Bu fikirlər rabitə və informasiya texnologiyaları naziri Əli Abbasovun



Yüklə 433.78 Kb.
PDF просмотр
səhifə2/4
tarix07.12.2016
ölçüsü433.78 Kb.
1   2   3   4

8

ledge in their historical culture.”

innovations  will  undoubtedly  belong  to  the 

The  methodology  of  scientific  innovation 

concept  of  transformation  of  biosphere  into  no-

constitutes  the  cornerstone  for  its  perspective 

osphere and emerging of artificial life of biosphere 

st

nd

dimensions  which  includes  three  interrelated 



and global society in the 21  and 22  centuries. In 

elements  which  are  usually  analyzed  separately:      our opinion, this kind of systematic socio-natural 

(a) conditions for the effectiveness of innovation

approach to the changes of innovative processes 

(b)  resources,  models  of  commercialization  of 

will  present  itself  as  the  most  comprehensive 

research, and (c) standards and risks of innovation.

method  to  interpret  the  socio-philosophical  and 

Despite  the  abundance  of  existing  interpre-

epistemological analyses of the issue. Evidently, 

tations about the socio-philosophical analyses of 

innovations  usually  turn  to  inherit  some 

the content and structure of innovation, there are 

remarkable metaphysical processes of the history 

still some areas that require special attention from 

and one cannot contradict the following arguments 

the scientists. Thus we believe that first of all, there 

and conclusions drawn by Mario Bunge: “1. The 

should  be  a  clear  definition  encompassing  the 

world  is  composed  of  things,  that  is,  it  is  not 

universal  scale  of  'innovation",  its  demarcation 

simple, and it is not made of ideas or of shades of 

lines  to  be  consolidated  into  the  most  effective 

ideas; 2. Things get together in systems (composed 

artificial integrity. Second the process of thought 

of  things  in  more  or  less  close  interaction),  and 

in  innovation  (observations,  hypotheses, 

some systems are fairly well isolated from others; 

experiments, laws and theories)  is not connected 

3. All  things,  all  facts,  all  processes,  whether  in 

only with the diversity existing   between the old 

nature  or  in  society,  fit  into  objective  stable 

and  new  or  various  speeds  of  scientific  deve-

patterns (laws); 4. Nothing comes out of nothing 

lopments,  but  also  with  “commonalities”

  of 


and  nothing  goes  over  into  nothingness;  5. 

modern  innovations  for  all  to  bring  the  ends 

Determination is often multiple and probabilistic 

11

together. But would it be possible? On this point, 

rather than simple or linear.”

Wayne E. Bundy writes: “It is fortunate, indeed, 

Now,  let  us  say  a  few  words  about  the  most 

that  the  scientific  method  is  not  universally 

debatable and contradictory sides of innovation

accepted and is rigidly followed perception for dis-

Techno genetic rationale usually contributes to the 

covery in science and technology. Such blind obe-

improvement  of  life  conditions  of  the  humanity. 

dience  would  help  to  assure  the  persistence  of 

However, at the same time it also leads to global 

status quo, thereby decreasing the credibility of the 

degradation of human biosphere facilitating to the 

9

technical world.”

arousal of artificial life. It is also connected with 

Third, not all innovations applied in the course 

the modern contradictory market economy and its 

of the global production turn "the thing" into "hot 

formative  role  in  the  technocratic  society. 

money", "speculative transactions", that is why a 

Scientists  should  more  rigorously  combine  their 

thorough  theory  of  “risks  and  management  of 

efforts  on  the  humanistic  approaches  to  new 

innovations” also need to be in place.

discoveries  and  innovative  practices  and  more 

Fourth, the continuing changes of innovation 

pragmatically focus on democratizing innovations 

have the increasing number of attractive features 

and creativity in modern organizations.

for  its  users  such  as  improvement  of  social 

welfare,  social  and  economic  accelerations,  and 

  1.Scharft,  Robert  Malden,  MA,  Blackwell 

product-development  activities  and  so  on.  It 

Publishing,  2003:  In  philosophy  of  Technology: 

clearly  needs  to  more  precisely  analyze  and 

Technological Condition; Jacques Ellul, Robert K. 

categorize  the  user  and  producer  relations  while 

Merton:  The  Technological  Society,  1964, 



47

324

Dekabr  2013

Vintage; Степин В.С., Кузнецова Л.Ф.: Научная 

Blackwell Publishing, 2003, p170.

картина  мира  в  культуре  техногенной 

  6.Erik  Persson:    Cybergnosticism  Triump-

цивилизации.  М.,  1994  (in  Russian);  Benoit 

hant? Towards an Ellulian Analysis of Cyberspace 

Godin:    Innovation:  The  History  of  a  Category 

and  Cybergaming.  The  Ellul  Forum  :  Ellul  in 

(Project on the Intellectual History of Innovation, 

Scandinavia,  Issue  43,  Spring  2009,  p.7,  Inter-

Working paper Nr.1), Montreal, Quebec, Canada, 

national  Jacques  Ellul  Society,  Berkeley,  Cali-

2008.


fornia, USA. www.ellul.org)

  2.Collins,  H.  (2010).  Tacit  and  explicit 

  7.Postman,  N.,  1993;  Technopoly:  The  Sur-

knowledge.  Chicago:  University  of  Chicago 

render  of  Culture  to  Technology.  New  York: 

Press;  Eric  Von  Hippel,  Democratizing 

Vintage Books. Source: The Ellul Forum : Jacques 

Innovation,  The  MIT  press,  Cambridge, 

Ellul & Latin America, Issue 40, Fall 2007,   p. , 

Massachusetts,  London,  England,2005,  204  p.;   

International Jacques Ellul Society, Berkeley, Ca-

Lebedev  SA,  Kovlina  Y.  The  philosophy  of 

lifornia, USA. www.ellul.org)

science  and  innovation.  Moscow:  Academic 

  8.Степин  В.С.,  Кузнецова  Л.Ф.  Научная 

Project,  Paradigm,  2012,  182  p.;  Nordmann, A. 

картина  мира  в  культуре  техногенной  ци-

(2011);  The  age  of  techno  science.  In  A. 

вилизации. М., 1994.“Научная рациональность 

Nordmann,  H.  Radder,  &  G.  Schiemann  (Eds.), 

в техногенной культуре: типы и историческая 

Science  transformed?  Debating  claims  of  an 

эволюция”  04.06.  2012,  Moscow,  1994,  c. 

epochal break (pp. 19−30). Pittsburgh: University 

147–148, 170–172 (in Russian)

of Pittsburgh Press; Koepsell, D. R. (2000). The 



9.  Wayne  M.  Bundy  Innovation,  Creativity, 

ontology of cyberspace. Philosophy, law, and the 

and Discovery of Modern Organizations. Quorum 

future  of  intellectual  property.  Chicago:  Open 

Books, 88 Post Road West, Westport, CT 06881, 

Court;  Layton,  E.  T.  (1974).  Technology  as 

Greenwood  Publishing  Group  Inc.,  USA,  2002, 

knowledge.  Technology  and  Culture,  15(1), 

p.125

31–41;  Lea,  D.  (2008).  The  expansion  and 



10.  Eric  Von  Hippel,  Democratizing  Inno-

restructuring  of  intellectual  property  and  its 

vation, The MIT press, Cambridge, Massachuset-

implications  for  the  developing  world.  Ethical 

ts, London, England,2005,  p.3

Theory and Moral Practice, 11(1), 37–60; Wayne 

  11.Mario  Bunge:  Philosophical  Inputs  and 

M. Bundy Innovation, Creativity, and Discovery 

Outputs of Technology. In In philosophy of Tech-

of Modern Organizations. Quorum Books, 88 Post 

nology.  The  Technological  Condition.  Scharff, 

Road  West,  Westport,  CT  06881,  Greenwood 

Robert Malden. MA, Blackwell Publishing, 2003, 

Publishing Group Inc., USA, 2002, 286 p.

p176.

 3.Benoît Godin: “Innovation: The History of a 



Category”    385,  rue  Sherbrooke  Est  Montréal, 

Author's biography

Québec Canada H2X 1E3

Eldar  Shahgaldiyev  is Associate  Professor  at 

Benoit.godin@ucs.inrs.ca.  Project  on  the 

Khazar University, Head of Division of Graduate 

Intellectual History of Innovation. Working Paper 

Studies and Research, and Associate Vice Rector. 

No. 1, 2008, p.89.

He  joined  Khazar  University  in  1999  as  an 

  4.Jacques  Ellul,  Robert  K.  Merton 

instructor  in  Sociology  and  Educational 

(Introduction)  The  Technological  Society 

Psychology.  Previously  he  wasEditor  of  "Yurd", 

Paperback,  512  pages  Published  October  12th 

issued by the Office of the President of Republic of 

1967 by Vintage (first published 1964); Bunge M. 

Azerbaijan,  Supervisor  of  the  Training  &  Staff 

Technology as Applied Science, Technology and 

Competency  Department  at  McDermott,  and  a 

Culture  7,  №  3  (Summer  1966);  Bunge  M. 

staff member at IOM Azerbaijan. 

Philosophical Inputs and Outputs of Technology 

in  Bugliarello  and  Doner,  eds.,  History  and 



Impact  Azerbaijan,

Philosophy  of  Technology  (1979).  Expanded 



Issue 18, December, 2013.

Tecnologia у Filosofia, chapter 13 In: Bunge M. 

Epistemologia  (Barcelona:  Anal,  1980)  and 

others.


 5.Scharff, Robert Malden: The Technological 

Condition  In  philosophy  of  Technology.  MA, 



48

324 Dekabr  2013

TƏDQİQAT


TƏDQİQAT

Altuntac   Məmmədova,

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu

İNGİLİS  MAARİFÇİ  REALİST  ƏDƏBİYYATINDA  SATİRA

isə  heç  danışmağa    dəyməz,  onların  elə  adları  hər  şeyi   

deyir:  Dyüra,  Sekvil,  Delamir,  Sevil,  Monteqyü,  Sesil,   

Moqun, Vir və sair. Bunların  heç  biri ingilis  adı deyildir, 

ancaq  bu  adları  daşıyanların  hamısı  per  kimi  yüksək 

zadəgan  titulu daşıyır. Və bu  titul  İngiltərədə  xalis ingi-

lisliyə dəlalət etmədiyinə görə zadəgan sinfinin hakimiy-

yət  iddiası  rədd  edilirdi.

İngilis maarifçi  ədəbiyyatının görkəmli  tədqiqatçıla-

rından  olan rus  alimi E. Kornilova yazır  ki, “Bu  pamf-

let  Defonun  demokratik  görüşlərinin  cəsarətli  bir   ifa-

dəsi idi,   zira,   yazıçı   bu   əsərində   təsdiq   edirdi   ki,   

adamların  şəxsi  keyfiyyət  və  xidmətləri  bütün  titul-

lardan  və  “qan  nəcabətindən”  daha  çox  hörmətə  la-

yiqdir.” (2,394-395) Əsər   ingilis   cəmiyyətinin   əksər   

hissəsinin  əhval-ruhiyyəsini  ifadə  etdiyinə  görə  oxu-

cular  arasında  böyük  müvəffəqiyyət  qazanmışdı.

Defo   on   il ərzində     nəşr etdirdiyi “Xülasə” (1704-

Puritan mövqelərində duran ingilis maarifçilərindən 

1714;“Xülasə”qəzetin qısa adı  idi, əslində belə adlanırdı: 

fərqli olaraq ingilis maarifçiliyinin mütərəqqi cərəyanını 

“Fransa və başqa Avropa ölkələrindəki işlərin xülasəsi”. 

təmsil edən yazıçıların yaradıcılığında satira  janrı geniş 

Qəzet sonra “İngilis millətinin işlərinin xülasəsi”, daha 

intişar tapmışdı.  Svift, Addison, Stil, Qey, Defo, Fildinq 

sonra isə “Britaniya  millətinin işlərinin xülasəsi” adlan-

və başqa yazıçıların yaradıcılığında fərdiyyətçilik ruhu-

dırılmışdı)   qəzetinin  sonuncu - dördüncü səhifəsindəki 

nun hökm sürdüyü, alınıb-satılmayan  heç  bir  şeyin ol-

yumor  guşəsində  yüksək    satirik    ustalıqla    dövrün  ən 

madığı, qanunsuz sərvət toplamağın  şərəf  hesab  edildi-

müxtəlif qüsurlarına toxunurdu. Zadəgan əxlaqını məs-

yi  İngiltərə cəmiyyəti və dövlətinin eybəcərlikləri  bütün  

xərəyə qoyan ədib yazırdı: ”Zadəganın təhsilinə elmlər da-

çılpaqlığı  ilə  açılıb  göstərilirdi.  Daniel  Defo və  Henri  

xil  edilməməlidir;  o, ovçuluq dilini öyrənir – ona elə bu 

Fildinqin  satirik  əsərləri  ictimai kəskinliyi və  dərin  ide-

yaraşır; əsl centlmeni bundan tanımaq olar – o həmişə it 

ya  mündəricəsi  ilə  xüsusilə  fərqlənirdi.

damından  danışır,  atdan  yaxşı  baş  çıxarır”. Defo zadə-

Defo  ədəbi  yaradıcılığa  satirik  şeirlərlə  başlamış-

ganın  başqa  bir  xislətinı  də onun  öz  dili  ilə açıb  gös-

dı. “Xalis ingilis”  (1701)  adlı  satirik   poema-pamfleti  

tərirdi: “Biz  başqalarına  pul  ödəyirik ki, onlar gedib vu-

isə  ona  ilk  dəfə  geniş  şöhrət  gətirən    əsəri   idi.  Qısa  

ruşsunlar, bizim müharibədə heç bir işimiz yoxdur. Onlar 

müddət  ərzində    doqquz  dəfə  nəşr  olunmuş  poema  

vuruşurlar ki,  torpaq  ələ  keçirsinlər – bizimsə torpağı-

konkret  tarixi  şəraitlə  əlaqədar  yazılmışdı.

mız var. Əsgərlər döyüşür,  alimlər elmlə məşğul olur ,  ru-

1688-89-cu  illərdə İngiltərədə  baş  vermiş,  tarixçi-

hanilər   moizə oxuyur – hamısı pul almaqdan   ötrü,   bi-

lərin “Şanlı  inqilab” adlandırdıqları dövlət çevrilişindən 

zimsə  pulumuz  var.  Bizim işimiz odur ki, pullarımızı cı-

sonra  Hollandiya  canişini  Oranlı  III  Vilhelm  İngiltərə  

dırda, kart oyununda, meyxanada xərcləyək.”  Yaxud,  İn-

kralı  elan  olunmuşdu.  Köhnə  Stüartlar  sülaləsinin  tə-

giltərənin   seçki  sistemini  yazıçı  belə  lağa  qoyurdu: 

rəfdarı  olan  zadəganlar  daim  onun  hakimiyyəti  əley-

seçicilərin səsini qazanmağa çalışan deputatlığa namizəd 

hinə  çıxır,  ölkənin  milli  mənafeyinin  lazımınca  müda-

-  mülkədar öz təsərrüfat müdirinə tapşırır ki, bütün icarə-

fiə  olunmadığını  iddia  edir,  bunu  kralın  yadelli  olma-

darların arvadlarını öpsün. Müdir onun tapşırığını yerinə 

sı, xalis  ingilis  olmaması  ilə  əsaslandırırdılar. Defo  III  

yetirməyə başlayanda, kəndli qadınlar etiraz edirlər. On-

Vilhelmə,  yadelli  olmasına baxmayaraq, pərəstiş  edir-

da mülkədar özü   kəndə gəlir və “fermer M.-in arvadını 

di. Defonun  nəzərində o, konstitusiyalı  burjua  qurulu-

öpərək ağzına iki gineya qoyur ki, o sussun, əri isə mülkə-

şunun  təcəssümü  idi. Buna  görə  də,  krala  qarşı  hü-

darın   lehinə səs  versin.” (3,  15-16).

cumlara  cavab  olaraq, “Xalis ingilis”poemasını yazmış-

“Konsolidator,    yaxud   Ayda    müxtəlif    əhvalatlar   

dı.(1, 15).

haqqında   qeydlər. Ay   dilindən   tərcümə   olunmuşdur”   

Poemada  Defonun  nəzərdən  keçirdiyi  əsas  məsələ  

(1705)  adlı məşhur  fantastik  satirasının  ideyasını Defo 

bu idi ki, ümumiyyətlə, ingilis  qanının  təmizliyindən  da-

XVII  əsrin  fransız  yazıçısı  Sirano  de  Berjerakdan  əxz  

nışmaq olarmı? İngilis  milləti  müxtəlif  xalqların – anq-

etsə də,   əsərdə ingilis siyasi həyatının  orijinal  təcviri ve-

losaksların,   danimarkalıların, normanların, fransızların,   

rilirdi.   Konsolidator - hər qanadında beş  yüzdən  çox  lə-

şotlandların qarışığından  yaranmışdır.  Aristokratlardan 

ləyi  olan  iki  nəhəng  qartalın  üstündə  duran  minik  ara-



49

324

Dekabr  2013

basına bənzər bir maşındır. Hekayəçi də  Aya İngiltərənin 

mülahizələr   yürütməyə   mübtəla   olmuş   Siyasətçidir.   

icmalar palatasınınalleqorik   təcəssümü   olan   bu   ma-

Siyasətə  qoşulmaq    üçün    əsas  peşəsindən  əl  çəkmiş   

şınla  düşür.  Əsərin  birinci  hissəsində  XVII  əsrin  və-

iddialı insanların   mənfi obrazları ingilis ədəbiyyatında 

təndaş    müharibəsindən    və    burjua    inqilablarından,   

Fildinqə qədər   də   yaradılmışdı. Lakin   Fildinq   qəhrə-

Ayın sakinlərindən  bəhs  edilir.

manına  bunu  irad  tutmur.  O,  Siyasətçini  beynəlxalq  

Ayda  da  İngiltərədə  olduğu  kimi  partiyaların  mü-

məsələlərin  xəyali  araşdırmalarına  qapılaraq  Türkiyə-

barizəsi  baş  verir.  Anqlikan  kilsəsinin  tərəfdarları  ki-

nin  İngiltərəyə   hücum  edəcəyini  iddia  etdiyinə,  lakin  

mi   düşünülən   günəşpərəstlərlə   Yerdəki   puritanlara – 

İngiltərə üçün ən böyük düşmənin  Skuizemlər  olduğunu  

dissidentlərə  bənzər  krolianların  mübarizəsini  müəllif  

görmədiyinə  görə  məsxərəyə  qoyur.

bütün    təfsilatı    ilə  təsvir    edir.    Satiranın    məqsədini     

Skuizem  və  Siyasətçi  obrazları  vasitəsilə  Fildinq  

Defo  kitabın  sonunda  açıqlayır:  onun   fikrincə,   müx-

ingilis  burjuaziyasının   insafsızlığını,  eqoizmini,  rəzil-

təlif  puritan  sektalarının  nümayəndələri  qüdrətli  anqli-

liyini  açıb  göstərməyə  müvəffəq  olmuşdur.  Hüquqşü-

kan  kilsəsinə  qarşı  durmaq  iqtidarında  olmaq  üçün bir-

nas olan və dörd il ərzındə Vestminster  şəhər  məhkəmə-

ləşərək   vahıd  partiya  təşkil  etməlidirlər.

sində    hakim    vəzifəsində  çalışan  Fildinq  İngiltərənin   

Satira    janrında  Fildinq  daha  çox  məşhurlaşmışdı.   

məhkəmə  sistemini  bürüyən  korrupsiyaya  dərindən  bə-

Ədəbi  fəaliyyətə  dramaturq  kimi  başlayan  Fildinq  on 

ləd  idi  və  digər  əsərlərində  də  yeri  gəldikcə  bu  mə-

il əzində bir-birindən janr müxtəlifliyi (əxlaq  komediya-

sələyə  toxunurdu.  Vəkillik  təsisatı  haqqında  da  onun  

sı, ballada   operası,   fars,   “məşq”,   satirik   komediya)        öz  mülahizəsi  var  idi.  Sançonun  dili  ilə  deyirdi: “Bir  

ilə  fərqlənən  iyirmi  altı  səhnə əsəri    yazmışdır.  Dra-

düjün  vəkilin  arasından   heç  bir  nəfər  də  vicdanlısını  

maturji  fəaliyyətinin  son  üç  ilində  isə  “Don  Kixot  İn-

tapmaq  olmaz.” (7, 133).

giltərədə” (“Don Quixote   in   England”, 1734 ),   “Pask-

Yuxarıda   qeyd   olunduğu   kimi,     üç əsər – “Don   

vin:  dövrümüzə    aid    dramatik  satira”(4)  (“Pasquin: A   

Kixot  İngiltərədə” (1734),  “Paskvin” (1936)  və  “1736-

dramatick  satire  on  the  times”, 1736)  və  “1736-cı  ilin  

cı  ilin  tarix  təqvimi” (1737)  Fildinqin   ən  kəskin   sati-

tarix   təqvimi” (“The   Historical Register   for   1736”, 

rik  əsərləridir  və  bu  kəskinliyi  İngiltərənin həmin  döv-

1737) kimi  əsl  siyasi  mündəricəli  satirik  komediyala-

rdəki   ictimai-siyasi  şəraiti  şərtləndirirdi.  1733-cü  ildə  

rını  yaratmışdır. Ötən  əsrin  ingilis  ədibi  D. Lindsey  ya-

baş  nazir R Uolpol  sərt maliyyə siyasətini  daha da  fəal-

zırdı  ki,  “Fildinqin  idealı yaşadığı cəmiyyətin  maskası-

laşdıraraq,  vergilərin  xeyli  artırılmasını  nəzərdə  tutan  

nı  yırtıb,  iç  üzünü  göstərmək  idi;  yalan  və  fırıldaqçı-

“Aksiz   haqqında   qanun”u   parlamentin   müzakirəsinə   

lıq  bu  cəmiyyət  üçün  təsadüfi  hallar  deyldi,  onun  əa-

verəndən  sonra  kütləvi  etirazlar  başlanmış,  kraliça  Ka-

sını  təşkil  edirdi.” (5).

rolina  Uolpolu  silahlı qüvvələri  xalqın  üstünə  göndər-

Fildinqin yaradıcılığının   əvvəlki  illəri  bu  zirvəyə  

məyə  təhrik  etsə  də,  o  buna  əməl  etməmiş,  qanun  la-

qalxması  üçün  əhəmiyyətli  tramplin  rolunu  oynamış-

yihəsini geri çağırmışdı.(8,14). Ancaq   buna   baxmaya-

dı.“Qəhvəxana  siyasətçisi, yaxud  Hakim  tələdə”  (“The  

raq,   siyasi   qarşıdurma   aradan   qalxmamışdı.   Maliy-

Coffee-House  Politician; Rape  upon  Rape; or, the  Jus-

yəçilərin  və  iri  torpaq  sahiblərinin  mənafeyini  təmsil  

tice Caught   in his Own Trap”), “Templdən  olan  moda-

edən   “kəndli   partiyası” (countrу   partу)   yaranmış   və   

baz” (“The  Temple  Beau”) , “Köhnə  əxlaqsızlar”  (“The  

hökumətin,    həmçinin    istehza    ilə    “saray    partiyası” 

Old   Debauchees”) və bir çox   başqa əsərləri   o   illərin   

(court partу)  adlandırılan  hökumət  partiyasının  əleyhi-

məhsuludur.  Həmin  dövr  yaradıcılığının    da,    əslində,   

nə  fəaliyyətə  başlamışdı.

kəskin    satiradan    xali  olmadığına    inanmaq    üçün  ən 

Yuxarıda adı  çəkilən hər üç  pyesində Fildinq  “kənd-

yaxşı əsərlərindən biri olan “Qəhvəxana   siyasətçisi, ya-

li  partiyası”nın  mövqeyindən  çıxış  edirdi. Onun yara-

xud  Hakim  tələdə”  komediyasına  nəzər  salmaq  kifa-

dıcılığını yüksək qiymətləndirən Bernard Şounun  söylə-

yətdir.  Pyesə  nəzmlə  yazdığı  proloqda  Fildinq  böyük  

diyi  kimi,  “Fildinq  öz  dühasını  o  dövrdə  öz  apoge-

yunan  satiriki  Aristofanın  ənənəsini  xatırlayır.  Bəyan 

yinə  çatmış  parlament korrupsiyasnın  ifşasına və  məhv  

edir ki, öz əsərində ədliyyə  qılıncı ilə silahlanmış  əclaf-

olunmasına  həsr  etmişdi.”(9,17). Parlament  seçkilərini, 

ları, hakimiyyət libasına bürünmüş  əxlaqsızlığı  ifşa  edə-

ingilis   dövlətçiliyinin   zahiri   demokratizmini,   ictimai   

cəkdir.

quruluşu məsxərəyə  qoyduğuna  görə  Fildinqin  kome-



Məzhəkənin   əsas   qəhrəmanı   rüşvətxor,   fırıldaqçı   

diyaları  bu  gün  yalnız  tarixi  maraq  yox,  həm  də  ak-

və qorxaq hakim Skuizemdir (hərfi mənası“zorla  başqa-

tual  siyasi  maraq  doğurur. Rus aliml S. Mokulski  yazir  

sından   pul   qoparan”   deməkdir.) O, məzlumların   za-

ki,  “İngilis  səhnəsində  heç  bir  zaman – nə  Fildinqdən  

lımı,  varlıların  quludur.  Həyatı  boyu  rəhbər  tutduğu   

əvvəl,  nə  də  sonra  İngiltərənin  ictimai-siyasi  qurulu-

prinsiplər   bunlardır:  “Əgər siz   günahlarınızı  təmizə  

şu,  bütün  hakimiyyət  sistemi  onun  son  üç  pyesində  

çıxarmaq  üçün  kifayət  qədər varlı  deyilsinizsə  və  qı-

olduğu  kimi  belə  qəzəblə, zəhərli  sözlərlə,  amansızca-

zılınız  yoxdursa, onlara  görə əziyyətinizlə  haqq-hesab  

sına  məsxərəyə  qoyulmamışdır.” (10,  XV).

verməlisiniz”;“Qanun  verənlər və icrasına nəzarət  edən-

Hər  üç  əsər  janr  inteqrasiyasının  yaradıcı  nəticəsi  

lər qanunlara  tabe  olmaya  bilərlər”;  “Qanun   elə  bir  

idi:   onlarda   ən   müxtəlif   dramatik   formalar (məişət-

keçid  məntəqəsidir  ki,  piyada  oradan  keçə  bilməz;  ka-

əxlaq  komediyası  və  fars,  burlesk  və  ballada  operası)  

reta  gələndə  isə - buyur,  yollar  açıqdır.”  (6,  X).

üzvi  surətdə  vəhdət  təşkil  edir,  lakin  dominant  janr,  

Əsas   mənfi   qəhrəmanlardan   biri   də   zəngin   və   

şübhəsiz  ki,  siyasi  satiradır.  Bu  dramatik  pamfletlərin  

nadan  tacir,  qəzet  mütaliəsinə  və  siyasi  mövzularda  

sinkretik  xaraketri  onların  problematikasından  doğur-



50

324 Dekabr  2013

du:   Fildinqin   satirik   hücumunun   ictimai   diapozonu   

“düzgün  keçirilməyən”  seçkilərin ləğv  edilməsinin  şa-

xeyli  genişlənmişdi.

hidi  olur.

“Don  Kixot  İngiltərədə” pyesində  parlament  seçki-

“Paskvın”in   ikinci   pyesi – nəzmlə   yazılmış “Sağ-

ləri  zamanı  hökm  sürən  korrupsiya   ifşa  obyekti  kimi 

lam  düşüncənin  həyatı  və  ölümü” faciə  janrının  bütün  

götürülmüşdür.  1734-cü  ildə  bu  məsələ  olduqca  ak-

tələblərinə   cavab  verir.  Pyesdə  kralıçaların, saray  əya-

tual  idi;  bütün   ingilis  qəzetləri  seçicilərin  pulla  ələ  

nlarının  obrazları  yaradılmışdır, alleqorik fiqurlar,  ka-

alınması,  səslərin   saxtalaşdırılması,  parlamentə  seçki-

buslar  iştirak  edir. Yeni  formanın  arxasında  yenə  də  

lər  dövründə baş verən hər cür sui-istifadə  halları  haq-

həmin  siyasi  məzmun  dururdu,  həmin  ictimai  bəlalar,  

qında məlumatlarla dolu  idi.   Məhz  elə  bu  seçkiqabağı   

qüsurlu  hakimiyyət  sistemi  ifşa olunurdu. Əxlaqsız  na-

hadisələr Fildinqi çoxdan yazıb  kənara  qoyduğu  pyesi  

zirlərin,  pozğun  ruhanilərin,  cahil  qanunvericilərin, 

əlavələr  etməklə  tamamlamağa sövq  etmişdi.Kiçik  əya-

şarlatan  həkimlərin,  mükafatlara  layiq  görülən   əbləh  

lət  şəhərində  seçkiqabağı ehtirası  təsvir  edən  səhnələr    

şairlərin,   cəmiyyəti   tərbiyəsizləşdirən, simasızlaşdıran   

əsərin ən koloritli və təsirli  səhifələridir  və  eyni  zaman-

London əyləncələrinin cəsarətli, kəskin səhnə  təcəssümü   

da  da elə  bu  səhnələrdə  Fildinq  satirasının  ifşaedici gü-

tamaşaçılarda  elə dərin qəzəb və nifrət oyadırdı ki,  onlar  

cü ən  gərgin  nöqtəsinə  çatır. Əhatə dairəsi və  təsir  gü-

əsəri  və  aktyorları  alqışlamağı  belə  unudurdular.  (13,   

cü     tükənməz   olan   bu satira cəmiyyətin   başqa bəla-

112).  Fildinqin    qənaətincə,    İngiltərədə    qanunçuluq,   

larını    da  qamçılamaqda  davam  edir.  Əsərin  ithaf  his-

din, incəsənət – bunların   hamısı   sağlam   düşüncə   ilə   

səsində Fildinq  sanki  pyesinin  dərin  siyasi  mənasını  

ziddiyyət  təşkil  edirdi.  Lakin  böyük  maarifçi  nikbin  

nəzərə    çatdırmaq  üçün  yazır:  “Ölkəni  bürümüş   

idi: sağlam  düşüncəni  müvəqqəti  öldürmək  olar,  an-

korrupsiyanın   xalqa gətirdiyi   fəlakətlərin  canlı  təsviri  

caq  son  məqamda  onun  ruhu  cəhalət  üzərində  qələbə  

tamaşaçılarda  olduqca güclü və təsirli  təəssürat  oyada 

çalacaqdır.

bilər.” (11, 123).

Dramaturqun  sonrakı pyesində – “1736-cı  ilin  tarix  

Don Kixotun dili   ilə Fildinq İngiltərə ictimai-siyasi 

təqvimi”ndə də satira    daha kəskin  və  güclü  idi.  S. Mo-

həyatının konkret, səciyyəvi cəhətləri, o cümlədən  sosial 

külskinin  rəyincə,  bu  əsər  Fildinqin  sosial-siyasi  dra-

bərabərsizlik, qanunvericiliyin qeyri-sosial istiqamətləri, 

maturgiyasının  və  bütünlükdə  ingilis  maarifçi  ədəbiy-

cəmiyyətin yuxarı  təbəqələrinin  tüfeyli  həyat  forması,  

yatının  zirvəsini  təşkil  edir.(14, XVII). Həmin  dövrdə 

yoxsulların   qəddarcasına   istismar  edilməsi  haqqında  

İngiltərədə   hər il ictimai   və   şəxsi   həyatda baş   verən   

fikirlərini  bildirir:  “Bir  ətrafına  bax!  Həyat  insanların  

maraqlı  hadisələrdən ibarət illik  təqvım  nəşr  olunurdu. 

əksəriyyətinə  dilənçilikdən  və  bədbəxtçilikdən  başqa  

Bu   toplular   məzmunsuzluğu   və siyasi   prinsipsizliyi   

nə   verir?  Yüksələn  və  pərəstiş  obyekti  olan   hər bir  

ilə fərqlənirdi. Fildinq  də  onlara  rişxəndlə pyesini  belə  

şəxs   buna   yalnız   başqa   insanları   tapdalamaqla   nail   

adlandırmışdı.Pyes guya 1736-cı  ilin  əlamətdar  hadisə-

olur” ;  “Bütün  ölkələrdə  həbsxana   varlıların  yox,  yox-

lərini  xronoloji  qaydada  əks  etdirir,  beş  hissədən  iba-

sulların    məskənidir.    Yoxsul    varlıdan    beş      şillinq     

rətdir:   siyasətçilər   səhnəsi;   kübar   qadınlar   səhnəsi;   

oğurlasa,   onu   dərhal   həbsxanaya     göndərərlər,   varlı   

hərrac  səhnəsi;  teatr  səhnəsi  və  “vətənpərvərlər”  səh-

adam isə  minlərlə  yoxsulu  soysa da,  öz  evində rahat 

nəsi.

oturacaqdır.”  İspaniyada   olduğu  kimi,   İngiltərədə  də  



Siyasətçilər  səhnəsi  birbaşa  Uolpol  hökumətinin   

Don  Kixotun  gözündən   “heç  nə  qaçmır...”

əleyhinə  çevrilmişdi. Səhnədə  beş  nəfər  siyasətçi  Av-

Fildinqin  “Paskvin” pyesi  də,  hər  şeydən  əvvəl,  si-

ropada  vəziyyəti  müzakirə  etməyə  başlayır,  lakin   

yasi  satiradır;  ancaq  burada  ingilis  cəmiyyəti  bütün-

tezliklə    məlum    olur    ki,    onlar    beynəlxalq   

lükdə,  hətta  teatr  da,  tamaşaçılar  da  gülüş  obyektidir.  

məsələlərdən    qətiyyən    baş    çıxarmır    və    yalnız   

Dövrün  ədəbi  qaydalarına  görə  əsərin  uzun    adı  da  

varlanmaq    haqqında    düşünürlər.    Kübar    qadınlar   

çox  şeyi  izah  edir:  “Paskvin.  İki  pyesin  məşqindən  

səhnəsində   London   qadınlarının   yüngülbeyinliyi   və   

ibarət  olan  dövrümüzə  aid  dramatik  satira – “Seçkilər”  

İtaliya   operalarına   aludəçiliyi   məsxərəyə     qoyulur.   

sərlövhəli   komediya   və   “Sağlam   düşüncənin   həyatı   

Qrotesk    formasında    yazılmış    hərrac    səhnəsində   

və  ölümü”  adlı  faciə”;  seçkilərin  komediya  olması  və  

“siyasi   vicdanın   qalığı”,   “təvazökarlığın   üç   cəhəti”,   

sağlam  düşüncənin  faciəyə  gətirib  çıxarması...

“cəsurluq      butulkası”,    “təmiz    vicdan”    və    digər   

Əgər  “Don  Kixot  İngiltərədə”  pyesindəki  seçkiqa-

“mal”lar   satışa   qoyulur.   Lakin   onların   heç   birisinə   

bağı  səhnələrdə  daha  çox  rüşvətxorluqdan  söhbət  açı-

müştəri   tapılmır. Üstündə   dava-qırğın   gedən   yeganə   

lırdısa,  “Paskvin”in  birinci  hissəsində  bütün  seçkiqa-

“mal”  -    “sarayda    vəzifə”    olur.    Komediya    “vətən-

bağı  təşviqatın  mexanizmi  və  onun  bütün  sonrakı  nə-

pərvərlər”  səhnəsi  ilə  bitir.  Cır-cındır  içində olan  dörd  

ticələri  tam  çılpaqlığı  ilə  göstərilmişdir.  Komediyanın  

nəfər  şərab  içə-içə  ölkənin  ağır  vəziyyətindən  dərdli-

məşqində  iştirak  edən  dramaturq  müəllifdən – öz  rəqi-

dərdli  danışır  və  müxalifətə  sədaqətli  olduqlarına  and  

bindən   soruşur:   “Məgər   sizin   pyesinizdə   rüşvətdən   

içirlər.  Fildinq  özlərini  vətənpərvər adlandıran    siyasi  

başqa  bir  şey  yoxdur?”  Müəllif  cavab  verir  ki,  “pyes  

həmfikirlərinin    xırdaçılığını  və    tamahkarlığını   

dəqiqliklə   həyatı   əks   etdirir.” (12,   162).   Həqiqətən,   

görürdü.  “Kəndli partiyası”ndan  olan “vətənpərvər”lərə  

oxucu   pyesdə  seçicilərin  səslərinin   necə   pulla  alın-

açdığı    satira    atəşi    genişlənərək,  ümumiyyətlə,  saxta 

dığının,   vəzifə   bazarında   necə biabırçı alver   getdiyi-

burjua  vətənpərvərliyinə  qarşı  yönəlmişdi.

nin,  seçki  prosedurları  “texnologiya”sının,  hətta  arva-

“1736-cı  ilin  tarix  təqvimi”  səhnə  uğurlarına  görə  

dının  təhriki  ilə şəhər  bələdiyyəsinin  sədri  tərəfindən  

“Paskvin”i   üstələmişdi,   Fildinq   artıq   İngiltərənin   ən   


51

324

Dekabr  2013

məşhur  dramaturquna  çevrilmişdi. Ümumiyyətlə,  dra-

ƏDƏBİYYAT  VƏ  QEYDLƏR

maturqun   son   üç   pyesi   İngiltərənin   ictimai   fikrində   

dərin  təbəddülat  doğurmuşdu.  Ölkənin  rəsmi  dairələ-

1.Daniel Defoe. “The True-Born  Englishman”.

rinin və  rəsmi  mətbuatın  Fildinqin  siyasi  zərbələrinə  

www.google.com

reaksiyası  onun  bu  əsərlərlə  hədəfə  necə  sərrast  vur-

2.  Kornilova  E.    Daniel  Defo  və  onun  “Robinzon 

duğuna  dəlalət  edirdi.  “Siyasətdə  macəra  axtaran”  tə-

Kruzonun macəraları” romanı. – Daniel Defo, “Robinzon 

xəllüsü   altında   gizlənmiş   bir   müəllif   hökumətyönlü   

Kruzonun həyatı”  kitabında. B., 1958.

“Dailу  Qazette” (“Gündəlik  qəzet”)  qəzetində  drama-

3.  Нерсесова М.  Даниель Дефо. М., 1960.

turqu   və  teatrı  hədələyirdi  ki,  əgər  belə  ruhda  davam  

4.   Fildinqin   dövründə   “paskvin”   çoxişlənən   söz   

etsələr,  onları  böyük  təhlükə  gözləyir.  O    yazırdı:  tə-

idi.  Son  renessans  dövründə papa Romasında  işlənən  

əssüf   ki,     “Paskvin”   və “Tarix   təqvimi”   əsərlərinin     

“Paskvino”    sözündən    alınmışdı.    XVI    əsr    italyan   

müəllifi  Fransada  yaşamır  ki,  onu  tutub  Bastiliyaya  

eruditi  Kastelvetronun  danışdığı  rəvayətə  görə, Roma  

salasan. (15,  31).

küçələrinin  birində  körpünün  altından  tapılmış  sınıq   

Fildinqin  satirik  əsərləri  arasında  “Müasir  lüğət” 

antik  heykəli  Paskvin  adlandırmışdılar,  ona  görə  ki,  

(“A Modern Dictionary”) pamfletindən  bəhs  edilməsə,  

burada   məşhur   dərzi,   məzhəkəçi   və   hazırcavab   bir   

böyük    yazıçının    satirik    dühası    haqqındakı   

şəxs  olan   Paskvinonun  emalatxanası  yerləşirdi.  Elə  o  

mülahizələr   natamam   qalmış   olar.   Lüğətdə   verilmiş   

zamandan   da   meydanda   qoyulmuş   heykəl   parçasına   

əlli    beş    sözdən    hər    birinin    “izah”ı    ingilis   

şəhərliləri    əyləndirmək    üçün    satirik    şeirlər,   

cəmiyyətinin    (bəlkə,    ümu miyyətlə,    insan   

epiqramlar   yapışdırmaq   adət   halını   almışdı.   Hətta,   

cəmiyyətinin) bu və ya digər   naqısliyinə açılan sərrast 

Paskvin  ilə  yaxınlıqda yerləşən  Marforio  adlı  heykəl  

atəş  idi.  Bir  neçə  sözün  “izah”ına    nəzər    yetirək: 

arasında    “məzhəkə    yarışı”    keçirilirdi;    Marforioya 

“BÖYÜKLÜK  –  cansız    əşya    haqqında    işlədiləndə 

günün   vacib   məsələlərinə   aid yazılı   suallar   verilir,   

onun böyüklüyünü, insan haqqında  işlədiləndə çox vaxt 

Paskvin  isə  onlara  adlarını  gizli  saxlayan  müəlliflər  

onun  alçaqlığını  və  heçliyini    bildirir”;  “LƏYAQƏT  – 

vasitəsilə    gülməli,  kəskin epiqramlarla  cavab verirdi.  

hakimiyyət,    rütbə,  sərvət”;  “SƏFEH  –  yoxsulluğu,   

Beləliklə    də,    “paskvin”    sözü    İngiltərədə    “kəskin   

vicdanlılığı,   təmizliyi   və   sadəliyi özündə   birləşdirən   

satirik”,   “pamfletçi”   mənasında   işlənirdi.   “Paskvil”   

mürəkkəb   anlayış”; “KAPİTAN, POLKOVNİK – üzə-

(həcv)  sözü  də  “paskvin”dən  törəmədir.

rinə qara   lentli(16) baş qoyulmuş   kötük”;   “GÖZƏL-

5.  Линдсей  Дж.    Генри  Фильдинг.  Пер.  с  анг.  – 

LİK – qadını, adətən, məşuqə   edən   keyfiyyət”; “AL-

«Известия», 12/ X 1954.

ÇAQ, YARAMAZ – rəqib partiyanın üzvü”; “HEYVAN 

6. Мокулский   С. С.   Генри   Фильдинг – великий 

– bu   söz   ilə insanda   düzlüyün   və   vicdanın   olması   

английский просветитель. – В кн: Генри   Фильдинг, 

nəzərdə tutulur; daha   dar mənada “filosof” deməkdir”; 

«Избранные  произведения» . Т. 1. М., 1954.

“MİSKİN – 1200 nəfəri  çıxmaq  şərtilə  Böyük Britani-

7.  Фильдинг Г.  Избранные произведения. В двух 

yanın  bütün  əhalisi”  və  sair.(17,  262-264).   ”Müasir  

томах. Т. 1. М., 1954.

lüğət”i  oxuyan  oxucu  onun  bu  gün  də  nə  dərəcədə   

8. Henry  Fielding.  www.ruthnestvold.com/fielding

müasir  olduğu  üzərində  düşünə  bilər.

9.Головня  И.  В.    Великий  просветитель  и 

Xatırladılan  təhlükəni  çox  gözləmək  lazım  gəlmə-

гуманист Генри Фильдинг. М., 1954.

mişdi.  1737-ci  il  iyunun  21-də  kral  “Senzura  haqqın-

10. Мокулский  С. С.  Генри  Фильдинг – великий 

da  akt”ı  imzaladı.  Bu  qanuna  görə,  teatrlar  bundan  

английский просветитель. – В кн: Генри   Фильдинг, 

sonra  yalnız  kral  tərəfindən  verilmiş  lisenziyaya  ma-

«Избранные  произведения» . Т. 1. М., 1954.

lik  olduqları  halda  fəaliyyət  göstərə  bilərdilər.  Bütün  

11. Фильдинг Г.  Избранные произведения. В двух 

pyeslər    qabaqcadan  lord-kamergerin    senzurasından   

томах. Т. 1. М., 1954.

keçməli  idi.  Dramaturqlara  bundan  sonra   siyasi  mə-

12.    Алексеев  М.  П.    Английская  литература. 

sələlərə  toxunmaq  və  səhnədə  dövlət  xadimlərinin  ob-

Очерки и исследования. М., 1991.

razını  yaratmaq  qadağan  olunurdu. (18,  317).  Bu  qa-

13.  Роджерс П.  Генри Фильдинг. М., 1984.

nundan  sonra  iki  teatrdan  savayı  Londonun  bütün  tea-

14. Мокулский  С. С.  Генри  Фильдинг – великий 

trları  bağlandı. İngilis  dramaturgiyası  və  teatrı  sonrakı  

английский просветитель. – В кн: Генри   Фильдинг, 

bir  neçə  il  ərzində  dərin  böhran  keçirdi.

«Избранные  произведения» . Т. 1. М., 1954.

Satirik   janrların   qarşısına   sədd   çəkilsə   də,   bu   

15.  Соколянский  М.  Г.    (книга  очерков).  Киев, 

sahədəki  zəngin  təcrübə  ingilis  teatrına  və  ədəbiyya-

1975.


tına  güclü   parodik-satirik  bir  cərəyan  gətirdi  və  bu  

16. Qara  lent  zabiti  fərqləndirən  əlamət  idi.

təcrübədən   XIX əsrdə  siyasi qrotesk  ustaları  olan  Bay-

17. Фильдинг Г.  Избранные произведения. В двух 

ron,  Dikkens,  Tekkerey və Şou  geniş  istifadə  etdilər.  

томах. Т. 1. М., 1954.

Ən  əsası,  həyat  həqiqətlərinin  inikasına  əsaslanan  və  

18. Мокулский  С. С.  Генри  Фильдинг – великий 

dövrün   gerçəkliklərini   bütün   reallığı   ilə əks   etdirən   

английский просветитель. – В кн: С.     Мокульский, 

bu    əsərlər  formalaşmaqda  olan  ingilis  realist  maarifçi   

«О театре». М., 1963.

ədəbiyyatının  əhəmiyyətli  bir  qolunu  təşkil  edirdi  və  

ingilis   maarifçi   realizminin   bir   ədəbi   metod   kimi   

təşəkkülündə  mühüm  rol  oynamışdı.


52

PROZA


PROZA

324 Dekabr  2013

Günlərin birində cənab Remo itinə nifrət etdi. Gönüqalın insan deyildi, amma arvadı öləndən sonra 

daxilində nələrsə çatladı. Bu dul kişinin yalnız bir iti qaldı. Mops-şnops it cinslərinin qarışığından 

yaranmış  yarasa  qulaqlı  bu  qara  kök  it,  hansısa  bir  topu  və  ya  çubuğu  atdıqda,  cəld  qaçıb  geriyə 

gətirdiyindən, Bumeranq sözünün qısaldılmış forması olan Bum adına layiq görülmüşdü.

Bir zamanlar cənab Remo və Bum birlikdə payi-piyadə gəzər, bəşəriyyətdən, heyvan dünyasından 

söhbət  edər,  Dekartdan  tutmuş  Lessiyə  qədər  bütün  məsələləri  müzakirə  edər,  qarşılıqlı  anlaşma 

şəraitində yaşayardılar. Daha danışmırdılar. Cənab kresloda oturub, gözlərini boşluğa zilləyir, Bum 

isə sahibinin ayağına sərilib, sərhəd tanımayan sevgi dolu baxışlarla sahibinə baxırdı. Cənab Remo itin  

sədaqətli və etibarlı baxışlarına nifrət edirdi.

İtkilərdən,  yalqızlıqdan,  ağrılardan  ibarət  həyatda  arabir  quyruğunu  yelləyən,  sevincindən 

zingildəyən,  ucu-bucağı  görünməyən  tüklü  məhəbbətiylə  boşalmış  evi  dolduran  bu  yöndəmsiz 

varlığın bu dəhşətli dünyada nə xeyri dəyə bilərdi?

Sahibi itini daha yemləmirdi. İki gün itini yeməksiz qoydu. Bum isə məhəbbətiylə sahibini təngə 

gətirirdi. Cənab Remo yemək üçün masa arxasında əyləşərkən, it heç nə istəmirdi, heç masaya da 

yaxınlaşmırdı. Maraqla sahibini izləyən Bumun gözlərindən bunu oxumaq olardı: “Sahibimin yemək 

yeməsi  mənim  üçün  kifayətdir.  Əgər  sahibim  doydusa,  onda  mən  də  toxam”.  Sahibi  ağzını 

marçıldadıb  yedikdə,  Bumeranqın  baxışları  ülviləşirdi.  Yemləmək  zamanı  gələndə  isə,  Bum  cəld 

kasaya  tərəf  qaçmırdı,  təmkinlə  və  minnətdarlıq  duyğusuyla  quyruğunu  bulayır,  sanki  demək 

istəyirdi: “Əgər məni çörəklə sınağa çəkirsənsə, demək belə lazımdır. Yada saldığın üçün təşəkkür 

edirəm sənə, ey mənim sahibim”.

Cənab  Remo  bəlkə  də  vicdan  əzabından  xəstələnmişdi.  Hərarəti  qalxdığından,  Bum  sahibinin 

yatağından ayrılmırdı. Gecə sayıqlayıb oyanan Remo sevgi dolu bərəlmiş gözləriylə sahibinə baxan, 

qulaqlarını  antena  sayağı  dimdik  qaldırmış  itini  gördü.  İt  sanki  deyirdi:  “Əgər  ölüm  sənə 

yaxınlaşmağa cürət etsə, didim-didim parçalayaram ölümü, ey mənim sahibim”. Vaxt ötdükcə cənab 

Remonun  itin  sonsuz  sevgisinə  nifrəti  amansızcasına  artırdı.  Dörd  gün  ərzində  itini  küçədə 

gəzdirmədi.

Cümə günü Bum eyvanın qapısını araladı və içəri keçib, utana-utana sidiyini boşaltdı. Maddələr 

mübadiləsi  iyirmi  damcı  sidik  ifrazıyla,  mədəsini  boşaltması  isə  noxud  dənəsi  boyda  nəcislə 

1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə