Bakixanovun



Yüklə 279.25 Kb.
PDF просмотр
səhifə9/15
tarix26.07.2017
ölçüsü279.25 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15
orijinaldan fərqli biçimdə - mürəkkəb quruluşlu tabeli 
mürəkkəb cümlə şəklində qurmuşdur: onda həm tamamlıq 
budaq cümləsi, həm də təyin budaq cümləsi   işlənmişdir. 
Deməli, «Riyazül-qüds»dəki cümlənin bu tipi - onda işlənmiş 
təyin budaq cümləsi farsca mətnin sintaktik təsirinin 
nəticəsi kimi qəbul edilə bilməz. Məlum olduğu kimi, XIX 
əsr Azərbaycan müəlliflərinin bir çoxu ilk təhsillərini ərəb və fars 
dillərində almışlar və təbii ki, onların nitqlərində, yazılarında bu 
dillərin, xüsusilə də fars dilinin cümlə quruluşunun müəyyən 
təsiri olmuşdur. Bu təsir, təbii ki, A.
Bakıxanovun
, eləcə 
də M.Axundzadənin yaradıcılığında da özünü göstərir. 
Yuxarıdakı cümlələrlə bağlı onu da qeyd edək ki, onların birinci 
hissəsi tam eynidir: aya şərm  nədari - aya şərm etməzsən. 
Cümlələrin davamı olan ikinci hissə isə incə məna fərqləri ilə 
bir-birindən seçilir. Farsca cümlədə imam Hüseynin başı 
mübtədasının əlavəsi kimi «Fatimə və Əlinin övladı, Allahın 
elçisinin ciyərparası» sözləri işləndiyi halda, A.Bakıxanovun 
cümləsində, göründüyü kimi, ilk sözlər yoxdur, peyğəmbərin adı 
çəkilən hissə isə bir qədər başqa şəkildədir. Bundan əlavə, farsca 
cümlədə imamın başının şəhər darvazasından asılması, onun 
türkcəsində isə başla yaramaz davranışdan danışılır. Bütün bunlar 
isə A.Bakıxanovun tərcümə zamanı yol verdiyi sərbəstliklə 
bağlıdır. 
«Cəlaül-üyun»la «Riyazül-qüds»ün müqayisəli təhlilini 
hər iki əsərdəki eyni fəsillərin ümumi məzmunları 
üzərində də apardıq və onlar arasında bu baxımdan da, əsasən, 
bir uyğunluq olduğu qənaətinə gəldik. Nümunə olaraq «Cəlaül-
üyun» əsərinin beşinci babındakı imam Hüseynin (ə.) əmisi 
oğlu Müslim bin Əqilin Kufəyə getməsindən və orada şəhid 
olmasından bəhs edən on üçüncü fəslin qısa məzmununu veririk: 
 
İmam Hüseyn (ə.) Kufə camaatından 
beyət
 almaq (onun 

92 
 
hakimiyyətini qəbul etmək) üçün əmisi oğlu Müslim bin Əqili 
ora göndərir. Müslim iki nəfərlə birgə Kufəyə tərəf yola düşür. 
Onlar səhrada yolu itirirlər və Müslimin yoldaşları susuzluqdan 
ölürlər. Müslim imama məktub yazaraq bu hadisəni ona çatdırır 
və məsləhət olarsa, geri qayıtmasını xahiş edir. İmam (ə.) isə 
cavab məktubunda Müslimə yazır ki, yolunu davam etdirsin. 
Müslim yolda bir ovçunun 
ahu
 ovladığını görərək düşünür ki, 
inşallah, düşmənimi öldürəcəyəm. Bununla belə, ürəyində bu 
hadisədən bərk narahat olur. O, Kufəyə gələrək burada Muxtar 
bin Əbi Übeydə Səqəfinin evinə düşür. Müslimi burada yaxşı 
qarşılayırlar və tezliklə 18 min nəfər imamın hakimiyyətini 
qəbul edir. Müslim bu barədə imama (ə.) məktub yazaraq 
Kufəyə gəlməyin münasib olduğunu bildirir. Şəhərin valisi 
Neman bin Bəşir bundan xəbər tutaraq məsciddə camaata deyir 
ki, Allahdan qorxun və belə bir işə qol qoymayın. Bu məsciddə 
olan Abdullah bin Müslim adlı bir əyan xəlifə Yezidə məktub 
yazaraq məsələni ona çatdırır. Yezid Bəsrə valisi Übeydullah 
bin Ziyadı Kufəyə vali təyin edir və ona tapşırır ki, ya Müslimi 
tutub yanıma göndər, ya da qətlə yetir. Übeydullah Kufəyə yola 
düşür, şəhər camaatı onu imam Hüseyn (ə.) təsəvvür edərək 
yanına gəlir və ehtiramla qarşılayır. Sonra məlum olur ki, o, yeni 
təyin olunan validir. Übeydullah şəhərin varlılarını yanına 
çağıraraq onlara bildirir ki, Yezidin əleyhinə çıxanlar ağır 
cəzalandırılacaqlar. O, Müslimin yerini öyrənmək üçün casus 
göndərir. Bundan xəbər tutan Müslim, Hani bin Ürvənin 
evində gizlənir. Übeydullah, Hani bin Ürvəni yanına çağıraraq 
Müslimi ələ verməsini tələb edir. Hani razılaşmır, onu 
öldürürlər. Müslim Haninin evindən çıxıb başqa bir yerdə 
gizlənir, lakin tezliklə ələ keçir və öldürülür. O, 
ölümündən qabaq imama (ə.) bu barədə xəbər verilməsini 
vəsiyyət edir (199a-204b). 
Bu hadisələrin hamısı eynilə «Riyazül-qüds»də də 
vardır. Sadəcə olaraq, «Riyazül-qüds»də həmin fəsil sıra ilə 13-
cü yox, 6-cıdır (37a-41a). Qeyd edək ki, «Cəlaül-üyun»un bu 

93 
 
fəslində belə bir epizod da vardır. Məclisi, Seyyid ibn Tavusun 
rəvayətinə əsasən yazır ki, imam Hüseyn (ə.) Kufə 
camaatından 
onun
 hakimiyyətinin qəbul edilməsi ilə bağlı 
kağız («ərizə») aldıqdan sonra Bəsrənin bir neçə nüfuzlu 
şəxsinə də məktub göndərərək ona tabe olmalarını təklif edir. 
Həmin şəxslər imamın təklifini böyük ehtiramla qəbul edirlər. 
Bundan xəbər tutan Übeydullah onları dar ağacından asdırır 
və səhərisi Kufəyə yola düşür. Təxminən bir səhifə 
həcmində olan bu rəvayət «Riyazül-qüds»də yoxdur.  
Onu da qeyd edək ki, Müslim bin Əqil haqqındakı 
hadisələrin hamısı: ahunun ovlanmasından tutmuş Müslimin 
vəsiyyətinədək, lakin bir qədər fərqli  şəkildə Füzulinin 
«Hədiqətüs-süəda»sında da vardır və burada ayrıca bir babda 
verilmişdir (bax: 29,177-178,182-200). 
«Cəlaül-üyun»un sonrakı - on dördüncü fəsli əvvəlki 
fəslin məntiqi davamıdır. Məkkədə qaldığı təqdirdə Yezid 
tərəfindən öldürüləcəyini bilən imam Hüseyn (ə.) ailəsi və 
yaxınları ilə birgə İraqa yola düşür. İmam (ə.) hələ yolda ikən 
Müslim bin Əqilin şəhid olması xəbərini eşitsə də, 
qərarından dönmür və yolunu davam etdirir. İmamın (ə.) 
dəstəsi Kərbəlaya çatmamış 1000 nəfərlik bir qoşunla üzləşir. 
Qoşun başçısı Hürr bin Yezid, İmama (ə.) bildirir ki, Kufə 
valisi İbn Ziyadın əmri ilə onu valinin yanına aparmaq üçün 
bura göndərilibdir. İmam (ə.) onun əmrinə tabe olmur. Hürr 
imamla (ə.) söhbət etdikdən sonra onun dəstəsinə qoşulur. Bu 
xəbəri eşidən İbn Ziyad Kərbəla tərəfə 4000 nəfərlik başqa bir 
qoşun göndərir. Ömər bin Sə'din başçılıq etdiyi bu qoşun 
məhərrəm ayının 8-də Kərbəlaya çatır və imamın (ə.) 72 nəfərlik 
(32 süvari və 40 piyada) kiçik dəstəsi ilə üz-üzə dayanır. Ömər 
bin Sə'd imama (ə.) bildirir ki, Yezidə tabe olmasa, qətlə 
yetiriləcəkdir. İmam (ə.) Yezidə tabe olmayacağını bildirir və 
şəhidliyə üstünlük verir. Məhərrəm ayının 10-da - Aşura 
günü (ərəb mənşəli «aşura» sözü «onuncu» deməkdir) Kərbəla 
düzündə 
imamın
 (ə.) dəstəsi ilə Ömər bin Sə'din qoşunu arasında 

94 
 
qanlı döyüş baş verir. Əsasən təkbaşına döyüş şəklində olan bu 
hadisədə ilk şəhid Hürr bin Yezid olur. Daha sonra isə dəstənin 
digər üzvləri qətlə yetirilir və sonda imamın (ə.) özü 
döyüş
 
meydanına atılaraq şəhadət zirvəsinə yüksəlir.  
Qısaca məzmununu verdiyimiz bu hadisələrin hamısı, 
demək olar ki, eynilə «Riyazül-qüds»də də təsvir edilmişdir və 
məzmun baxımından onlar tam üst-üstə düşür. Bununla belə, 
A.Bakıxanov «Cəlaül-üyun»da bu fəsildə cərəyan edən 
hadisələri iki bölümdə - VII və VIII fəsillərdə vermişdir. VII 
fəsildə imam Hüseynin (ə.) İraqa yola düşməsindən bəhs 
edilir (41a-48a), VIII fəsil isə başdan-başa Aşura günündə - 
məhərrəm ayının 10-da baş verən qanlı faciənin təsvirinə, 
imam Hüseynin (ə.) dəstəsindəki yaxın adamlarının, 
qohum-əqrəbasının və özünün şəhid olmasının təsvirinə 
həsr olunmuşdur (48a-67a). 
A.Bakıxanovun «Riyazül-qüds»ün quruluşunda etdiyi bu 
kiçik, lakin incə dəyişikliyi başa düşmək olar. O, «Riyazül-
qüds»də şəhidlik məsələsini daha da qabartmış, baş mövzuya 
çevirmişdir. Məhz buna görə də müəllif-mütərcim imamın (ə.) 
şəhadəti hadisəsinə ayrıca bir fəsil ayırmışdır. «Cəlaül-
üyun»da olduğu kimi, «Riyazül-qüds»də də bu fəsil həcmcə ən 
böyükdür. A.Bakıxanov bu fəslin xüsusi əhəmiyyətini nəzərə 
alaraq, ona qəmli məzmun daşıyan çoxlu şeir parçaları daxil 
etmişdir. Bu da təbiidir, çünki məqtəl kitabları daha çox 
məhərrəm ayında, xüsusilə də Aşura günü təşkil olunan təziyə 
məclislərində oxunurmuş və aydındır ki, belə məclislərdə şeirin 
emosional təsiri nəsrə nisbətən daha güclü və effektli olmuşdur. 
Beləliklə, hər iki əsərdəki ayrı-ayrı fəsillərin məzmunları 
üzərində aparılan müqayisəli təhlil də «Riyazül-qüds»ün 
«Cəlaül-üyun»dan  sərbəst və yaradıcı şəkildə tərcümə olunması 
fikrini təsdiqləyir. 
 
 
 

95 
 
2.4. «Cəlaül-üyun» və «Riyazül-qüds»: fərqli cəhətlər 
 
«Cəlaül-üyun»la «Riyazül-qüds» arasında, təbii ki, bir 
sıra fərqli cəhətlər, üst-üstə düşməyən incə məqamlar da 
yox deyildir. Maraqlıdır ki, bu məsələdə də ilk növbədə 
hər iki 
əsərin
 quruluşlarında olan fərqli xüsusiyyətləri qeyd 
etmək lazım gəlir. Belə ki, «Cəlaül-üyun»un mətni bütövlükdə 
yalnız nəsr şəklində olduğu halda,  «Riyazül-qüds»də isə 
bütün əsər boyu nəsr arasında nəzm parçaları da verilmişdir. 
Bu baxımdan hər iki əsərin nəsr hissələrində də müəyyən fərqli 
cəhətlər vardır ki, bu da dil-üslub məsələsi ilə bağlıdır: 
«Cəlaül-üyun», əsasən, nəsrlə yazılmışdır, Məclisi yalnız nadir 
hallarda səc'ə də əməl etmişdir; «Riyazül-qüds»ün nəsri isə, 
demək olar ki, başdan-başa qafiyəli nəsrlə (səc'lə) qələmə 
alınmışdır. Bu fərq isə, təbii ki, öz-özlüyündə onlar arasında 
digər incə fərqli xüsusiyyətlər də doğurur, çünki səc'in tələbinə 
görə qafiyə yaratmaq xatirinə A.Bakıxanov istər-istəməz mətnə 
müəyyən kiçik əlavələr də etməli olmuşdur. 
«Cəlaül-üyun»la «Riyazül-qüds» arasındakı daha bir 
incə fərqli xüsusiyyət də elə bilavasitə yuxarıdakı məsələ ilə 
bağlıdır. «Cəlaül-üyun» bütövlükdə götürdükdə bədii əsər 
nümunəsi sayıla bilər. Bununla belə, onda tarixi-sənədli və ya 
bədii-publisistik əsərlərə xas olan cəhətlər də müəyyən 
mənada özünü göstərir. Belə ki, Məclisi əsərdə bir sıra 
hallarda müəyyən məsələdən bəhs edərkən ilk öncə mövzu ilə 
bağlı qaynaqlardan söz açır və onlara öz münasibətini bildirir. 
Bunu nəzərə aldıqda «Cəlaül-üyun» sənədli-bədii əsər kimi də 
dəyərləndirilə bilər. Məhz bu xüsusiyyətinə görə də əsərdə 
bədiilik ön plana çəkilməmişdir. A.Bakıxanov isə 
«Riyazül-qüds»də əksinə, başlıca diqqəti fikrin bədii şəkildə 
ifadəsinə yönəltmişdir. 
Bu baxımdan
 «Riyazül-qüds» ilk 
növbədə yüksək sənətkarlıq xüsiyyətləri ilə seçilən bədii 
əsər təsirini bağışlayır, daha doğrusu, sırf bədii əsərdir. 
Başqa sözlə 
desək
, «Cəlaül-üyun» bədii və elmi üslubların 

96 
 
qarışığı, sintezi şəklində yazılmış, "Riyazül-qüds» isə 
yüksək bədii üslubda qələmə alınmışdır.  
Bu iki əsər arasındakı daha bir fərqli xüsusiyyət 
onların həcmləri ilə bağlıdır. Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, 
«Cəlaül-üyun» həcm etibarilə «Riyazül-
qüds
»dən azı üç-dörd 
dəfə böyükdür. Bu isə artıq A.Bakıxanovun tərcümə prinsipi ilə 
bağlıdır. Qeyd edildiyi kimi, o, «Cəlaül-üyun»u seçmə 
prinsipi ilə və ixtisar şəklində tərcümə etmişdir. Qeyd edək ki, 
oxşar hal digər klassik tərcümə nümunələrində də özünü 
göstərir. Məsələn, XV əsr Azərbaycan şairi-tərcüməçisi 
Əhmədi
 
Təbrizinin «Əsrarnamə» tərcüməsi məşhur sufi şairi 
Fəridəddin Əttarın (1120-1230) üç məsnəvisindən («Əsrar-
namə», «Müsibətnamə», «İlahinamə») seçmə mənzum heka-
yətlərin sərbəst tərcüməsidir (bax: 58, 39-49). Və ya başqa bir 
misal: görkəmli Azərbaycan filosofu Şeyx Mahmud Şəbüs-
tərinin (1287-1320) «
Gülşəni
-raz» məsnəvisi cəmi 1006-
1007 beytdən ibarət olduğu halda, onun Şirazi təxəllüslü 
şair-mütərcim tərəfindən 1426-cı ildə dilimizə edilmiş 
tərcüməsindəki beytlərin sayı 3000-ə yaxındır (bax: 57, 46-
88). 
Bu iki əsər arasındakı mövcud fərqli xüsusiyyətlər 
sırasında, şübhəsiz ki, «Riyazül-qüds»dəki əksər şeir 
parçalarının A.Bakıxanovun özünə məxsus olması da ayrıca 
qeyd olunmalıdır. Görünür, məhz bu amili nəzərə alaraq, 
indiyədək «Riyazül-qüds»ün tərcümə olması faktına, 
yumşaq desək, göz yumulmuş və əhəmiyyət 
verilməmişdir

Bu amil, sözsüz ki, olduqca mühüm və əhəmiyyətli olmaqla 
yanaşı, müasir tərcümə nəzəriyyəsində yolverilməz sayılır. 
Bununla belə, klassik tərcümə nümunələri üzərindəki 
müşahidələrimizə əsasən deyə bilərik ki, orta yüzilliklərin 
sərbəst tərcümələrində orijinalın mətninə əlavələr etmək, 
ixtisarlara yol vermək, orijinal şeir parçaları artırmaq kimi 
hallara tez-tez rast gəlmək olur (bax: 55, 30-41). Məsələn, 
Kaşifinin «Rövzətüş-şühəda» əsərindən tərcümə olunmuş 

97 
 
Nişatinin «Şühədanamə»sinin tərcümə nümunəsi olması heç 
bir şübhə doğurmur. Bununla belə, «Şühədanamə»də 
Nişatinin farscadan sırf tərcümə etdiyi şeir parçaları ilə 
yanaşı, öz qələminin məhsulu olan nəzm nümunələri də 
vardır (bax: 56, 116-119). Eləcə də «Hədiqətüs-süəda»da olan 
bir sıra şeir parçalarının Füzulinin özünə məxsus olmasına 
baxmayaraq, bu əsər tədqiqatçıların çoxunun fikrincə, klassik 
sərbəst tərcümə nümunəsidir (bax: 47, 54). 
Deməli, təkcə yuxarıdakı fakta 
söykənərək
 «Riyazül-
qüds»ü orijinal əsər saymaq düzgün deyil. Əsərdəki şeir 
parçaları ilə bağlı onu da qeyd edək ki, onların bir çoxu həm 
də müstəqil şeir təsiri bağışlayır, yəni əsərdən ayrılıqda 
götürdükdə lirik məzmunlu şeir nümunələridir və yüksək 
bədii sənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bununla belə, 
həmin şeir 
parçaları uğurla və
 yerli-yerində işlənmişdir və 
əsərdə   təsvir olunan   hadisələrin   ümumi məzmununa tam 
uyğun gəlir, nəsrlə ifadə olunan fikrin həm təsir gücünü daha 
da artırır, həm də onu məntiqi baxımdan tamamlayır, daha da 
oxunaqlı edir. Kitabdakı şeir parçalarının çoxu türkcədir və 
əsasən, qitə və qəzəl janrlarındadır. Həmin şeir parçalarının 
bəziləri isə fars dilindədir və onlar da A.Bakıxanovun özünə 
məxsusdur. Əsərdə ərəb dilində də şeirlər vardır ki, onlardan 
bəzilərinin müəllifi göstərilmiş, bir qisminin müəllifi isə qeyd 
olunmamışdır. A.Bakıxanov əsərin sonunda qeyd edir ki, ərəbcə 
şeir yazmaq onun üçün çətin olduğu üçün bu işi boynuna 
götürmür (91a). Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, ərəb dilində 
olan üç beytlik bir şeir parçası A.Bakıxanovun özünə məxsusdur. 
«Cəlaül-üyun»la «Riyazül-qüds» arasındakı daha bir 
fərqli cəhət onların «dibaçə»lərində, giriş hissələrindədir. Əgər 
Məclisi əsərinin bu hissəsində daha çox mövzunun 
əhəmiyyətindən, imam Hüseyn (ə.) üçün ağlamağın faydasından 
söz açırsa, Bakıxanov isə «Riyazül-qüds»ün dibaçəsində başlıca 
diqqəti tərcüməni doğuran səbəblərin açıqlanmasma yönəltmişdir. 
Qeyd edək ki, eyni xüsusiyyət klassik tərcümə nümunələrinin bir 

98 
 
çoxunda müşahidə olunur (bax: 55, 6-50). Məsələn, Kaşifi 
«Rövzətüş-şühəda» əsərində bu mövzuda əsər yazmağın savab 
və faydalı olmasını əsaslandırdığı halda, Nişati, əsasən, 
«Şühədanamə»də tərcüməni doğuran səbəblər üzərində dayanır 
və dövrün hökmdarını - tərcüməsini ithaf etdiyi Şah I Təhmasibi 
(919/1524-984/1576) tərifləyir.  
Bu iki əsər arasında daha bir kiçik fərqi qeyd etmək 
olar. Məclisidən fərqli olaraq, A.Bakıxanov «Riyazül-qüds»dəki 
bütün babları ərəb dilində yazılmış xütbə ilə başlayır.  
Nəhayət, bu iki əsəri bir-birindən müəyyən də-
rəcədə fərqləndirən cəhətlər sırasında onların adlarını qeyd 
etmək olar. «Cəlaül-üyun»la «Riyazül-qüds» arasında bu 
baxımdan elə bir bağlılıq müşahidə olunmur.  Bununla belə, 
çağdaş tərcümə nəzəriyyəsində hər hansı bir orijinalın 
adının dəyişdirilməsi əsasən yolverilməz sayıldığı halda, 
klassik tərcümə nümunələri üçün bu, adi haldır (bax: 55, 48-
50). Yenə də Nişatinin «Şühədanamə»si və ya Füzulinin 
«Həqiqətüs-süəda»sı buna nümunə ola bilər. Bu iki tərcümə 
əsərinin orijinalı olan Kaşifinin «Rövzətüş-şühəda» əsərini 
Füzulinin çağdaşı Gəlibolulu Cami isə «Səadətnamə» adı ilə 
Osmanlı türkcəsinə çevirmişdir. 
Bu, bir 
danılmaz
 faktdır ki, A.Bakıxanovun bədii 
yaradıcılığı, əsasən, klassik ənənələr üzərində qurulmuşdur. Bu 
sahədə o, dahi  Füzulinin XIX əsrdə ən layiqli davamçılarından 
biri sayılır. Bunu elə sənətkarın «Riyazül-qüds» əsəri də əyani 
şəkildə sübut edir. Təkcə belə bir faktı qeyd etmək kifayətdir 
ki, nəsrlə yazılan klassik əsərlərin çoxu, o cümlədən Füzulinin 
bütün nəsr əsərləri səc'lə yazılmışdır. A.Bakıxanov da 
«Riyazül-qüds»də bu ənənəyə əməl edərək onu qafiyəli nəsrlə 
qələmə almışdır. Və ya başqa bir fakt: 
Füzulinin
 «Leyli və 
Məcnun» 
poemasının
 yazılma tarixi əbcəd hesabı ilə 
qeyd 
olunmuşdur
 (bax: 10,  142). A.Bakıxanov da 
yuxarıda
 qeyd 
olunduğu
 kimi, «Riyazül-qüds»ün yazılma tarixini əbcəd 
hesabı ilə göstərmişdir. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, 

99 
 
A.Bakıxanov klassik tərcümə ənənələrinə də yetərincə bələd 
imiş. Bunu elə onun yaxşıca mənimsədiyi, adını hörmətlə çəkdiyi 
Füzulinin «Hədiqətüs-süəda»sı aydınca sübut edir.   
Qeyd edək ki, orta əsrlərə aid mənbələrin çoxunda, o sıradan 
bir çox təzkirələrdə Füzulinin sözügedən əsəri məhz tərcümə 
nümunəsi kimi anılır (bax: 94, XLIV). Deməli, A.Bakıxanov 
klassik tərcümə ədəbiyyatı ənənələrinin təsiri ilə Məclisinin 
«Cəlaül-üyun» əsərini sərbəst və yaradıcı şəkildə, həm də 
ixtisarla ana dilinə çevirmişdir. Tərcüməyə olan bu sərbəst və 
yaradıcı münasibətin göstəriciləri sırasında 
kitaba 
şeir 
parçalarının
 əlavə edilməsi ilə yanaşı, adının dəyişdirilməsi də 
xüsusi yer tutur.  
A.Bakıxanovun «Riyazül-qüds» və M.B.Məclisinin «Cəlaül-
üyun» əsərləri arasındakı mövcud 
ayrıntılarla
 bağlı bir daha 
xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirik ki, bu və bu kimi fərqli 
cəhətlər Azərbaycan klassik tərcümə ədəbiyyatının bir 
çox nümunələrində də özünü göstərir (bax: 55, 6-50). 
Beləliklə, «Riyazül-qüds»ün diqqətlə öyrənilməsi, 
xüsusilə də A.Bakıxanovun burada olan qeydləri, eləcə də 
əsərin mətninin «Cəlaül-üyun»la müqayisəli təhlili aşağıdakı 
nəticələrə gəlməyə əsas verir: 
1. «Riyazül-qüds» Məclisinin «Cəlaül-üyun» əsərinin 
qısa, müxtəsər tərcüməsidir. A.Bakıxanov «Riyazül-qüds»ü 
Məclisinin sözügedən əsərindən ayrı-ayrı hissələri seçərək 
sərbəst və yaradıcı şəkildə çevirmiş və tərcümə kitabını 
«Riyazül-qüds» adlandırmışdır. Mütərcim «Cəlaül-üyun»u ana 
dilinə çevirərkən  başlıca  diqqəti  orijinalda  təsvir olunan 
hadisələrin məzmununu  saxlamaqla  yanaşı,  fikrin  yüksək 
üslubda və bədii şəkildə ifadəsinə yönəltmişdir. Bu məqsədlə 
o, tərcüməyə, əsasən, öz qələminin məhsulu olan şeir 
parçalarını da daxil etmişdir. Məhz buna görə də «Riyazül-
qüds» adi tərcümə nümunəsi deyil, orta yüzilliklərdə geniş 
yayılmış klassik tərcümə sənətinin xüsusi bir növü olan 
sərbəst-yaradıcı tərcümədir.
 Bu baxımdan «
Riyazül-qüds
» 

100 
 
daha çox Füzulinin «Hədiqətüs-süəda»sını xatırladır. 
2. «Riyazül-qüds» orta yüzilliklərin klassik sərbəst-
yaradıcı tərcümələrinə xas olan bir sıra səciyyəvi cəhətləri 
özündə əks etdirir. Burada orijinaldakı müəyyən hissələr 
ixtisarla tərcümə edilməklə yanaşı, bir sıra hallarda kiçik 
əlavələrə də 
yol
 verilmişdir. 
3. «Riyazül-qüds» klassik sərbəst-yaradıcı tərcümə 
nümunəsidir. 
Bunu da qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, «Riyazül-qüds»lə 
bağlı bu qərarımızda biz günümüzün - çağdaş tərcümə 
nəzəriyyəsinin tələblərinə deyil, klassik tərcümə ənənələrinə 
söykənmiş, 
onları
 əsas 
götürmüşük
. «Riyazül-qüds» tərcümə 
və ya orijinal əsər sayılmasından asılı olmayaraq, 
A.Bakıxanovun yüksək bədii sənətkarlıqla, böyük istək və 
məhəbbətlə qələmə aldığı kamil bir bədii sənət nümunəsidir. 
Məhz buna görə də o, ilk növbədə nəşr edilməli və ətraflı 
araşdırılmalıdır.`  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

101 
 
 
 
 
 
 
 
 
III FƏSİL 
 
«RİYAZÜL-QÜDS»ÜN DİL-ÜSLUB VƏ BƏDİİ           
XÜSUSİYYƏTLƏRİ 
 
BİRİNCİ BÖLMƏ 
 
 
«Riyazül-qüds» və «Hədiqətüs-süəda»: 
səsləşmə 
məqamları
 
 
A.Bakıxanovun «Riyazül-qüds» əsərinin dil-üslub və 
bədii xüsusiyyətlərini araşdırarkən istər-istəməz ilk növbədə 
onunla M.Füzulinin «Hədiqətüs-süəda»sı arasında bu yöndə üst-
üstə düşən cəhətlər, oxşar xüsusiyyətlər - bir sözlə, səsləşmələr 
üzərində dayanmaq lazım gəlir. İrəlidə qeyd edildiyi kimi, 
«Riyazül-qüds»dən bəhs edən bütün tədqiqatçılar 
A.Bakıxanovun bu əsərində Füzulinin «Hədiqətüs-süəda»sının 
təsiri olduğunu ümumi şəkildə qeyd etmiş, lakin bu təsirin 
incəlikləri, təfərrüatları üzərində dayanmamış, onları konkret 
şəkildə açıqlamamışlar. 
«Riyazül-qüds»ü «Hədiqətüs-süəda» ilə bağlayan cəhətlər, 
bu iki əsər arasında səsləşmə məqamları çoxçalarlı və 
rəngarəngdir. Bu cəhətlər sırasında ilk növbədə hər iki 
əsərin ideya, məzmun, süjet və kompozisiya baxımından 
yaxınlığı və oxşarlığı qeyd olunmalıdır. İstər «Riyazül-qüds», 
istərsə də «Hədiqətüs-süəda» şəhidlik mövzusundadır və 

102 
 
əsasən imam Hüseynin (ə.) Kərbəla müsibətinə həsr olunmuş 
məqtəl kitabıdır. Bu başlıca əhəmiyyətli amil isə, istər-
istəməz, onlar arasında müəyyən oxşar cəhətlərin, üst-üstə 
düşən məqamların labüdlüyünü, zəruriliyini şərtləndirir. 
«Riyazül-qüds»lə «Hədiqətüs-süəda» arasındakı səsləş-
mə məqamları sırasında A.Bakıxanovun əsərinin 
bədii
 quruluş 
baxımından Füzulinin əsəri ilə tam eyniyyət təşkil etdiyini, 
bu baxımdan onlar arasında heç bir fərq olmadığını da 
xüsusi olaraq qeyd etmək olar. Belə ki, «Riyazül-qüds» də 
«Hədiqətüs-süəda» kimi bədii nəsr nümunəsi olsa da, sələfinin 
əsəri kimi onda da nəsr arasında şeir parçalarına   geniş yer 
verilmişdir. «Riyazül-qüds»ün də «Hədiqətüs-süəda» kimi 
nəzmlə başlayıb nəzmlə bitməsini də birincini ikinciyə 
bağlayan zəncir və həlqələrdən biri kimi qəbul etmək olar. 
«Riyazül-qüds»ün eynilə «Hədiqətüs-süəda» şəklində qurulması 
açıq-aşkar şəkildə sübut edir ki, A.Bakıxanov «Riyazül-qüds»ün
 
kompozisiyası,
 quruluşu məsələsində məhz «Hədiqətüs-süəda»nı 
örnək olaraq seçmiş, Füzulinin bu sərbəst-yaradıcı tərcümə 
əsərinə üstünlük vermişdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, 
A.Bakıxanovun digər bir nəsr əsəri - «Kitabi-Əsgəriyyə» də 
nəsrlə nəzmin növbələşməsi şəklindədir, Deməli, burada da 
Füzuli yaradıcılığı, xüsusilə də Füzuli nəsri öz təsirini 
göstərmişdir. Qeyd edək ki, bizdən öncə  
Hidayət
 Əfəndiyev 
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə