Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 T



Yüklə 53.83 Kb.
PDF просмотр
tarix29.05.2017
ölçüsü53.83 Kb.

65 

 

BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ 



№3    

 

T

əbiət elmləri seriyası 

 

 

2013 

 

 



 

 

UOT 581.17  



 

BİTKİLƏRİN YARPAQ VƏ TOXUMLARINDA ENDOGEN 

PARAMAQNİT MƏRKƏZLƏRƏ RADİOAKTİV  

ÇİRKLƏNMƏNİN TƏSİRİ 

 

A.N.NƏSİBOVA

*

, R.İ.XƏLİLOV

** 

 *

AMEA Radiasiya Probleml

əri İnstitutu 

 **

Bakı Dövlət Universiteti 

 aygun.nasibova@mail.ru; hrovshan@hotmail.com 

 

Elektron Paramaqnit Rezonans (EPR) üsulu il

ə  Abşeron  yarımadasının  radioaktiv 

çirkl

ənmiş  ərazilərindən yığılmış dörd  növ  bitkinin  (iydə (Elaeagnus angustifolia L.), həlməl 

(Zigophyllum fabago L), d

əvətikanı (Alhagi Pseudoalhagi) və cığ (Juncus trifidus L.)) yarpaq 

v

ə toxumlarında endogen paramaqnit mərkəzlərə radioaktiv çirklənmənin təsiri öyrənilmişdir. 

Bu bitkil

ərin yarpaq və toxumlarında dəmir oksidi maqnit nanohissəciklərini xarakterizə edən 

EPR  siqnalları  müqayisəli öyrənilmişdir.  Aparılan  təcrübələrin nəticələri göstərmişdir  ki, 

maqnit nanohiss

əciklərini (maqnetit və maqqemit) xarakterizə edən geniş EPR siqnalı yarpaq 

nümun

ələri üçün xarakterikdir. Belə ki, toxumlarda yalnız sərbəst radikalı və manqan ionlarını 

xarakteriz

ə  edən  EPR  siqnalları  müşahidə  edilmişdir.  Radioaktiv  çirklənmə  (130-200 

mkR/saat) h

ər iki halda EPR siqnallarının amplitudunun böyüməsinə səbəb olmuşdur.  

 

Açar sözl



ər:  radioaktiv çirklənmə,  EPR siqnalları,  maqnit  nanohissəcikləri, bitki, 

yarpaqlar, toxumlar.  

 

Maqnit nanohiss



əcikləri təbiətdə geniş yayılmışlar və bir çox bioloji ob-

yektl


ərdə onlara rast gəlinir. Hələ ilk maqnit nanohissəciklərini sintez etməz-

d

ən çox-çox əvvəl onlar təbii bioloji komplekslərin tərkibində aşkar olunmuş-



dular. Mü

əyyən edilmişdir ki, maqnit nanohissəcikləri metabolizm və canlı or-

qanizml

ərin fəaliyyəti prosesində müəyyən rol oynayırlar. Canlı orqanizmlərdə 



ən çox yayılan maqnit nanohissəcikləri maqnetit və maqqemitdir. Maqnetit tər-

kibli maqnetosomlar kifay

ət qədər geniş yayılmışlar və dəfələrlə Transmisiya 

Elektron Mikroskopu (TEM) üsulu il

ə  müşahidə  olunublar. Maqnit na-

nohiss


əciklərinə bakteriyalarda, ali canlı orqanizm hüceyrələrində rast gəlmək 

olar. Hesab olunur ki, hüceyr

ədə olan anizotrop maqnit nanohissəcikləri Yerin 

maqnit sah

əsi ilə qarşılıqlı təsirdə ola və uyğun informasiyanı orqanizmin digər 

bioreseptorlarına ötürə bilir. Bir çox ali canlı orqanizmlərin dayanıqlı oriyen-



66 

 

tasiyası  onların  hər  bir  verilmiş  anda  Yerin  maqnit  sahəsinə  nəzərən öz 



v

əziyyətini təyin etmək imkanı ilə bağlıdır [1, 2].  

Maqnit nanohiss

əciklərin müxtəlif sahələrdə  tətbiqi çox önəmli və 

əhəmiyyətli olduğu üçün onların bioloji üsulla sintezinin həyata keçirilməsi, bu 

nanohiss


əciklərin sintezində  bioloji proseslərin  rolunun  aydınlaşdırılması  çox 

aktualdır.  

İlk dəfə olaraq EPR üsulu ilə bitkilərdə maqnit nanohissəciklərinin möv-

cud


luğu tərəfimizdən aşkar edilmişdir. Belə ki, biz EPR metodu ilə bitkilərdə 

geniş EPR siqnalını (g=2,38 və ΔH=320 Qs) müşahidə etmişik və bu siqnalın 

d

əmir oksidi maqnit nanohissəciklərini xarakterizə etdiyini göstərmişik [3,4]. 



T

əqdim edilən işdə tədqiq olunan bitkilərin yarpaq və toxumlarında para-

maqnit m

ərkəzlər müqayisəli öyrənilmiş,  onlarda maqnit nanohissəciklərini 

xarakteriz

ə edən geniş EPR siqnallarında radioaktiv çirklənmənin təsiri ilə baş 

ver

ən dəyişikliklər müəyyən edilmişdir.  



 

Material v

ə metodlar 

Abşeron  yarımadasının  radioaktiv  çirklənmiş  ərazilərindən  topladığımız 

v

ə  üzərində  tədqiqat  apardığımız  bitkilər iydə  (Elaeagnus angustifolia L.), 



h

əlməl  (Zigophyllum fabago L),  dəvətikanı  (Alhagi Pseudoalhagi) və  cığ 

(Juncus trifidus L.

),  onların  yarpaqları  və  toxumları  olmuşdur.  Cədvəl 1-də 

h

əmin bitkilərin yarpaq və  toxumlarının  toplandığı  ərazilərdə  ekspozisiya 



dozasının gücü göstərilmişdir.  

C

ədvəl 1  



Bitkil

ərin toplandığı əraziləridə ekspozisiya dozasının gücü 

№  Bitkilərin Azərbaycan və latın dillərində adları 

Radiasiya fonu (mkR/saat) 

iyd



ə (Elaeagnus angustifolia L.)  

5-140 


h

əlməl (Zigophyllum fabago L)  



8-170 

d



əvətikanı (Alhagi Pseudoalhagi

8-200 


cığ (Juncus trifidus L.

5-130 

 

Bu bitkil



ərin yarpaq və toxumları yığılmış və otaq temperaturunda (25-27° C) 

qurudulmuşlar. 

Radiasiya fonu 5-8 mkR/saat v

ə 130-200 mkR/saat olan ərazilərdən yığı-

lan bitkil

ərin yarpaq və toxumlarının qurudulmuş və toz halına salınmış nümu-

n

ələrinin spektrləri E-4 (VARİAN-ABŞ) EPR spektrometrində otaq temperatu-



runda ç

əkilmişdir. Bu zaman qeydiyyat şərtləri belə olmuşdur: temperatur 297 

K, maqnit sah

əsinin YT modulyasiyasının amplitudu 4 Qs, İYT gücü 10 mVt.  

Radioaktiv çirkl

ənmiş  ərazilərdə  ekspozisiya  dozasının  gücü  MKC-AT 

1125, Atomtex (Belarus) radiometr-dozimetri vasit

əsilə ölçülmüşdür.  

 


67 

 

N



əticə və müzakirələr 

Şəkil 1-də radiasiya fonu müxtəlif olan ərazilərdən yığılmış iydə bitkisi-

nin yarpaqlarından alınan geniş EPR siqnalları təsvir edilmişdir. Göründüyü ki-

mi radiasiya fonu yüks

əldikcə iydə bitkisinin yarpaqlarından alınan EPR siq-

nal


larının amplitudları nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüyür.  

 

Şək.1. Radiasiya fonu müxtəlif olan ərazilərdən yığılmlş iydə (Elaeagnus angustifolia 



L.) 

bitkisinin yarpaqlarından alınan EPR siqnalları. 

 

Analoji  qanunauyğunluğu  tədqiq etdiyimiz digər üç növ bitkilərdə  də 



müşahidə etmişik.  

Bundan başqa bu bitkilərin həm kontrol, həm də radioaktiv çirklənmiş əra-

zil

ərdən  yığılan  yarpaq  və  toxumlarının  EPR  spektrləri  (şək.2) də  müqayisəli 



öyr

ənilmişdir.  Şəkil 2-dən  göründüyü  kimi  bütün  hallarda  qurudulmuş  yarpaq 

nümun

ələrindən  alınan  geniş  EPR  siqnallarının  (g=2,38 və  ΔH=320  Qs)  amp-



litudu toxumlardan alınan EPR siqnallarının amplitudundan yüksək olmuşdur.  

 

 



 

68 

 

 



 

 

 



Şək.  2. Kontrol ərazilərdən yığılmış həlməl (Zigophyllum fabago L), iydə (Elaeagnus 

angustifolia L.) v

ə  dəvətikanı  (Alhagi Pseudoalhagi) bitkilərinin yarpaq və  toxumlarından 

alınan EPR siqnalları.  

 

Alınan  EPR  siqnallarının  müqayisəli təhlili göstərir ki, dəmir oksidi 



maqnit nanohiss

əciklərini xarakterizə  edən  geniş  EPR  siqnalı  (g=2,38  və 

ΔH=320Qs)  yarpaq nümunələri üçün səciyyəvidir. Toxumlarda  isə  yalnız 

s

ərbəst radikalı və manqan ionlarını xarakterizə edən EPR siqnalları müşahidə 



edilir. Qeyd etm

ək  lazımdır  ki,  kontrol  və  radioaktiv çirklənmiş  ərazilərdən 

yığılan  toxumlardan  alınan  siqnallarda  da  yarpaqlarda  müşahidə  etdiyimiz 

qanunauyğunluq  aşkar  olunmuşdur.  Yəni yüksək radiasiya fonu yarpaqlarda 

olduğu  kimi,  toxumlarda  da  geniş  EPR  siqnalının  amplitudunun  artmasına 

s

əbəb olmuşdur (şək.3).  



 

69 

 

 



Şək.3.  İydə  (Elaeagnus angustifolia L.)  bitkisinin kontrol və  radioaktiv çirklənmiş 

ərazidən yığılan toxumlarının EPR siqnalları. 

 

 

Şək.  4.  Kontrol və  radioaktiv çirklənmiş  ərazidən  yığılan  cığ  bitkisinin  və  onun 



toxumlarının EPR siqnalları. 

 

Şəkil 4-də həm kontrol, həm də radioaktiv çirklənmiş ərazilərdən yığılan 



cığ  (Juncus trifidus L.) bitkisi və  onun  toxumlarından  (kontrol  və  radioaktiv 

çirkl


ənmiş ərazilərdən) alınan siqnallarda bu aydın görünür. 

T

ədqiq etdiyimiz dörd növ bitki ilə apardığımız təcrübələr, onların EPR 



siqnalları  bizə  belə  bir qənaətə  gəlməyə  imkan verir ki, istər kontrol (5-10 

mkR/saat), ist

ərsə də radioaktiv çirklənmiş ərazidən (52-200 mkR/saat) yığılan 

bitkil


ərdə dəmir oksidi maqnit nanohissəciklərini xarakterizə edən geniş EPR 

siqnallarının  amplitudları  toxumlarla  müqayisədə  yarpaqlarda nəzərəçarpacaq 

d

ərəcədə  yüksək  olmuşdur.  Eyni  zamanda radioaktiv çirklənmə  həm yarpaq-



larda, h

əm də  toxumlarda  bu  siqnalların  amplitudlarının  böyüməsinə  səbəb 

olmuşdur.  Alınan  nəticələrə  əsasən ehtimal edirik ki, maqnit nanohissəcik-

l

ərinin əmələ gəlməsi yarpaq nümunələri üçün xarakterikdir, toxumlarda onlar 



70 

 

çox cüzi miqdarda formalaşırlar. Bununla yanaşı radioaktiv çirklənmənin bitki-



l

ərdə dəmir oksidi maqnit nanohissəciklərinin əmələ gəlməsinə stimullaşdırıcı 

t

əsir etdiyini də müşahidə edirik. 



əyyən edilmişdir ki, dəmir oksidi maqnit nanohissəcikləri yarpaq hü-

ceyr

ələrində baş verən bioloji proseslər (biomineralizasiya) zamanı yaranırlar. 



Aparılan tədqiqat işləri belə bir fikir söyləməyə imkan verir ki, fotosintezin işıq 

m

ərhələsi biomineralizasiya prosesində mühüm rol oynayır [5, 6]. 



 

ƏDƏBİYYAT 

1.

 



Губин  С.П.,  Кокшаров  Ю.А.,  Хомутов  Г.Ю.  Магнитные  наночастицы:  методы 

получения, строение и свойства. Успехи химии 74 (6), 2005.  

2.

 

Ткачук  В.А.  Нанотехнологии  в  медицине:  успехи  и  перспективы.  Школа:  день  за 



днем. Педагогический альманах. www.den-za-dnem.ru 

3.

 



Khalilov  R.I., Nasibova  A.N., Serezhenkov  V.A., Ramazanov  M.A., Kerimov  M.K., 

Garibov A.A. and Vanin A.F.  Accumulation of Magnetic Nanoparticles in Plants Grown 

on Soils of Absheron Peninsula. Biophysics, 2011, v. 56, 

№2, p. 316-322.  

4.

 

Халилов  Р.И.,  Насибова  А.Н.  Эндогенные  ЭПР-детектируемые  железосодержащие 



наночастицы в растительных объектах. BDU, Xəbərlər, 2010, с. 35-45. 

5.

 



Насибова  А.Н.,  Халилов  Р.И.  Магнитные  наночастицы  и  растения.  Межд.  Конф. 

РАН,  Радиобиологическое  общество.  «Медико-биологические  проблемы  действия 

радиации», М., 2012, с. 64. 

6.

 



Khalilov  R.I.,  Nasibova  A.N.  The role of Photosynthesis Processes in the Synthesis of 

Plant-based Magnetic Nanoparticles. International Conference. Photosynthesis Research 

for Sustainability. Baku: Azerbaijan, 2011, p.155. 

  

ВЛИЯНИЕ РАДИОАКТИВНОГО ЗАГРЯЗНЕНИЯ НА ЭНДОГЕННЫЕ 



ПАРАМАГНИТНЫЕ ЦЕНТРЫ В ЛИСТЬЯХ И СЕМЕНАХ РАСТЕНИЙ 

 

А.Н.НАСИБОВА, Р.И.ХАЛИЛОВ 

 

РЕЗЮМЕ 

 

Методом  электронного  парамагнитного  резонанса  (ЭПР)  изучено  влияние 

радиоактивного  загрязнения  на  эндогенные  парамагнитные  центры  листьев  и  семян 

четырех видов растений (лох (Elaeagnus angustifolia L.), парнолистник (Zigophyllum faba-



go L), 

верблюжья колючка (Alhagi Pseudoalhagi) и ситник (Juncus trifidus L) собранных 

из  радиоактивно  загрязненных  территорий  Абшеронского  полуострова.  В  листьях  и 

семенах этих растений сравнительно изучены сигналы ЭПР, характеризующие магнит-

ные наночастицы оксидов железа. Результаты проведенных исследований показали, что 

широкий сигнал ЭПР, характеризующий магнитные наночастицы, типичен для листьев. 

В семенах наблюдались только сигналы ЭПР характеризующие свободных радикалов и 

ионов марганца. Радиоактивное загрязнение (130-200 мкР/час) в обоих случаях приводит 

к возрастанию амплитуд сигналов ЭПР.  

 

Ключевые  слова:  радиоактивное  загрязнение,  сигналы  ЭПР,  магнитные 

наночастицы, растение, листья, семена 

 


71 

 

İMPACT OF RADIOACTIVE POLLUTION ON ENDOGENOUS 



PARAMAGNETİC CENTERS İN THE LEAVES AND SEEDS OF THE PLANT 

 

A.N.NASIBOVA, R.I.KHALILOV 

 

SUMMARY 

 

By the electron paramagnetic resonance (EPR) method  was  studied the impact of 

radioactive pollution on the endogenous paramagnetic centers of leaves and seeds of four plant 

species (oleaster (Elaeagnus angustifolia L.), bean caper (Zigophyllum fabago L), camel’s 

thorn (Alhagi Pseudoalhagi) and  rush (Juncus trifidus L) collected from radioactively conta-

minated areas of Absheron peninsula. In the leaves and seeds of these plants are comparatively 

studied the EPR signals characterizing the magnetic nanoparticles of iron oxide. The results of 

these studies showed that a  wide EPR signal characterizing the magnetic nanoparticles is 

typical for the leaves. Only EPR signals characterizing free radicals and manganese ions were 

observed.  In  the  seeds,  radioactive  pollution (130-200 mkR /h) in both cases leads to an 

increase in the amplitude of the ESR signals. 

 

Key  words:  radioactive pollution, the EPR signals, magnetic nanoparticles, plants, 



leaves, seeds 

 

 

 

Redaksiyaya daxil oldu: 10.09.2013-cü il. 

Çapa 

imzalandı: 29.10.2013-cü il.  


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə