmişlər. 



Zaqafqaziyada hakimiyyəti ələ almağa çalışan Bakıdakı bolşevik-erməni 

hökuməti güya “qəza zəhmətkeşlərinə kömək etmək haqqında xahişini nəzərə 

almaqla  Lənkərana  qoşun  yeritmişdir”.  Əsl  həqiqət  isə  Lənkəranın  mühüm 

strate


ji və ərzaq rayonu olması idi. O, Bakının arxası və ingilislərin ağalıq et-

152 

dik


ləri İran ilə həmsərhəd idi. Lənkəran vasitəsilə Orta Asiya və Həştərxanla 

əlaqə saxlamaq, Sovet Rusiyasından məsləhət və kömək almaq mümkün idi. 

Bu baxımdan Lənkəranın əldə saxlanması bolşeviklər üçün olduqca vacib idi.    

Bu dövrd


ə Azərbaycan ərazisini müdafiə edə biləcək ordu hissələri yox 

idi. Çünki I Dünya müharib

əsi  zamanı  (1914-1917-ci illər) müsəlmanlar, o 

cüml


ədən azərbaycanlılar  səfərbərliyə  alınmamışdı.  Bu  dövrdə  müsəlmanlar-

dan ibar


ət yeganə  silahlı  dəstə  I Dünya müharibəsi cəbhəsindən  qayıdaraq 

L

ənkəranda yerləşən “Dikaya Diviziya”nın süvari polku idi ki, onların sayı az 



olmaqla b

ərabər, həm də texnika cəhətdən yaxşı təchiz olunmuşdu.  

L

ənkəran qəzasını  ələ  keçirməyə  çalışan  Şaumyanın  əsas məqsədlərin-



d

ən biri də, milli qüvvələrin  -  Sultan bəy Qulubəyov,  Aslan  Talışinski  və 

baron Osten-Sakerin 1917-ci ild

ə təşkil etdiyi milli alayı və Lənkəranda olan 

“Dikaya diviziya”

nı tərksilah etməklə, bölgəni tam şəkildə ələ keçirmək idi.  

L

ənkəran qəzasında  milli  qüvvələrin böyük üstünlüyə  malik  olduğunu 



gör

ən Bakıdakı bolşevik-erməni daşnak qüvvələri Bakı qırğını ilə kifayətlən-

m

əyərək Şaumyanın sərəncamı və erməni milli şurasının göstərişi ilə Lənkə-



ran

da olan “Dikaya diviziya”nı tərk-silah etmək üçün, tərkibində erməni fəhlə-

l

ərindən təşkil olunmuş 280 nəfərlik silahlı dəstənin mövcud olduğu bolşevik-



erm

əni ordusu quru yol ilə  Muğana,  bir  qismi  də  dəniz yolu ilə  Lənkərana 

gönd

ərilmişdi  (1,  73).  Bu  aksiyaların  məqsədi  Bakı  Sovetinə  tabe olmayan 



"dikaya 

diviziya"nı tərk-silah etmək idi. 1918-ci ilin aprelin 12-dən başlayaraq 

L

ənkəran qəzasına  basqın  edən bu quldur dəstə  yolboyu  azğınlıq  etməklə 



müs

əlman kəndlərini talayaraq dağıdaraq  yandırmış  və  Lənkəran  əhalisinə 

divan tutmuşdur. 

Bu m


əlumatlar 1918-ci il mart soyqırımı ilə bağlı yaradılmış Fövqəladə 

T

əhqiqat  Komissiyanın  məlumatında  da  öz  əksini  tapmışdır.  Komissiyanın 



s

ədri Xasməmmədov xarici işlər nazirinə yazırdı ki, “Avropa sülh konfransına 

ged

ən nümayəndə heyətinə təqdim etmək üçün Bakı, Şamaxı, Quba şəhərlərin-



d

ə,  Şamaxı,  Göyçay,  Cavad,  Lənkəran və  Quba qəzalarında  türk-müsəlman 

əhalisinə  qarşı  daşnak-bolşevik  birləşmələri tərəfindən törədilmiş  vəhşilikləri 

əyani  şəkildə  sübut edən məlumatlar kifayət qədərdir  ‹......›.  Lənkəran qəzası 

pol

kovnik  Avetisovun  silahlı  quldur  dəstələri tərəfindən, Cavad qəzasının  bir 



hiss

əsi isə polkovnik İllarinoviç başda olmaqla başqa bir dəstə tərəfindən ‹……›, 

böyük dağıntı törədilərək, azərbaycanlı əhali ucdantutma məhv edilmişdir.  

L

ənkəranda olan “Dikaya diviziya”nı tərk-silah etmək üçün dəniz vasitə-



sil

ə bolşevik dəstələri göndərilmişdi. Bunların hamısı Erməni Milli Şurasının 

göst

ərişi ilə edilirdi. 



L

ənkəran qəzasına  hərəkət  edən  bolşevik  əsgərləri  yolda  qabaqlarına 

çıxan müsəlman kəndlərini dağıdıb talayırdılar. Astara bolşevik əsgərləri tərə-

find


ən topa tutularaq darmadağın edildi, əhalinin əksəriyyəti yaşayış yerlərini 

t

ərk etməyə məcbur oldu. Xəzər dənizi sahilində Qızılağac ilə Lənkəran ara-



sındakı müsəlman kəndləri “Aleksandr Jandar” gəmisi tərəfindən top atəşinə 

153 

tutuldu.  Yanvarda  başlanan  (1918-ci ilin-B.K.)  bu  qırğınlar  martda  daha  da 

şiddət etdi” (5, 85-86; 4, v.2). 

      


Sovet  tarixşünaslığında  Lənkəran qəzasında erməni vəhşilikləri təhrif 

edil


ərək yazılır: “Bakıdan gəlmiş sovet qoşunları dəstəsi aprelin 14-də Lənkə-

ra

nı azad etdi. Qırmızı qvardiyadan və Qırmızı ordudan olan  yoldaşlarımızın 



qabaqcıl  dəstələri  ‹......›  Lənkəranda,  ‹.......›  Sovet hakimiyyəti qururlar”. 

Göründü


yü kimi, Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı bolşevikləri ermənilərin əli 

il

ə  qətliamlar törətdikdən sonra, 1918-ci il aprelin 14-də  Lənkəranda,  adına 



Sovet hakimiyy

əti demələrinə  baхmayaraq,  əslində  erməni hökumətini qur-

muşdular (1, 73-74). 

Ümumilikdə,  ermənilər  1918-ci  ilin  mart  ayına  qədər  Lənkəranın  40 

kəndində dinc sakinləri vəhşiliklə qətlə yetirmişlər. Sovet tarixşünaslığında bu 

hadi


sələrlə  bağlı  qeyd  edilir  ki,  güya  “Millətçilər  zəhmətkeşlərin  diqqətini 

sinifi 


mübarizədən yayındırmaq məqsədi ilə Zaqafqaziyanın çox yerində milli 

ədavət törətdikləri kimi Lənkəran qəzasında da belə ədavət törətmişdilər. Mü-

sa

vatçılar, eserlər və qeyriləri bu ədavətin əsas təşkilatçıları idilər. Milli ədavə-



tin nətiçəsində qəzada 40-a yaxın kənd yandırılmış, yüzlərlə günahsız adam, ha-

belə qadınlar və uşaqlar məhv edilmişdilər” (8, 42-43). Göründüyü kimi milli 

qüvvələri  bu  qırğınların  səbəbkarı  kimi  göstərməklə,  bölgədə  bolşeviklərin 

havadarlığı ilə ermənilərin törətdikləri soyqırımı gizlədilmiş və təhrif edilmişdir.  

Bu hadisələrin şahidləri olan yerli sakinlər qeyd edirlər ki, 1917-ci ilin 

oktyabrından  1918-ci  ilin  may  ayına  qədərki  bir  müddət  ərzində  denikinçi 

komandan  Şevkunovun  quldur  dəstəsinə  rəhbərlik  edən  daşnak  Akopyan  və 

erm


ənipərəst  eser  Sinayev  Lənkəranda  Talış  xanının  evini  özlərinə  qərargah 

etmişdilər.  Onlar  törətdikləri  vəhşiliklərə  belə  haqq  qazandırırlar ki, guya 

Lənkəran qəzasını qaçaq-quldurlardan qoruyurlar. Bu məqsədlə onlar dəfələrlə 

şəhər  və  kəndləri  dənizdən  top  atəşinə  tutmuşlar.  O  dövrü  yerli camaat 

qaçhaqaç  dövrü  kimi  yadda  saxlayıb.  Sakinlər  əliyalın  olduğundan,  atışma 

başlayan  kimi  meşələrə  üz  tutub.  Bunun  qarşısını  almaq  üçün  hərbçilərlə 

danışığa  gedən  Sütəmurdov  kəndinin  13  ağsaqqalı  hərbçilərlə  belə  bir  şərt 

kəsiblər ki, dinc əhaliyə toxunmayacağı tədqirdə, əvəzində onlara lazım olan 

ərzağı  veriləcəklər.  Lakin  bu  təkliflərinə  baxmayaraq  quldur  dəstəsi,  onları 

öldürərək,  qılıncla  tikə-tikə  doğrayıb  və  bir  yeşikdə  torpağa  basdırıblar. 

Sütəmurdov kənd ağsaqqalı Nəcəf Nəcəfovun babası da erməni vəhşiliklərinin 

qurbanı olub. O, böyüklərdən eşidib ki, həmin dövrdə hərbçilər arasında olan 

ermənilər yerli müsəlman əhaliyə olmazın zülmlər verərək, qız-gəlinlərə qarşı 

nalayiq  hərəkətlər  ediblər.  Onlara  müqavimət  göstərənləri  isə  öldürüblər, 

meyidlərini yandırıblar.  Hətta  bir  cavanın  kürəyinə  qaynar qazan  bağlayaraq 

yeriməyə  məcbur  ediblər.  Sonra  isə  güllələyiblər.  Daşnaklardan  ibarət  rus 

hərbi  birləşmələri  müxtəlif  vaxtlarda  Lənkəran  qəzasının  40  kəndində  eyni 

vəhşilikləri  törədiblər.  Şəhərin  mərkəzində  qala  meydanında  sakinlər  kütləvi 

şəkildə qətlə yetirilib (15).  


154 

Arxiv mənbələrinin birində qeyd edilir ki, “Osmanlı qoşunlarının Bakını 

azad  etməsindən  bir  az  əvvəl  Lənkərana  iki  min  nəfərlik  erməni  dəstəsi 

gələrək yerli əhaliyə divan tutmağa başladı. Onlar müsəlman yeməkxanalarına 

girib  oradakıları  təhqir  edir,  yediklərinin  pulunu  vermir,  özlərini  Osmanlı 

türklərindən qorumaq üçün onları səngər qazmağa məcbur edirdilər. İş o yerə 

çatmışdı  ki,  erməni  əsgərləri  məhərrəmlik  mərasimi  verilən  məscidlərə  girib 

müsəlmanlara  öz  təziyyələrini  keçirməyə  mane  olurdular.  Müsəlman  əhalisi 

dini  ayinlərini  icra  etmək  üçün  məscidlərə  yığışdıqları  zaman  ermənilər  ora 

soxu


laraq müsəlmanları qarət edir, məscidi isə yandırmaq istəyirdilər. Erməni-

lər bu bölgədə yüzlərlə ev dağıtdı və minlərlə günahsız insanın həyatına son 

qoydular”. 1919-

cu ilin avqustunda “Molokan qiyamı” yatırılana qədər bu böl-

gədə erməni və rus birləşmələri tərəfindən 2 min insanın həyatına son qoyul-

muşdu (5, 86; 2; 3, f. 277, siy. 2, iş 16, v. 18). 

Lənkəran qəzasında ermənilər xalqa qarşı öz cinayətkar əməllərindən əl 

çəkməyərək törətdikləri qırğınların miqyasını günü-gündən genişləndirirdilər. 

Bu  qırğınların  qarşısının  alınması  üçün  1918-ci  il  noyabrın  1-də  müsəlman 

cəmiyyətinin  səlahiyyətli  nümayəndəsi  Teymurbəy  Bayraməlibəyov  Bakıda 

olan  Türk  ordusunun  baş  komandanı  Nuru  Paşanın  qəbulunda  olmuşdu.  O, 

Avetisovun  (Türk  ordusunun  hücumu  qarşısında  duruş  gətirə  bilməyərək 

ordunu  başsız  qoyub  qaçan,  türklərin  qatı  düşməni,  Bakı  cəbhəsinin  keçmiş 

komandanı  Avetisov  sonralar  Prişibdə  öldürülmüşdü)  quldur  dəstəsinin 

özbaşınalığı haqqında ona məlumat vermiş və lənkəranlıların bu ağır vəziyyət-

dən qurtarmasını ondan хahiş etdilər. Görüşdə Nuru Paşa lənkəranlıların səla-

hi

yyətli  nümayəndəsinə  bildirmişdi  ki,  türklər  sizə  hərtərəfli  köməklik 



göstəcək  və  adıçəkilən  dəstənin  bütün  özbaşınalığının  qarşısı  alınacaqdır. 

Sonda  Nuru  Paşa  bildirmişdi  ki,  müsəlmanlara  çatdırın  ki,  onlar  çoх  da 

gözləməyəçəklər (14, 59; 1, 130).  

Osman


lı  ordusu  Azərbaycanı  tərk  etdikdən  sonra  ermənilərin  qəzada 

özbaşınalığı və qırğınları daha da artdı. Avqustun əvvəllərindən ingilis hərbiçi-

lərinin hərtərəfli köməyi ilə “beşlər diktaturası”nın ağ ordusu Lənkəran qəzası-

nı ələ keçirməklə bölgəyə sahib olmuş (8, 53; 1, 90) və buranı nəzarətdə saxla-

maq üçün İlyaşeviçin 10 min, polkovnik erməni Makarovun 3 min, polkovnik 

Avetisovun  2  min  nəfərlik  ordusuna  havadarlıq  edirdilər.  Bu  qüvvələrin 

qəzada vəhşiliyi, zülm, özbaşnalığı, qətil və qarəti görünməmiş şəkildə artmış-

dır.  “İngilis  agenti  olan  Avetisovun    dəstəsinin  təhqir  və  təcavüzü,  talan  və 

soyğunçuluğu  daha  qanlı  və  daha  dəhşətli  şəkil  almışdı.  Bu  dəstə  cəllad 

Avetisovun göstərişi ilə yerli əhaliyə, divan tuturdu” (5, 71-72). 

Bu  qırğınların  qarşısının  alınması  üçün  1918-ci  il    noyabrın    14-də 

görkəmli  maarif  xadimi  Teymur  bəy  Bayraməlibəyov,  Axund  Molla  Əli 

Tağızadə  və  Yusif  Qəribzadə  ilə  birlikdə  İrandakı  Böyük  Britaniya  konsulu 

Hevelke  i

lə  görüşdülər.  Nümayəndələr  Avetisovun  başçılığı  altında  erməni 

silah


lı dəstələrinin Muğanda və Lənkəranda dinc əhaliyə divan tutduğuna dair 

sənədləri  Hevelkeyə  təqdim  etməklə,  onlar  konsula  ingilis  ordularının  Azər-



155 

bay


cana gəlişi ilə erməni silahlı dəstələrinin qəddarlığının arta biləcəyi ehtima-

lını  söylədilər.  Nümayəndələr  ingilis  konsulundan  erməni  silahlı  dəstələrinin 

hərəkətlərinin qarşısını almağa diqqət yetirməyi xahiş etdilər (5, 215-216). 

Lakin bütün bunlara baxmayaraq qəzada ermənilərin dinc əhaliyə qarşı 

qırğınları hələ də davam edirdi. Lənkəranda ermənilərin və denikinçi qüvvə-

lərin  törətdikləri  qarətlərin,  qırğınların  qarşısını  almaq  məqsədilə  1918-i il 

dekabrın  28-də  Teymur  bəy  Bayraməlibəyovun  başçılıq  etdiyi  nümayəndə 

heyəti Bakıda general Tomsonla görüşərək ermənilərin, “denikinçilərin qəzanı 

bərbad  hala  saldıqlarını,  xüsusən  azərbaycanlılara  divan  tutmaları  haqqında 

ona  məlumat  verərək,  qəzanın  bu  qüvvələrdən  təmizlənməsini  və  onun 

Azərbaycanla  yenidən  birləşdirilməsi  haqqında  tədbirlər  görülməsini  xahiş 

etdilər” (5, 73-74).   

Ermənilərin Lənkəran qəzasında törətdikləri vəhşiliklər haqqında məlu-

matlar 1918-1920-

ci illərdə nəşr edilmiş “Azerbaydjan” qəzetinin səhifələrin-

də  də  öz  əksini  tapışdır.  Qəzetdə  qeyd  edilir  ki,  “Lənkəranda  erməni  silahlı 

dəstələri müsəlmanlar arasında səbəbsiz axtarışlar və həbsləri davan etdirmək-

lə hər gecə neçə günahsız ailəni bədbəxt edirlər” (6, 14). “Yalan xəbərlər və 

əsassız  şübhələr  ilə  ermənilər  müsəlmanların  evlərini  axtarır,  onları  hər  cür 

təhqir  edir  və  həbs  etdirirdilər.  Həbsxanaya  apararkən,  yolda güya qaçmaq 

istədiklərini  bəhanə  edərək,  onları  güllələyirdilər.  Onlar  əsassız  ittihamlarla 

arvadlı-uşaqlı  bütün  ailəni  tutub  həbs  etdirirdilər.  Adamları  sorğu-sualsız 

öldürürdülər. Avetisovun əsgərləri müsəlmanlar haqqında etdikləri vəhşilik  və 

zülmlər  sayəsində  çoxlu  sayda  şəhər  sakini  öldürülmüşdü.  Qorxu  və  vahimə 

içərisində  olan  camaat  küçəyə  çıxmaqdan  qorxaraq  evlərdə gizlənirdilər”  (6, 

15 noyabr 1918-

ci il, № 36).   

 “Azerbaydjan” q

əzetinin 1918-ci il 8 noyabr tarixli 29-cu  sayında 

L

ənkəranda hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirən “Sentr Kaspiy Soyuz” təşkilatı 



haqqında məqalədə qeyd edilir ki, bu təşkilat şəhər və kəndlərdən Bakıya get-

m

əyə heç kəsə icazə vermir. “İnsanlar qorxu içində yaşayırlar. Bu qatma-qarı-



şıq nə vaxta qədər davam edəcək, bilinmir. Əgər yaxın vaxtlarda bu bəladan 

qurtarmaq üçün biz

ə kömək gəlməsə, Bakı və Lənkəran arasında azad yol bər-

pa olunmasa, qanun-qayda yaranmasa, biz müs

əlmanlar qırılıb yoxa çıxacağıq. 

L

ənkəranda İlyaşeviçin kəşfiyyat dəstəsinin etdiyi biabırçılıqları qələmə 



alan T. Bayram

əlibəyov “Azerbaydjan” qəzetinin 10 noyabr 1918-ci il tarixli  

31-

ci  sayında  çap  etdirdiyi  məlumat xarakterli məqaləsində  yazırdı:  “Lənkə-



ran

da  Avetisovun  soyğunçu  dəstəsini  İlyaşeviçin  rüsvayçılıqlar  törədən 

k

əşfiyyat  dəstəsi  əvəz etdi. Bu dəstə  əhalinin  asayişini  qorumaq  əvəzinə, 



evl

ərə basqın edir, müsəlmanları soyur, öldürür, qadınların ismətinə toxunur, 

onları özləri ilə aparırlar. 

Müs


əlman kəndlilərinin vəziyyəti dözülməzdir, çünki onların əlindən hər 

cür silahlar, h

ətta tüfəngləri də  alınmışdır.  Bütün  silahlarını  quldurbaşı 

İlyaşeviçə təhvil verən əhali yanıldığını sonradan anlamışdır. Gec də olsa, başa 



156 

düşmüşdü ki, o, qəddar, zalım, rəhmsiz və tülkü cildinə girmiş adam olsa da, 

əslində canavar xislətli yırtıcıdır.  

Erm


əni silahlı dəstələrin zülmündən cana doyan Lənkəran nümayəndələ-

ri dövl


ət  kontorunda  olublar.  Noyabrın  8-də  Lənkəran nümayəndə  heyətinin 

üzvl


ərindən Teymur bəy Bayraməlibəyov dövlət müfəttişi Əbdüləli bəy Əmir-

can


lının qəbulunda olmuşdur. Nümayəndə Lənkəran şəhərində və ətraf kənd-

l

ərdə müsəlmanların Avetisovun və İlyaşeviçin dəstələrindən gördükləri əziy-



y

ətləri, zülm və  təhqirləri dövlət müfəttişinə  xəbər  vermişlər.  Əbdüləli bəy 

Əmircanlı söz verib ki, siyasi yolla hökumət Lənkəran qəzasında bütün hüquq-

ları bərpa edib vəziyyəti qaydaya salacaqdır” (6, 8 noyabr 1918-ci il, № 29). 

Yerli 

əhalinin vəziyyətinin günü-gündən ağırlaşdığını, dözülməz olduğu-



nu Teymur b

əy «Azerbaydjan» qəzetinin 15 noyabr 1918-ci il tarixli  36-cı 

sayında çap etdirdiyi digər bir məqaləsində təsvir edərək yazırdı ki, “Avetiso-

vun d


əstəsi hakimiyyətin ona hər cür imkan verməsindən istifadə edərək, bu 

gün


ə  qədər heç bir maneçiliyə  rast gəlmədən evlərdə  yoxlama  aparmağı, 

m

ənzilləri qarət etməyi, köməksiz müsəlmanları  tutmağı,  lazım  gələrsə, 



öldürm

əyi davam etdirir. 

L

ənkəranda vəziyyəti Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və  hərbi çətinliklə-



rind

ən istifadə  edərək yerli oyuncaq qurumlar daha da gərginləşdirirlər. 

Avetisovon qoşunu əvvəlki kimi xalqı soyub talamaqda və müsəlmanları qətl, 

qar


ət etməkdə  davam edir,  adamlar  günahsiz həbs olunurdu. Avetisovun 

erm


əni dəstəsinin dinc əhaliyə  elədiyi zülümlərə  aşağıdakı  hadisələri misal 

göst


ərmək olar. Noyabrın birinci günlərində beş silahlı erməni döyüşçü güya 

evl


ərdə gizlədilmiş silahları tapmaq bəhanəsi ilə gecə Əkbər Qəribov və Xəlil 

N

əcəfqulu  oğlunun  mənzillərinə  basqın  edərək  orada  ciddi  yoxlama  aparmış 



v

ə  heç  bir  günahı  olmayan  ev  sahiblərini  öldürmüş,  qızıl  və  digər qiymətli 

əşyaları götürüb getmişlər. Bu hadisənin şahidi olan qonşular, silahlı soyğun-

çular t


ərəfindən öldürüləcəklərindən ehtiyat etdiklərinə  görə  qonşularına 

köm


ək edə bilməmişlər. 

Baş  verən  bu  xoşagəlməz hadisələr  şəhərdə  sənaye və  ticarətin iflic 

v

əziyyətə düşməsinə səbəb olmuş, çörək və digər ərzaq məhsullarının qəzaya 



idxalı  dayandırılmışdır.  Lakin  müxtəlif dövlətlər tərəfindən yerli əhalinin 

ehtiyaclarını  ödəmək  üçün  şəhərə  göndərilən  ərzaq məhsullarını  Avetisovun 

d

əstəsi müsadirə edərək kirjim (lotkalar) vasitəsilə İlyaşeviçin Sara adasında 



yerl

əşən əsgərlərinə yollamışdı. Nəticədə orada yaşayan adamların dolanması 

üçün iki illik 

ərzaq ehtiyatı toplanmışdı. Şəhərdə isə bahalıq baş alıb gedirdi. 

Yerli müs

əlmanların  əlindən  taxıl  zəmiləri  alınmış,  Xırmandalı,  Əminli, 

Q

ədirli, Qarğalıq, Körəkli, Əlişanlı, Təklə, Hüseyn Hacılı, Həsənli, Yeddioy-



maq k

əndləri ermənilər tərəfindən yandırılmışdır. Əlişanlı, Xıl və Yeddioymaq 

k

əndlərində  olan  əkin yerləri də  müsəlmanların  əlindən  alınmışdı.  Alınmış 



əkin sahələri bu yerlərə  köçürülmüş  mühacir  ruslara  verilmiş,  adı  çəkilən 

k

əndlərin  əhalisi isə  evsiz-eşiksiz,  torpaqsız  və  müdafiəsiz  qalmışlar.  Ağır 



güzaran keçir

ən kəndlilər öz kəndlərinə, öz evlərinə qayıtmaq istəyirdilər ki, 



157 

yenid


ən evlərini, təsərrüfatlarını  bərpa etsinlər.  Lakin  onlara  ciddi  şəkildə 

x

əbərdarlıq edilmişdi ki, bir daha öz yerlərinə qayıtmasınlar. Əlacsız və çətin 



v

əziyyətdə qalan Lənkəran müsəlmanları nicat yolunu Azərbaycan ordusunun 

birliyind

ə, gücündə, iradə  möhkəmliyində  görür və  ümid edirlər ki, bu 

ordunun köm

əyi ilə onlar azadlığa çıxacaq və evlərinə qayıda biləcəklər” (6, 

15 noyabr 1918-

ci il, №36). 

T.Bayram

əlibəyov “Azerbaydjan” qəzetinin 18 noyabr 1918-ci il tarixli 

39-

cu  sayında  yazırdı:  “Dəhşətlər,  biabırçılıqlar  törədən və  cəzasız  qalan 



Avetisovun h

ər gün qan tökən quldur dəstəsi buradan getməsə, yerli əhali, 

xüsusil

ə  müsəlmanlar bundan sonra öz halal dədə-baba  torpaqlarında  rahat 



yaşaya bilməzlər” (6, 18 noyabr 1918-ci il, №39). 

əllif  yazır:  “Noyabr  ayında  ingilis  əsgəri dəstələrinin Lənkərana 



g

ələcəyi gözlənilir.  Eyni  zamanda  İngilis  əsgərlərinin Avetisovun dəstəsi  ilə 

birl

əşəcəyi barədə şayiələr dolaşmaqdadı. Bu xəbəri eşidən yerli əhali böyük 



narahatçılıqlar bildirib yazırlar ki, biz ancaq bunu yəqin etmişik ki, Avetiso-

vun 


əsgərləri Lənkərandan getməyincə müsəlmanlar öz evlərində rahat nəfəs 

ala bilm


əyəcəklər. Yerli əhalinin cürbəcür dəhşətlərdən, faciələrdən və hədsiz 

qanunsuzluqlardan xilas olması üçün Avetisovun dəstəsinin buranı tərk etməsi 

vacibdir. Yerli 

əhaliyə  olan  bu  haqsızlıqları  Xalq  Cümhuriyyətinə çatdırmaq 

üçün L

ənkəran müsəlmanlarının nümayəndə heyəti Bakıya gedərək, noyabrın 



19-da 

xarici işlər naziri ilə görüşərək, Lənkəran nahiyəsində müsəlman əhalisi-

nin Avetisovun d

əstəsi tərəfindən min cür təhqirlərə və əziyyətlərə məruz qal-

ma

ları barədə məlumat verərək, nazirdən Şimalı İran ordusunun baş koman-



danı general Tomsonun köməyilə Avetisovun dəstəsinin oradan çıxarılmasına 

t

əşəbbüs etməsini xahiş etmişlərdir” (6, 18 noyabr 1918-ci il, №39).   



“Azerbaydjan” q

əzetinin 4 yanvar 1919-cu il tarixli 3-cü  sayında  çap 

olunan m

əqalədə deyilir ki, Lənkəran əyalətindəki müsəlmanlara vəkil edilmiş 

Teymur b

əy Bayraməlibəyov tərəfindən  yanvarın  2-də  Azərbaycan Nazirlər 

Sovetinin s

ədrinə ərizə ilə müraciət edilmişdir. Ərizədə deyilir ki, “Hal-hazır-

da L

ənkəran müsəlmanlarının  ərazisini zəbt  etmiş  “Kavkaz-Kaspiy-Soyuz” 



onları  ədalətsizliyə,  işgəncələrə,  zorakılığa  məruz  qoymuşdur.  Hər yerdə 

q

əsbkarlıq, özbaşınalıq, zorakılıq baş alıb gedir. Bədbəxt müsəlmanlar həyatda 



yaşamaq  üçün  heç  yerdə  özlərinə  sığınacaq  tapa  bilmirlər. Lənkəranlıların 

acınacaqlı  vəziyyətini nəzərə  alaraq Dövlətlər  İttifaqının  Qərargahı  ərazidə 

qanun-qayda yaratmaq v

ə  Lənkəranın  Azərbaycan hökumətinin tabeçiliyinə 

keç

ənədək buradakı vəziyyəti nəzarətdə saxlamaq üçün üç zabit və 30 ingilis 



əsgərindən ibarət kiçik bir dəstə  ezam edilsə, qəzada  ədalətsizliyə, yersiz 

t

əqiblərə son qoyular” (6, 4 yanvar 1919-cu il, №3; 7, 186). 



 “Azerbaydjan” q

əzetinin 1919-cu il 29 yanvar tarixində, 100-cü sayında 

“L

ənkəran” sərlövhələri altında gedən məqalədə Teymur bəy Bayraməlibəyov 



dinc 

əhaliyə işgəncə verən və soyğunçuluqla məşğul olan ermənilərin simasız-

lığından danışaraq qeyd edir ki, “Yanvar ayının 22-də Hüseynəli Rzaəli oğlu 

bazarda Şəhab molla İsgəndər oğlunun dükanında əyləşərkən erməni əsgərləri 



158 

dükanı əhatəyə alıb güllə atmağa başlamışlar. Bazarda güllə səsi eşidən ürəyi 

vahim

əli, müsəlman  camaatı  dükanlarını  açıq  qoyub  qaçmağa  üz  qoydular. 



Fürs

ətdən istifadə edən silahlı erməni əsgərləri isə dükanları soyub aparmışlar. 

Erm

əni əsgərlərinin bu cür faciana işləri və gecələr müsəlman məhəllələrində 



oğurluq etmələri hələdə davam etməkdədir” (29 yanvar 1919-cu il, №100). 

 “Azerbaydjan” q

əzetinin 11 mart 1919-cu il tarixli 136-cı  sayında 

T.Bayram


əlibəyovun “Lənkəranda” sərlövhəsi  altında  çox  qısa  məlumat xa-

rakterli yaz

ısında qeyd edilir ki, “Yanvarın 23-də erməni əsgərləri gecə saat 12 

rad


ələrində böyük bazarda Məşədi İbrahim Səmədovun dükanını sındırıb dağı-

daraq, dükanda

kı  olan bütün ərzaq  mallarını  talan  etməklə  sahibini  15 min 

manatad


ək zərərə salmışlar.  

Yanvar ayının 25-də gecə saat 11-də Kələk məhəlləsində erməni əsgər-

l

əri tərəfindən Mir Mehdi Quliyevin dükanı qarət edilmiş, onun bütün baqqal 



m

əhsulları aparılmış, dükan sahibi 15 min manat zərərə düşmüşdür. 

Yanvar ayının 28-də gecə saat 12 radələrində Kələk məhəlləsində Məşə-

di C


əbrayıl Abasəlibəyovun dükanı oğurlanmışdır. Dükanın bütün əşyaları ta-

lan  edilmiş,  ona  18  min  manat  məbləğində  zərər  vurulmuşdur”  (6,  11  mart 

1919-

cu il, №136). 



“Azerbaydjan” q

əzetinin 14 mart 1919-cu il tarixli nömrəsində bu dövr-

d

əki Lənkəran qəzasının ümumi vəziyyəti şərh edilərək qeyd olunur ki, “Mart 



hadis

ələrindən sonra (1918-ci il mart soyqırımı nəzərdə tutulur-B.K.) Lənkəra-

na bolşeviklərlə bərabər erməni daşnakları da gəldilər. Bundan sonra erməni 

Avetisovun başçılığı ilə daşnak hərbi hisissələri müsəlman kəndlərinin axırına 

çıxdılar.  Olmazın  zülmlər,  əziyyətlər verdilər. Yollar kəsildi.  Əhali  şikayət 

etm


əyə  bir  yer  tapmadı.  Türklər  Bakıya  gəldikləri  zaman  Muğan  ətrafının 

bolşevikləri ilə əlaqələri kəsildi. Buradakı sərsərilər “Muğan hökuməti” adı ilə 

dağıdıcı bir qurum düzəltməklə, müsəlmanları soymağa və qırmağa başladılar” 

(6, 14 mart 1919-cu il).   

“Azerbaydjan” q

əzetinin 18 may 1919-cu il tarixli 103-cü sayında “Lən-

k

əranlıların fəryadı” adlı məqalədə qeyd edilir ki, “Artıq bir ildən çoxdur ki, 



L

ənkəranın  əsasən müsəlmanlardan ibarət olan əhalisi hakimiyyət  uğrunda 

mübariz

ə aparanların əlində yanır. Son günlərdə hakimiyyət bolşeviklərin əli-



n

ə keçmişdir. Ərazidə həbslər və Denikinin havadarlarına qarşı təqiblər baş-

lan

mışdır.  Lənkəranda  bolşeviklər partiyası  ilə  denikinçilər  arasında  böyük 



toq

quşmalar baş verdiyindən, bazarda alış-veriş dayandırılmış, yerli tacirlərin 

– müs

əlmanların malları yandırılmışdır (6, 18 may 1919-cu il, №103; 7, 187).  



Beləliklə, iki ilə yaxın bir müddət ərzində Lənkəran qəzasında ermənilə-

rin törətdikləri qırğınlara 1919-cu ilin yayında - Camal Paşanın komandanlığı 

ilə türk ordusunun və  Azərbaycan Milli Ordusunun Lənkəran qəzasına daxil 

old


uğu vaxtdan son qoyuldu. Nəticədə, qəzanın milli qüvvələrin  əlinə keçmə-

si ilə, əhali qırğından, talanlardan xilas olmuş və  Azərbaycanın ərazi bütövlü-

yü bərpa edilmişdir.  

 


159 

ƏDƏBİYYAT 

1.

 



Abışov V.Ş. Azərbaycanlıların soyqırımı (1917-1918-ci illər). Bakı: Nurlan, 2007, 163 s. 

2.

 



Anar  İsgəndərov.  1918-1920-ci illər türk-müsəlman  soyqırımları.  Bakı,  “525-ci qəzet”, 

2009-cu il 18 aprel . 

3.

 

AR Prezidentinin İşlər İdarəsinin yanında Siyası Sənədlər Arxivi. F. 277, siy. 2, iş 16, v. 18. 



4.

 

ARDA, f.100, siy. 2, iş 791. 



5.

 

Az



ərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Qafqaz İslam Ordusu. Вaki: Nurlan, 2008, 696 s. 

6.

 



“Az

ərbaycan” qəzeti. 1918-1919-cu illər. 

7.

 

Cavadova E. O, h



əm də görkəmli etnoqraf idi (Teymur bəy Bayraməlibəyovun həyat və 

yaradıcılığından səhifələr). Bakı: Nurlan, 2009, 204 s. 

8.

 

Əlizadə  N. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi  uğrunda  mübarizə  tarixindən 



(L

ənkəran qəzası  zəhmətkeşlərinin Sovet hakimiyyətinin qələbəsi və  möhkəmlənməsi 

uğrunda mübarizəsi). Bakı: Azərnəşr, 1974, 152 s. 

9.

 



Görüryilmaz Mustafa. 

Türk  Qafqaz  İslam  Ordusu  və  ermənilər  (1918).  Bakı:  Qismət, 

2009, 408 s.  

10.


 

Miralayev T. Az

ərbaycanın qırmızı qvardiyaçıları və qırmızı partizanları. Bakı: Azərnəşr, 

1970, 130 s. 

11.

 

N



əcəfov B. İ. Düşmənin iç üzü. XIX-əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Türkiyə və Cənubi 

Qafqazda erm

əni terrorizminin tarixi. II hissə. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 436 s. 

12.


 

Халилов А.Х. Геноцид против мусульманского населения Закавказья в 1917 - 1920 

гг. в исторических источниках. Баку: Азернешр, 2000, 120 c. 

13.


 

Раевский А. Английская интервенция и Мусаватское правительство (к истории ин-

тервенции и контрреволюции в Азербайджане). Баку: Красный Восток, 1927, 191 с. 

14.


 

Привольный А.А. Над Муганью зарево Октября. Баку: Азернешр, 1967, 199 с. 

15.

 

www.lenkoran.gov.az 



 

ГЕНОЦИД, СОВЕРШЕННЫЙ АРМЯНАМИ В ЛЕНКOРАНСКОМ  

УЕЗДЕ В 1918-1919 гг. 

 

Б.Б.КЕРИМОВ 

 

РЕЗЮМЕ 

 

Бедствия,  причиненные  нашему  народу  армянами  в  начале  прошлого  столетия, 



оставили  у  нас  в  памяти  неизгладимый  след,  как  одно  из  самых  кровавых  событий  в 

истории Азербайджана. В результате этой резни десятки тысяч наших мирных соотече-

ственников  подверглись  геноциду  со  стороны  армянских  бандформировании  под  по-

кровительством большевиков.  

Организаторами геноцида стали Бакинские большевики во главе с Шаумяном, а 

исполнителями  –  армянские  дашнакские  военные  части.  Ужасная  резня,  учиненная  в 

Баку в марте-апреле 1918 г. при активном участии большевистского руководства, вско-

ре вышли за пределы города. Лeнкoрань, как и другие уезды Азербайджана, был полно-

стью разграблен  армянскими  бандитскими отрядами,  а мирное  население  беспощадно 

уничтожено. Во время этого целенаправленного грабежа и резни людей зверски убива-

ли, не жалея ни стариков, ни молодых, ни детей. 

В результате этой резни с начала 1918 года по август 1919-го только на террито-

рии  Лeнкoранского  уезда  армянские  и  русские  формирования  лишили  жизни  более  2 

тыс. человек.       



 

Ключевые слова: Ленкоранский уезд, азербайджанцы, геноцид, армяно-больше-

вистский. 



160 

GENOCIDE COMMITTED BY ARMENIANS IN LENKORAN  

IN 1918-1919 

 

B.B.KARIMOV 

 

SUMMARY 

 

 

The  slaughters  intentionally  commited against  our nation by Armenians in the begin-

ning of the  last century, left  in our memory an indelible mark as one of the most bloody 

events in the history of Azerbaijan. 

 As a result of this slaughter tens of thousands of our innocent compatriots underwent a 

genocide by the Armenian bands under the protection of Bolsheviks. The leader of Baku Bol-

sheviks  was  Shaumian and  the  executors  were  Armenian  Dashnak  military detachments. In 

March-April, 1918 the  terrible  slaughter committed in Baku by active participation of Bol-

shevist’s guidance soon transcended beyond the city.  Lenkoran, as well as other districts of 

Azerbaijan  were  completely plundered by the Armenian gangster detached forces, and the 

innocent civilians were ruthlessly killed. During this purposeful robbery and slaughter people 

were brutally killed, with no mercy for the old and children.  From the beginning of 1918 till 

August, 1919, as a result of this slaughter, the Armenian and Russian formations killed more 

than 2000 people only in the territory of Lenkoran. 



 

Key words: Lenkoran, region, Azerbaijanis, genocide, Armenian-Bolshevist 

 

Каталог: Xeberler%20Jurnali -> Humanitar%20%202012%20%202
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Sosial-siyasi
Xeberler%20Jurnali -> Uot 663. 1 Muğan düZÜNÜn paxlali biTKİLƏRİNİn mikobiotasi
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Лцтдцкштвцт ишкшвшк. Ибдпцтшт шйдшь жцкфшеш игкфтэт рцдц фде зфдущдше вбмкът- вцт ьцылгтдфжьфыэтф жцкфше нфкфеьэжвэк
Humanitar%20%202012%20%202 -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №2 Humanitar elml


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə