Bu kild gördüyünüz elin-obanın sevimlzisi a ıq Ha ım Qubalıdı. A ıq



Yüklə 478.08 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/4
tarix07.06.2017
ölçüsü478.08 Kb.
  1   2   3   4

 

3

 



 

 

 



 

 

 



 

Bu  kild  gördüyünüz elin-obanın 

sevimlzisi a ıq Ha ım Qubalıdı. A ıq 

Ha ım 


Qubalıyla 

redaksiyamız  

yaxın  aylardan  b ridir  ki,  laq  

saxlayır.  Onun  haqqında  ikinci 

yazıdır  ki,  folklor  toplumuzda  yer 

ayırırıq.  A ıq  s n tinin  az  yayıldı ı 

bir  elatda  bel   s n tkarın  öhr t 

tapması t rif  layıqdir. Budur, a ı ın 

qar ımızda dörd kitabı durur.  

 

  



1.

  “Qonaqk nd  g l” 

2.

  “M n  meydan verin” 



3.

  “Allahı sevdikc  sevilirik biz” 

4.

  “Gülm mm d  irin o lu,  irin Gülm mm d o lu” 



 

Sonuncu  kitabın  adı  sizi  t ccübl ndirm sin.  A ı ı  el 

ya adır,  o  elin  adamları  öhr t   mindirir.  Kitabın  üstünd ki 

ad kitabın sponsorunun v  o lunun adıdır. Bilirsinizmi bu n  

dem kdir?! 

“A ıq  l sg rin  o lu  B

rin  toyu  ld   idi.  Lakin 

iqtisadi  c h td n  toy  etm y  

l sg rin  gücü  çatmırdı. 

M hur  qaçaq  C lalov  D li  Alı  A ıq  l sg ri  toya  ça ırdı, 

l sg r  bu  m clisd   n inki  bir  toyu,  h tta  bir  neç     toyu 


 

4

ver c k  q d r  qızıl  aldı,  pul  aldı.  D li  Alı  dastanını  düzüb 



qo du. D li Alının pulu da tük ndi, özü d  dünyadan köçdü. 

Dünyaya  yadigar  D li  Alı  dastanı  qaldı.  A ıq  Ha ımın 

kitabları  da  el   abid l rd ndir.  Hamı  dünyadan  köç c k, 

A ı ın özü d . Lakin bu  g l c k n sill r  v siyy t olan  eir 

kitabları  zaman-zaman  ya ayacaq.  Ona  gör   d   biz  burada 

a ıqla b rab r elin xeyirxah insanlarınında  kill rini veririk.  

 

      


Birinci kitabın xeyirxahı Adıgöz l K rimovdur.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

kinci kitabın xeyirxahı Mayıs Canbaba o lu  ix liyevdir.  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 

5

Üçüncü kitabın xeyirxahı Qadir Balamehdi o lu Mürs lovdur.  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Dördüncü  kitabın  xeyirxahı    Gülm mm d  irin  o ludur.  Lakin 

onun o lu  irin d  atası q d r a ıq s n tin  vur undur.  

 


 

6

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

ı

 

Bir pad ah neç  ildir ki, bir n f r qan dü m ni oldu u 



adamı  axtarırmı .  N hay t,  bir  gün  h min  adamı  tapıb,  

pad ahın yanına  g tirirl r. Pad ah h min adamı dar a acının 

yanına  g tizdirir  ki,  asdırsın.    Pad ah  o luna  son  arzusunu 

dem y  icaz  verir. O lan bir tik   çör k ist yir, ac oldu unu 

söyl yir. G tirib o lana bir lava  verirl r. O lan deyir:  

- Bu çör yin üstün  bir az duz tökün.  

Yey nd n sonra b rkd n gülür. Pad ah soru ur ki, niy  

gülürs n  s nin  ömrünün  son  d qiq l ri  yaxınla  ıb.  O lan 

deyir  ki,  s n  m ni  öldür   bilm zs n.  M n  s nin  duzunu, 

çör yini  yedim  v   bel likl     s nin  qona ın  oldum.  Bütün 

yal tin adamları  s n  gül r ki, onun duzunu-çör yini dadan 

adamı asdırdı. Bu sözd n sonra pad ah qona ını azad edir.  

 

 

 



ziz    oxucum,  g lin  Az r-

baycanın  n  s falı  gü l rind n 

biri  olan  Qubanı  birg   g z k, 

dola aq.  91  ya lı  Ha ımova 

Maf ri  n n nin  söyl dikl rin  

birg  qulaq asaq.  

 


 

7

 



Bir  zamanlar  irvan  elind ,  Qubanın  Xaltan  k ndind  

V li adlı bir b dn z r ya ayırmı .  

Bu  ki i    n y   v   ya  kim     baxarsa  orada  bir  x sar t 

olarmı .  

Da ıstan  ell rind   d   Mansur  adlı  bir  b dn z r  varmı . 

Bir gün bunlar h r ikisi bir-birind n x b r tuturlar v  bir-birini 

görm k, tanı  olmaq arzusuna dü ürl r.  

V li  Qubadan  yola  dü ür  Da ıstana  sarı.  G lib  Qubanın 

Xaltan k ndi yaxınlı ında böyük bir Sarı da ın yanında oturur 

ki, dincini alsın. Mansur da Da ıstandan g lib Qubaya çatır.  

T sadüf n  o  da  yor un  oldu undan  g lib  h min  Sarı 

da ın yanında dincini almaq ist yir. V li v  Mansur bir-birin  

sual verm y  ba layır. V li deyir:  

-

  Ay  qarda ,  n çis n,  n kar s n,  hara  gedib  hardan 



g lirs n.  

Mansur cavab verir ki, M n Da ıstandan buraya V li adlı 

bir b dn z ri görm y  g lmi m.  

V li deyir: 

-

  El  h min b dn z r m n m. B s s n kims n? 



-

  M n Da ıstanlı l zgi Mansuram v  m nim d  gözüm  

d ym c lidir.  Bunların  h r  ikisi  çox  maraqla  hansının 

b dn z rinin daha güclü oldu unu bilm k ist yir.  

      L zgi deyir:  

-

  Bu Sarı da ın böyüklüyün  bax, bu yek likd  d  da  



olarmı?  

  El   h min  d qiq   Sarı  da   parça-parça  olur,  tökülür 

çaya. V li d h t  g lir deyir.  

-

  Pah, atonan ki inin gözün  bax Sarı da ı parçaladı.  



 El  h min d qiq  L zginin gözl ri çıxıb dü ür yer , kor 

olur.  


Quba 

halisi  bu  r vay tin  d   h qiq t  oldu unu 

söyl yirl r.  


 

8

 



Qubanın  R ngidar  k ndind   bir  çu ulçu  ya ayırmı .  O, 

öz  k ndl rind     n   hadis   ba   ver rdis   gedib  qon u  Çarxacı 

k ndinin  halisin   x b rl yir  v   v zind   papiros,  bir  az  da 

çör k  alarmı .  Bu  k ndd n  s h risi  h min  x b ri    e id nd  

R ngidar k ndinin a saqqalları mat-m tt l qalarmı .  

Bir  gün  h min  k ndin  yolunda  güdm y   ba layırlar  ki, 

görsünl r  bu  gün  k ndl rind   danı dıqları  sözl ri  kim  aparıb 

x b rl y c k. Görürl r ki, el  öz k ndl rind n bir n f r Çarxalı 

k ndin  t r f gedir.  

Onu  tutub  sürüy -sürüy   k ndin  arasındakı  d r y  

g tirirl r.  Bı ının  yarısını  v   ba ını  qırxıb  biabırçı  v ziyy t  

salırlar. K nd  gir nd  camaat soru ur ki, s n niy  bu v ziyy t  

dü müs n.  Cavab  verir  ki,  k ndimizd   olan  söz-söhb ti  o  biri 

k nd  m n aparıb x b r verirdim. M ni güddül r, tutub bu hala 

saldılar.  Camaat  onun  x b rçiliyini  bil nd n  sonra  möhk m 

tap ırırlar ki,  g r bir d  bel  i  tutsan s nin qula ını k s c yik.  

H min günd n   bu adam x b rçiliyini t rgidir, ancaq bu 

d r nin adı o vaxtdan “ D ll k d r si”  adlanır.  

 

 

F rid    bülf z qızı, 



“Xalq ozanı” q zetinin 

m kda ı 

 

 

 

 

9

 



Y qin  ki,  oxucularımız  bu 

ba lı ı  oxuyanda  fikirl

c kl r  ki, 

söhb t  el  arasında  yayılmı   bir 

r vay td n,  boynundan    ah  f r-

manı  asılmı   qudur an  pi ikd n 

ged c k.  O  pi ikd n  ki,  o  a ına-

bozuna  baxmadan  qon u  evl rin  

girir,    ist nil n  m clisl r   ba ını 

soxur,  özg   süfr sin   göz  tikirdi... 

Yox,  h min 

hvalatdan  danı -

mayaca ıq,  ancaq  söhb t açaca ı- 

mız m s l nin mahiyy ti yuxarıdakı  hvalatla eynidir. Y ni 

qudur an pi ik rolu oynayan,  srl r boyu torpaqlarımıza göz 

dik n, zaman-zaman onları qopararaq özl rin  m sk n ed n 

b dxah  qon ularımız  erm nil rd n  gedir.  ah  f rmanı  da 

tarixi s n ddir... N  q d r acı olsa da bu müs lman hökmdarı 

Süleyman  ahın Az rbaycan torpaqlarında  k sib erm nil r  

verm si haqqındakı f rman idi.  

H min  f rman  hicri  854-cü  ilin  m h rr m  ayında 

(miladi tarixi il  15 mart 1450-ci il  imzalanmı , hicri 1082-

ci  ilin  ramazan  ayında  (30  yanvar  1672-ci  ild )  çap 

edilmi dir. H min s n d yüzillikl r boyu Eçmidzin (Üçkils  

k ndi  razisind )  kils sind   saxlanılmı dır.  S n d  keç n 

srin  30-40-cı  ill rind   Santk-Peterburqa  aparılıb  n r 

edilmi dir.  S n di  v   onun  t rcüm sini  eyni  il   orta  srl r 

yazı üslubuna uy un oxucularımıza  t qdim edirik: 

 

 


 

10

“ ...  V qfnam   ki, 



854-cü  ilin  m h r-

r m  ayında  yazılıb, 

xülas  

m zmunu 


budur  ki,  Çuxurs d  

vilay tind n  Kirpi 

nahiyy sind   Üç-

kils   k ndinin    ca-

maatı,  rbabları  v  

k ndxudaları  kin-

çil r  m h ll sind   

hazır  olub  v   öz 

razılıqları  il   h mi-

lik ba ı ladılar v  

v qf  etdil r  kils y  

bütövlükl   v   bu 

moquf l rin  (v qf 

edilmi   –  M. .) 

idar sin  o  x lif y  

ki,  bu  x lif   ilb il 

bu  k ndin  g lirini 

z bt  el sin,  özün  

v   ba qa  kils d -

kil rin  s rf etsin” . 

Müs lman 

ahı-


nın  imzaladı ı  f r-

man  h l   XV  srd  

erm ni  siyas tinin, 

erm ni  hiyl g rli-

yinin    bariz  nümu-

n si  olmaqla,    tor-

paqlarımızın 

l  


keçirilm si,

 m nim-


s nilm si,  tarixinin

 


 

11

öy



r nilm si baxımından çox qiym tlidir. Tarixi m nb l rd n 

aydın  olur  ki,  erm nil r  h l   miladın  vv ll rind n  güclü 

Bizans  imperiyası  il   apardıqları  ç ki m   n tic sind  

oyuncaq  dövl tl rini  itirmi   Ön  Asiyanın  müxt lif 

vilay tl rin , 

ran 


razisin   s p l n r k  ya amı lar. 

Qriqoryan  m zh fini  t bli   ed n  erm ni  katolikosları 

kils d n t kc  dini-ideoloji m rk z kimi yox, h m d  ba qa 

xalqların  torpaqlarını  l   keçirm kl   onların  maddi  v  

m n vi irsini öz adlarına çıxmaq üçün istifad  edirl r. Terror 

v   t xribatı,  müharib nin  özl rinin  ba lıca  m qs di 

seçmi dil r.  Süleyman  ahın  imzaladı ı  f rman  h l   Kiçik 

Asiyanın    Sultan  Fateh  Mehmet  t r find n    tam  f th 

olunmadı ı  dövr   yaxın  idi.  Y ni  1453-cü  il   h l   12    il 

qalırdı.  Tarixin  gedi ini,  tarixi  hadis l rin  nec   dövr 

ed c yini  vv lc d n  gör   bilm k  m har tin   malik  olan 

erm nil rin h min dövrl rd  Ön Asiyada g zib dola dıqları, 

s rs ri  axtarı ları  haqqında  tarixi  m nb l rd   m lumat 

vardır. Bu “ g zintil r”  h min  razil rd  bo luq axtarmaq, öz 

dövl tl rini  yaratmaq  c hdl rind n  ba qa  bir  ey  deyildi. 

Yaxınla an  f lak ti  (Sultan  Fateh  Mehmetin  müz ff r 

yürü ünü) gör n erm nil r  1441-ci ild  Kilikiyadan erm ni  

Avtokefal  kils sini  c nubu  Qafqaza,  Üçkils   (Eçmiadzin) 

k ndin   köçürm y   nail  olurlar.  Erm ni  dindarları  bununla 

ran  v   Osmanlı  dövl tl rinin  diqq tind n  yayınmaqla 

ucqarlarda  i   aparmaq,  daha  güclü  xristian    dövl tin  

(Rusiyaya)    qon u  olmaq,  h l   VII  srin  vv ll rind n 

Albaniyada  apardıqları  fitn kar  v   x yan tkar  i l rini 

tamamlamaq  m qs di  güdürdül r.  H l   VII  srd   xilaf t  

ordusunun    Qafqaza  v   Az rbaycana  yürü l ri  zamanı 

erm nil rin  hiyl si  v   vasit çiliyi  n tic sind   r b  xilaf ti 

Alban  dövl tini  l v  etmi di  (705-ci  il).  Bunun 

s b bl rind n  biri  d   xilaf t   qar ı  azadlıq  müharib si 



 

12

aparan  s rk rd  Cavan irin m lubiyy ti v  ölümü il  bit n 



müharib  olmu du (680-ci il).  

M tnd n bel  bir sual ortaya çıxır ki, h l  bir n f r d  

erm niy   rast  g linm y n  razid   m b d  nec   tikildi?!  N  

tez  “ o  x lif   ki,  o  m b dd   sakin  oldu” ?!  M lum  olur  ki, 

kils   Kilikiyadan  köçürül rk n  Üçkils   k ndinin  razisind  

h min  tikili  mövcud  idi.  Bu  tikili  Az rbaycanın  müxt lif 

bölg l rind   salamat  qalmı   At p r st  m b dl ri  olub.  Bu 

s trl rin  mü llifi  iki  d f   h min  monastrda  olmu dur.  1975 

v   1981-ci  ill rd   r vana  turist  sif til     getdiyimiz  vaxt 

“ Kils y   ziyar t”   turist  mar urutlarına  salınır,  “ erm ni 

xalqının  dini inanclarına nec  hörm tl  yana ması”  nümayi  

etdirilirdi. M b d  yaxınla anda oradakı ornamentl rin  rq 

ölk l rind   (Hindistan,  ran  v   Az rbaycan)  eyni  üslubda 

i l nmi  “ Avesta – at p r stlik”  abid l rind ki ornametl rl  

eyni oldu unu görm y  bilmirs n.  

Müs lman  hökmdarı    üçün  kils nin  q dim  m b d  

köçürülm sinin    guya    heç  bir  h miyy ti  yox  idi.  Çünki, 

islam dini at p r stliy , onun maddi v  m n vi s rv tl rin  

müharib   elan  etmi ,  slind   ondan  qalma  n   var  idis  

hamısı  yerl -yeksan  edilmi dir.  Müs lman  hökmdarının 

r hmliliyi,  sad löhvlüyü  erm ni  hiyl g rl rinin  qar ısında 

aciz  qalmı ,  erm nil rini  acı  göz  ya ları,  canlı  v   cansız 

h diyy l ri  onların  gözünü  qama dırmı dı.  Zaman-zaman  

kils d   t mir  adı  altında  d yi iklikl r  edilmi ,  o  xaçlarla 

b z dilmi dir.  

Bu  hadis l rd n  sonra  erm nil rin  l-qolu  bir  q d r 

açılmı ,  kils   ke i l ri  srl r  boyu  yaradılmı   Alban  

d biyyatı, Alban tarixi v  Alban m d niyy ti nümun l rini, 

at p r stlik  abid l rini  öz  adlarına  çıxarma a  ba lamı lar. 

Tarix ünas  aliml rimizd n  Z.Bünyadov,  F.M mm dovanın 

m lumatlarına  gör   erm nil r  bu  zaman  alban  tarixçisi 

Moisey  Kalankatuylunun  “ Alban  tarixi” ,  “ Mıxtar  Qo un” , 



 

13

“ Qısa Alban tarixi”  daha sonralar ba qa m nb l ri zaman-



zaman  erm ni  dilin   t rcüm   ed r k  m tnl ri 

erm nil dirmi ,  19  h rfd n    ibar t  Alban  lifbası  il  

yazılmı  m tnl rin ilkin  lyazmalarını  m hv ed r k onları 

erm ni  lifbası il , özl rinin uydurdu u erm ni mü llifinin  

adlarına  çıxarırdılar.  Bu  fitn kar  m ll rin  ba ında  m hz 

Ecmiadzim  kils si  dayanırdı.  Erm nil rin  h r k tl rin  

rus  çarları  t r find n  r vac  verilir,  g l c kd   Qafqazın 

i alı,  tarixd   olmayan  Erm ni  dövl tinin  yaradılması 

siyas ti  aparılırdı.  Hicri  854-cü  ild   verilmi  

ah 


f rmanında    milli,  dini  ayrı  seçkiliy   heç  bir  f rq 

qoyulmadan    müs lman    halisinin    torpaqları  erm ni  

patriarxı  katolikos  III  Moisey   verilir  ki,    ordan  ld  

edil n  g lird n  qriqoryan  dini  t bli   ed n  ke i l rin 

t l bl ri  öd nilsin...  Bu  vaxt  ist r-ist m z  dü ünürs n: 

gör s n  hömkdar  erm ni  olsaydı  (allah  el m sin)  bunu 

müs lman  dindarları üçün ed rdimi?!  

F rmanı  imzalayan    ahın  li  “ dü rli”   olmu , 

erm ni  kils si  inki af  edib  “ çiç kl nmi ” ,  o  dünya 

erm nil rinin  koordinasiya  m rk zin   çevrilmi ,  qon u 

ölk l rin  razisini i al etm k, tarixd  heç vaxt  olmayan 

“ Böyük Erm nistan”  xülyaları il  ya ayaraq  müs lman – 

türk    halisini    özünün  b di  elan  etmi l r  terror  v  

müharib ni  özünün  ba lıca  amalı  görmü dür.  Erm ni 

kils sin   bel   qay ı,  onun  inki afı  g l c kd   erm nil rin 

m krli  niyy tini  –  C nubi  Qafqazda    erm ni  dövl tinin 

yaradılması    üçün  bir  b han   v   vasit y   çevrildi.  Rus 

çarizmi  bundan  çox m har tl   istifad   etm y  ba ladı... 

M hz  erm ni  katolikosu  Nerses    A taraketsi, 

polkovnik  Lazarev,  knyaz  Aqrutinskinin  s yl ri 

n tic sind     h l           1828-ci  ilin  martın  21-d     rus    çarı                


 

14

I  Aleksandr  t r find n    Naxçıvan  v   r van  quberniyası 



l v  olunur,  bunlar  erm ni  vilay ti  adlandırılır.    1836-cı 

ild   yen   çar  f rmanı  il   Qandzasarda    (Qaraba da)  

yerl

n  Alban  Avtokefal  kils si  l v  edil r k  Erm ni 



Eçmiadzin  kils sin   tabe  edilir.  Bundan  sonra    Alban 

maddi  v   m n vi  m d ni  irsinin  kütl vi  kild   talanıb  

erm ni l dirilm sinin    yeni  dövrü  ba lanır.  1849-cu  ild  

yen   çar  f rmanı  il   r van  quberniyası  t kil  olunur. 

Erm nil rin  Qafqaza  köçü  is   I  Pyotorun  1724-cü  il 

noyabrın 10-da imzaladı ı f rmanından sonra ba lanmı dı. 

H min ill rin m lumatına gör  Qaraba  xanlı ında 12 min 

ail nin  2,5 min n f ri erm ni idi. Rus  çarizminin m nfur 

siyas ti  n tic sind   Qafqazda  erm nil rin  sayı  51530 

n f rd n (bütün  halinin 9,37 %) erm ni idis , 1897-ci il 

siyahıyaalınmasına  gör   onların  sayı  ran  v   Türkiy d n 

köçürül nl rin hesabına 784346 n f r  çatdırılmı dı.  

Orta  sr  müs lman  hökmdarlarının  erm nil rin  göz 

ya ları  töküb  xahi   v   yalvarı larını  yerin   yetirm l ri 

görünür d bd  olub. Odur ki, h r mxanasında  20-d n çox 

erm ni  qızını  qan  qohumlu una  q bul  ed n  I  ah  Abbas 

da  (babası  ah  smayılın  amallarına  m h l  qoymayaraq)  

erm nil r   s xav t  göst rmi ,  hicri  tarixi  il   1029-cu  ilin 

Zülq dd     ayında  imzaladı ı,  (27  oktyabr  1620)  r van 

lyazmalar  institutunda  16  saylı  inventar  kimi  saxlanılan 

f rmanla    Qu t p   v   Kafan  h rl rinin    trafındakı 

torpaqlarla  birlikd   Kunkan  adlı  bir  erm niy   verilm si 

haqqında  s n dl   rastla dıq.  Oxucularımız  üçün  maraqlı 

oldu una gör  h min f rmanın fotosur tini t qdim edirik: 

 

 

 



 

15

T rcüm si  bel -



dir: “ Bel likl  bi-

lindi ki, Az rbay-

can 

h rl rin-



d n  olan  Kapan 

(Kafan-M. .  er-

m nil r  “ f”   h rfi-

ni  t l ffüz  ed  

bilm dikl ri  üçün 

onu  “ p”   kimi  t -

l ffüz 

etm l ri 



oxucularımızın 

yadındadır) 

v  

Qu tab    (Qu t p  



-  M. .  buradakı 

yer  adı  “ Aves-

ta” dakı  toponim-

l r   uy un  g lir). 

Kunkanın  m lum 

mülkl ridir v  ora  

onun  ri  v   çox-

dankı  mülküdür. 

Oranın  camaatı-

nın  bir  hiss si 

s b bsiz  v   qa-

nunsuz 


olaraq 

t s rrüfatlarına 

(onun 

i l rin ) 



mane  olurlar.  V  

s b bsiz  ziyy t 

verirl r, 

buna  


gör   d   q rar  verildi  ki,  bu  camaat  bu  adamın  malikliyin  

mane  olmasınlar.    g r  qanuni  s b bl ri  varsa   

Qaraba ın 


 

16

qazi v   eyxüslamına  ikay t etsinl r, onun öhd sind dir 



ki,  ri t  sasında köm klik göst rsinl r” ! 

B li,  bunlar  orta  srl r  dövrünün  real  g rç kliyini  

ks etdir n t kzibedilm z   tarixi fakt idi. Bu s n dd n bir 

daha  b lli  olur  ki,  Z ng zur  razisi  Qaraba   eyxüslamı 

t r find n idar  olunurdu... 

Az rbaycan  tarixinin  mür kk b  v   ke m ke li 

tarixinin  kiçik  bir  s hif si  olan  bu  s n d  Eçmidzin  

kils sinin tarixind n bir sıra qaranlıq m tl bl r  i ıq saldı. 

Qoy  m nfur  qon ularımız  bilsinl r  ki,  h min  razil r 

Az rbaycan  torpa ıdır.    F rman  is   türk    hökmdarınındır 

ki,  erm ni  ke i l rinin  boynundan    asılıb.  Tarix   n z r 

salsaq  bel   f rmanlardan  erm nil rin  boynundan  asılanı 

çox  olub: 

r b  x lif l rinin  f rmanı  Osmanlı,  ran, 

Az rbaycan  v   n hay t  rus  knyazlarının,  rus  çarlarının  – 

pyotrların, aleksandrların, nokolayların, yekatirinaların v  

s.  f rmanları.  El   bu  f rmanların  a ırlı ından  bu  gün 

erm nil rin  beli  yilib,  ba ını  yuxarı  qaldırıb  öz  sözünü 

dey  bilmir...   

 

M h mm d  raco lu, 



Filologiya elml ri  

doktoru,  professor 

 

17

Dahi  Az rbaycan  airi  Nizami 



G nc vinin 

s rl ri  özünd   q dim 

m d niyy tin incil rini qoruyub saxlayan 

v   srl r  keç r k  bu  möht

m  m n vi 

mirasın  günümüz   q d r  itki  v   z d  

görm d n  g lib  çıxa  bilm sini  t min 

ed n  mühüm  m nb dir.  Vaxtil   ulu 

önd r  Heyd r  liyev  Nizami  irsini  çox 

yüks k   qiym tl ndir r k  onun  adı   il   

ba lı elmi v  m d ni t dbirl rin daha intensiv keçirilm sinin 

z ruriliyini qeyd etmi di. “ Az rbaycanda Nizami G nc vinin 

xatir sinin  b dil dirilm si,  s rl rinin n ri, t bli i, t dqiqi 

v  dünyada yayılması i inin mük mm l  kild  r smi t kili  

Heyd r  liyevin  adı  il   ba lıdır.  Görk mli  siyasi  xadim 

Heyd r  liyev  ist r  sovet  dön mind ,  ist rs   d   milli 

müst qillik  qazandıqdan  sonrakı  dövrd     Nizami  G nc vi 

xsiyy tin  v  irsin  son d r c  böyük ehtiramla yana mı , 

ciddi  diqq t  v   qay ı  göst rmi ,  geni   v   çoxistiqam tli 

t dbirl r  proqramı  h yata  keçirmi dir”   (1,  13).  Çünki 

m d niyy ti  d rind n  bil n,  onun  inc likl rin   b l d  olan, 

onun  tarixi-m d ni  h miyy tini  mü yy nl dir   bil n 

xsiyy tl r Nizami irsinin n  q d r milli v  n  q d r b

ri 


bir d y r da ıdı ını aydın t s vvür edirl r. Nizami dünyada 

ya adı ı bölg sin  gör  tanınan insanlardan deyil, o el  dahi 

xsiyy tdir  ki,  ona  gör   onun  ölk sini  tanıyırlar.  Yeni 

dövrd   is   bel   bir  dahi  xsiyy timiz  ulu  önd r  Heyd r 

liyev  oldu.  Ulu  önd r  dahiliyin  d y rini  bildiyind n 

Nizamiy  h mi  v  h r zaman h ssas yana dı, onun irsinin 



 

18

öyr nilm si  v   t bli i  üçün  z ruri  olan    bütün  r smi 



t dbirl ri  h yata  keçirdi.  M hz  ulu  önd rin  yaratdı ı  rait 

say sind   t dqiqatçılarımız  Nizami  irsin   yenid n  müraci t 

etdil r v  onu  n müxt lif istiqam tl rd n ara dırmaya c lb 

etdil r. Bunun n tic sidir ki, indi Nizamini dahi Az rbaycan 

airi kimi, filosofu v   eyxi kimi mük mm l  kild  t qdim 

ed n onlarla t dqiqat  s rl ri mövcuddur. Bel  fundamental 

ara adırmalar aparan aliml r arasında görk mli folklor ünas 

alim  S dnik  Pa a  Pirsultanlının  da  özün m xsus  mövqeyi 

vardır.  O,  bir  folklorçu  alim  olaraq  xalq  yaradıcılı ının  n 

müxt lif  sah l rin   dair  t dqiqatlar  aparmı dır  v   onun 

t dqiqatlarının  mühüm  bir  c h ti  d   ondan  ibar tdir  ki, 

apardı ı  t hlill r  konkret  olaraq  topladı ı  materiallara 

saslanır. 

ifahi  qaynaqların  z nginliyi  S dnik  Pa a 

Pirsultanlının  s rl rini s ciyy l ndir n  sas c h tl rd ndir. 

Xalq yaradıcılı ının yadda larda ya ayan yadigarlarına 

yaxından  b l d  olan  S dnik  Pa a  Pirsultanlı  onları  yazılı 

qaynaqlarda  d rhal  mü yy nl dirir  v     h r  k sd n  daha 

s rrast seç   bilir. Folkloru yadda lardan  itkisiz v  qalıqsız  

bir  kild  toplayıb  öyr n n alim h m d  uzun ill r  rzind  

fenomenal bir folklor yadda ına malikdir. Bu z ngin ehtiyat 

ona  imkan  verib  ki,  o,  elmi  problem  kimi  folklor  v  

d biyyat  laq l rini  mük mm l  bir  kild   ara dırsın.  Bu 

xalis  elmi  bir  problemdir  v   filoloji  ara dırmalarda 

aktuallı ını  saxlayır.  Dig r  m s l   is   milli  t ssübke lik 

m s l sidir.  

Nizaminin  dünya  öhr tli  bir  xsiyy t  olması,  onun 

zamanın  s rh dl rini  sındıran  s rl rinin  z m ti  v  

möht

mliyi  onu  ba qaları  üçün  d   cazib dar  edir. 



Dünyanın  bir  çox  xalqları  onu  öz  airl ri  kimi  sevirl r. 

B zil ri  is   onun  milli  m nsubiyy tini  özl rin   ba lama a 

c hd edirl r.  


 

19

M lumdur  ki,  Nizami  Az rbaycanda  do ulub,  Az r-



baycan türküdür,  s rl rini is  o dövrün bir çox türk  airl ri 

kimi  türkl rin  bir  dön m  eir  dili  olaraq  istifad   etdikl ri  

fars  dilind   yazıb.  Dil  t dqiqatçılarımız  Nizaminin  dilind  

çoxlu türk sözl ri a karladılar. Tarixçil rimiz onun yurdunun 

Az rbaycan oldu unu bir daha t sdiql dil r. Dahi  airin milli 

m nsubiyy tini  mü yy nl dir n  sas  istiqam t  is   folklor 

idi  ki,  bu  m s l   il   ardıcıl  olaraq  S dnik  Pa a  Pirsultanlı 

m

ul olmu dur. 



Qeyd  edim  ki,  milli  dü ünc nin  gerç kl diyi  folklor 

m tnl ri  slind  “ zahir n t rcüm ”  olunur. Onun ifad  etdiyi 

sxem,  kod  v   m lumat  is   yerind   qalır.  Az rbaycan 

dü ünc sin   m xsus  olan  v   ya  dü ünc nin  Az rbaycan 

modelind ki sxeml r, kodlar v  m lumatlar bir milli sistemin 

elementl ri  oldu undan  onlar  invariant  xarakterlidir  v   dil 

t rcüm si  zamanı  da  d yi mirl r.  Çünki  onlar  dill   ifad  

olunan dild n böyük vahidl rdir. 

Folklorun  milli  dü ünc nin  ifad si  oldu unu  diqq td  

saxlayan  alim  Nizami  irsind   Az rbaycan  xalq 

yaradıcılı ının  n  müxt lif  janrlarını  a karlamaqla  onun 

t kc   s rl rinin deyil, eyni zamanda dü ünc sinin türk milli 

d y rl rind n  qaynaqlandı ını  v   ya  ba qa  sözl   onun 

türklüyünü  aydınla dırır.  Bunun  üçün  onun  istifad   etdiyi 

folklor  qaynaqları  içind   fsan l rin  xüsusi  yeri  vardır. 

fsan l r  bir  folklor  janrı  olaraq  mif   çox  yaxın  olan 

m tnl rdir.  slind   fsan   gerç kliyin  mifoloji  izahıdır. 

Amma  bununla  yana ı,  fsan   özünd   mifoloji  dünya 

modelini 

ks  etdir n  mühüm  m tn  qayna ıdır.  Bu 

m tnl rd n  milli  dü ünc   b rpa  oluna  bilir.  Eyni  zamanda, 

fsan d   tarix,  co rafiya,  etnoqrafiya  v   s.  bu  kimi 

m lumatlar  da  spesifik  kild   mövcud  olur.  Bu  m nada 

fsan  bir janr olaraq folklor ünaslı ın ciddi problemidir.        



 

20

“ Az rbaycanda    n  q dim  zamanlardan  fsan l r 



toplanıb sistem  salınmamı , öyr nilm mi dir. Eradan  vv l 

V  srd  yunan tarixçisi Heredotun  s rind  m zmunu veril n 

Midiya  fsan l ri  göst rir  ki,  Az rbaycanda  folklorun  bu 

janrı  çox  q dim  bir  tarix   malik  olmu dur.  Az rbaycanda 

fsan l r  ilk  d f   e. .  V  srd   q l m   alınsa  da,  bu  sah d  

az rbaycanlıların  daha  q dim  bir  n n y   malik  olduqları 

aydındır.  Bunu  Heredotun  göst rdiyi  fsan l rl   yana ı, 

indiy  q d r respublikamızın müxt lif rayon v  k ndl rind  

ya ayan çoxsaylı  fsan l rin m zmunu v  xarakteri d  t sdiq 

edir. Bu  fsan l rin bir qismi m zmunu v  sur tl ri il  çox 

q dim  dövrl rin  baxı   v   görü l rin   ba lıdır” .  fsan l rin 

h l   ski  zamanlardan  yazıya  alınması,  onlar  üz rind  

t dqiqat  aparmaq  imkanlarını  bir  q d r  asanla dırır.  Çünki 

bel  olduqda  yazılı qaynaqla  ifahi  yadda da  ya ayan ox ar 

nümun l ri müqayis  etm k imkanı yaranır. 

“ Sonrakı  dövrl rin  epik  poeziyasında,  o  cüml d n 

Nizaminin 

s rl rind   ist r  Heredotun  n ql  etdiyi 

fsan l rin,  ist rs   d   dig r  q dim  fsan l rin  izl rin   rast 

g lirik.  Ümumiyy tl ,  folklorla  qüvv tli  kild   ba lı  olan 

Nizami,  fsan l rd n  daha  çox  istifad   etmi ,  ecazkar 

s n tini  xalq  fsan l rind n  aldı ı  kiçik  süjetl rl   b z mi , 

ümumil dirmi ,  qüvv tl ndirmi ,  xalqa  yaxınla dırmı dır. 

M hz buna gör  d  yazılı epik poeziyanın  fsan l rl   laq si 

m s l sini  aydınla dırmaq  üçün  Nizami  yaradıcılı ı  z ngin 

material verir. Bu müt ff kir  airin  s rl rind   fsan l rd n 

yerli  yerind   istifad l rin  xarakterini  açmaq,  faydalı 

n tic sini  göst rm k  müasir  d bi  proses  baxımından  da 

faydalıdır.  Bunları  n z r   alaraq,  biz  burada  daha  çox 

Nizami  v   Az rbaycan  ifahi  d biyyatı  problemi  üz rind  

dayanmaq ist rdik” . Problem  ciddi t dqiqatçı münasib ti v  

z ngin m lumat ehtiyatı alim  u urlu n tic l r almaq imkanı 



 

21

t qdim  edir.  Bunun  üçün  alim  sas  yana ma  istiqam tl rini 



mü yy nl dirir.    

Nizami  irsi  mü yy n  m nada,  q dim  Az rbaycan 

d biyyatının,  folklorun,  q dim  Az rbaycan  b dii 

t f kkürünün tük nm z x zin sidir.  

“ Q dim  Az rbaycan  d biyyatı  haqqında  m lumat 

m nb l rind n  biri  d   Nizami  kimi  dahi  s n tkarların 

s rl ridir.  Nizami  ifahi  d biyyatın  bir  çox  janrlarından 

istifad   etdiyi  kimi,  xüsusil   q dim  eposdan  da  bacarıqla 

istifad  etmi dir. Bu dahi s n tkarın “ X ms ” sind  yüzl rc  

kiçik,  böyük  fsan l r ,  satirl r   t sadüf  edilir.  Bunlardan 

b zil rini  o  özü  yaratmı ,  b zil rini  is   müxt lif  yazılı 

m x zl rd n,  ifahi  d bi  s rl rd n istifad  ed r k yenid n 

i l mi ,  t kmill dirmi ,  xalqdan  alaraq  yenid n  xalqa 

qaytarmı dır(14,28).  T dqiqatdan  aydın  olur  ki,  dahi  air 

özünd n  vv lki  yazılı  irsl   d   yaxından  tanı   olmu ,  b zi 

folklor  m lumatı  ondan  da  önc   yazılı  d biyyata  daxil 

olmu dur. Tarixi qaynaqlara yaxından b l d olan Nizami bu 

tipli m lumatlara h ssas yana mı dır. 

“ Nizami  dastanlarının  ba lıca  mövzusunu,  m lum 

oldu u üzr , q dim hadis l r v   fsan l r t kil edir”  (2, 25). 

Bu  qeydi  bir  q d r  d   d qiql dir r k  S.Pa ayev  yazır: 

“ Nizami  özün   q d rki 

rq  d biyyatında  v   folklorunda 

mövcud  olan    d bi  növl rd n  v   janrlardan  da  bacarıqla, 

yaradıcı   

kild   özün m xsus  t rzd   istifad   etmi dir. 

lb tt ,  Nizami  bütün  ba qa  m nb l rl   yana ı,  öz  do ma 

xalqının  yazılı  v   ifahi  d biyyatından  daha  geni   kild  

faydalanmı dır”  (9, 7). 

Nizami  sas  mövzularını  xalq  yaradıcılı ından  alıb, 

yaradıcılı ını h min m nb y  uy un, xalqın ist k v  arzuları 

il  h mah ng  kild  inki af etdir n bir s n tkar oldu undan 

onun  s rl ri  sonrakı  ifahi  d biyyatımıza  güclü  t sir 

göst rmi dir. 

air 

s rl rind  



müxt lif 

folklor 


 

22

nümun l rind n,  o  cüml d n  satir  v   fsan l rd n, 



r vay tl rd n,  xalq  söyl m l rind n  geni   istifad   etdiyi 

kimi,  onun  yaradıcılıq  x zin si  d   öz  növb sind   yeni 

fsan l rin,  r vay tl rin  meydana  g lm si  üçün  tük nm z 

bir  qaynaq  rolu  oynamı dır.  Bütün  bunlar,  Nizaminin 

Az rbaycan  torpa ı  il ,  do ma  xalqının  bitib-tük nm y n 

folklor  x zin si  il   üzvi  sur td   ba lı  oldu unu 

mü yy nl dirir.      Nizami  mövzusu  bizim  filologiyamızda 

mü yy n  q d r  i l nmi dir.  Nizami  v   folklor  istiqam tin  

d  müraci tl r olmu dur. S dnik Pa a Pirsultanlı problemin 

t dqiq  tarixini  d   yaxından  ara dırmı   v   d y rli 

mülahiz l ri  s rind  m qs dyönlü  kild  istifad  etmi dir. 

T dqiqatları n z rd n keçir n alim yazır: “ Nizami v  folklor 

problemin  bir sıra ara dırmalar h sr edilmi dir. Nizami v  

D d   Qorqud  dastanları,  Nizamid   xalq  sözl ri,  xalq 

ifad l ri 

v  


z rbm s ll r, 

Nizami 


yaradıcılı ında 

Az rbaycan  xalq  m rasiml ri  v   ba qa  m s l l r  ayrı-ayrı 

t dqiqatçılar  t r find n  i l nmi dir”   (2;3;4;5;6;7;8;9  v   b.). 

Fundamental  ara dırma  baxımından  qeyd  etm liyik  ki, 

Nizaminin Az rbaycan  satir  v   fsan l ri il  ba lılı ını ilk 

d f   S dnik  Pa ayev  ayrıca  bir  t dqiqat  mövzusu  olaraq 

ara dırmı dır.  Bu  mövzunu  inc likl rin   q d r  ara dıran 

alim bu sah d  diqq ti ç k n fikir v  mülahiz l r  d  h ssas 

yana ır.      

Alimin qeyd etdiyin  gör , akademik H.Araslı Nizami 

G nc vinin  folklor  laq l rini  öyr nm yin  elmi  h -

miyy tind n b hs ed r k yazır: “ Xalq  d biyyatı x zin sind  

Nizaminin 

xsiyy ti  v   onun  q hr manları,  s rl rinin 

süjetl ri il   laq dar çox materiallar vardır ki, bunların elmi 

sur td   toplanması  nizami ünaslıq  i inin  qar ısında  duran 

mühüm  v zif dir.  Bu  müxt lif  variantların  müqayis   v  

t hlili  ist r  airin  xsiyy tini, ist rs  onun do ma xalqı il  

münasib tini  t yin  etm k  üçün 

n  mühüm  t dqiq 



 

23

obyektidir” .  M s l nin  aktuallı ını  bir  daha  t sdiql m k 



üçün  probleml   yaxından  tanı   olan  müt x ssisl rin  d  

fikirl rini  diqq t   ç k n  mü llif  yazır:  “ Nizami 

t dqiqatçılarının  çoxu,  xüsusil   Az rbaycan  aliml ri  t sdiq 

edirl r  ki,  “ o,  klassik  airl rimiz  iç risind   hamıdan  artıq 

xalq  yaradıcılı ı  x zin sind n  istifad   etmi dir” .  Bundan 

sonra  alim  problemi  daha  ciddi  v   d qiq  ara dırmaq  üçün 

sas istiqam tl ri  t snif ed r k mü yy nl dirir: 

 “ Nizaminin  folklor  laq l ri  müxt lif  kild   t zahür 

edir ki, bunları da  sas n üç qrupda t dqiq etm yi mümkün 

sayırıq: 

1.

  Nizaminin  bilavasit   istifad   etdiyi  yerli  satir  v   



fsan l r, yaxud da ba qa folklor nümun l ri. 

2.

  Xalq  ruhuna  d rind n  b l d  olan  müdrik  s n tkar 



kimi Nizaminin özü t r find n yaradılmı  folklor nümun l ri 

v  onların folklorda izl ri. 

3.

  Nizaminin  h yatı  il   laq dar  hadis l r,  s rl rinin 



süjet v  motivl ri  sasında yaranmı  yeni folklor nümun l ri, 

yaxud da el variantları kimi meydana g lmi  yeni  s rl r. 

Nizaminin  rq  fsan l rind n daha çox faydalandı ını 

mü ahid   ed n  mü llif  iki  s b bd n  bunları  xüsusi  olaraq 

qeyd etmir. “ Birincisi ona gör  ki,  fsan l rd  lokallıq-milli 

m nsubiyy t,  bir  xalqa  m xsusluq  çox  güclü  olur.  Bel   ki, 

fsan l r dü düyü yeni folklor mühitind  xeyli d yi ir, milli 

z minl   çul a araq  yeni  keyfiyy tl r  qazanır,  özüml ir. 

H m d  bir qayda olaraq,  fsan l r konkret co rafi  razi il , 

xalqın  tarixi  v   görk mli  xsiyy tl ri  il   ba lı  olur.  kinci 

s b b is  ondan ibar tdir ki,  rq  fsan l rind  Az rbaycan 

xalqının  da  payı  vardır.  M s l n,  “ shabi-k hf” ,  “ Nuhun 

tufanı”  v  ba qa  fsan l r buna misal ola bil r.  Bu  fsan l r 

n inki Az rbaycan  xalqına m xsusdur, h tta bu  fsan l rl  

ba lı  yerl r  d   yurdumuzun  n  q dim  ya ayı   gu l rind n 

biri olan Naxçıvan torpa ındadır.  “ shabi-k hf”   v  oradakı 



 

24

“ C nn t  ba ı” ,  Nuhla  ba lı  fsan l rd   adları  ç kil n 



landa , K mçi v  A rı da ları da Naxçıvanda v  ona yaxın 

razil rd dir. 

S.Pa ayev   gör ,  Nizami  q dim  folklor  nümun -

l rind n istifad ni ba lıca yol saymamı , yeri g l nd  ba qa 

m nb l r   d   müraci t  etmi dir.    Dahi  air  b zi  folklordan 

aldı ı  kiçik  süjetl r  sasında  yeni  keyfiyy tli  incil r 

yaratmı dır.  Bunu 

airin  epik 

s ri  olan  “ Sirl r 

x zin si” nd ki bir sıra hekay tl r, o cüml d n “ Süleyman v  

kinçi” ,  “ Bülbül  il   qızılqu un  dastanı”   v   ba qaları  da 

t sdiql m kd dir.  Onlarla  bu  kimi  nümun l rin  tarixi 

müqayis li  t hlili    alim   o  q na t   g lm y   sas  vermi dir 

ki,    h min    örn kl r  “ bilavasit   Az rbaycan  folklorundan, 

xüsusil   onun  n  q dim  satir  v   fsan   qaynaqlarından 

istifad  yolu il  yaradılmı dır” . 

T dqiqatın  n  çox  diqq ti  ç k n  c h ti    budur  ki, 

“ X ms ” d ki  hekay tl r,  onların  süjet  v   motivl ri  il  

s sl

n, ideya istiqam tl rin  uy un, m zmunca yaxın olan 



folklor  nümun l ri  (xüsus n  satir  v   fsan l r),  bir  q d r 

f rqli 


kild   olsa  da,  indi  d   Az rbaycan  folklorunda 

mövcuddur. Bel  mür kk b v  çoxsah li paralell rı ilk d f  

S.Pa ayev aparmı dır.    

Nizami  öz  s rl rind   Az rbaycan  xalq  d biyyatının 

bütün  nümun l rind n:  atalar  sözl rind n,  m s ll rd n, 

satir  v   fsan l rd n,  r vay tl rd n,  na ıllardan,    das-

tanlardan,  h tta,  n  sad   görün n    tapmacalardan  bel  

yaradıcı  kild  istifad  etmi dir.   

S.Pa ayevin  t dqiqatının  öz llikl rind n  biri  d   budur 

ki,    o,  Nizamid n  folklora  baxmır,  folklordan  Nizamiy  

do ru  istiqam tl nir.  Bel   yana manın  f rqi  böyükdür.  H r 

eyd n  önc   ona  gör   ki,    Nizami  irsini  ara dırıb  onun 

folklor 

laq l rini  mü yy nl dir n 

ski 

d biyyat 



müt x ssisl ri  yalnız  sabit,  statik  folklor  nümun l rini 

 

25

mü ahid   ed   bilirl r.  Çünki  folklor  m tnl rini  d biyyatın 



içind  d yi ik  kild   görm k  v  onları qeyd  almaq ç tin 

bir  i dir.  Amma  folklor  müt x ssisi  laq l ri  n  örtülü  v  

qapalı  kill rd  d  a karlaya bilir. Bu m nada S.Pa ayevin 

t dqiqatları olduqca diqq tli v  h ssas mü ahid l rin n tic si 

kimi meydana çıxmı dır. 

Nizaminin  bütün  s rl rind  

rq  m n li  “ m tnl r 

qaleriyası”   c ml dirilmi dir.  Mü llif  subyekti  t r find n 

deformasiyaya  u raması  m tnl rin  struktur  mahiyy tini 

d yi m mi dir; hazır  kild   s r  daxil olan  fsan , r vay t, 

dastan,  na ıl  kimi 

rq  epik 

n n sinin  vahidl ri, 

m nb l rd n  v   tarixd n  alınmı   m lumatlar,  süjetl r  v  

janrlar  iri  kültür  arealında  mövcud  olan  çe idli  xalqların 

mifologiyasını,  dünyagörü ünü,  epik  t f kkür  ehtiyatını 

ehtiva  etdiyind n  burada  dünya  modell rinin  z ngin 

tipl rinin  olması  übh sizdir  (10).  S.Pa ayev  bu  z ngin 

m lumat 

b k sinin 

iç risind n 

airin 


milli 

m nsubiyy tind n  g l n  m rk zi  x tti  seçir  v   onun  yalnız 

milli  z mind ,  m kanada  v   zamanda  qorunan  izl rini 

bizl r   a karlayır.  Buradan  görünür  ki,  bir  çox  m tnl r 

kvaziformada i l nmi dir. Onların folklor  klini S.Pa ayev 

b rpa edir v  Az rbaycan  ifahi  n n sind  g l n örn kl rl  

onları qar ıla dırır.  s rl rin h r yerind , b z n üzd , b z n 

d   d rind   Az rbaycan  xalq  yaradıcılı ı  yarusu  a karlanır. 

H r  d f   d   z ngin  s n tkarlıq  i inin  iç risind   bu 

nümun l r  onun  mayasını  v   qay sini  t kil  etm kl   ona 

milli  ruhdan  uzaqla ma a  imkan  vermir.  Burada  dilin 

m nanı  v   mahiyy ti  d yi m y   gücü  çatmır,  çünki  folklor 

adi dild n daha böyük bir dildir. Ba qa sözl ,  folklor dilin 

t rcüm d   d yi   bil c yi  i ar     deyildir.  Ona  gör   d  

Nizami  s rl ri dild n dil  keçs  d  milli istisini v  odunu,  

özünd ki  türk  folklor  m lumatını,  sxemini  v   kodunu    öz 

daxili potensialı hesabına  qoruyub saxlayır. 


 

26

S dnik  Pa a  Pirsultanlının  t dqiqatlarında  Nizami  v  



folklor  problemin   Az rbaycan  xalq  musiqisi  il   ba lı 

d y rli  ara dırmalar  v   a karlanmı   faktlar  da  daxildir.  Bu 

istiqam td   apardı ı  ara dırmalarında  alimin  xüsusi  diqq t 

m rk zind  xalq musiqi al tl ri, xalq musiqi havaları v  bu 

kimi  m s l l r  durur.  Nizami  s rl rinin  d y rli  qaynaq 

oldu unu do ru d y rl ndir n alim burada xalq musiqimizin 

q dim  dövrü  haqqında  t s vvürl ri  geni l ndirir.  Folklor 

musiqisinin  v   ümumiyy tl   musiqi  tariximizin  öyr -

nilm sind  Nizami  s rl rind ki m lumatları ara dıran alim 

mü ahid l rini  qeyd  ed r k  yazır:  “ Nizami  özünün 

s rl rind ,  xüsusil   “ Xosrov  v   irin” d ,    “ sg nd rna-

m ” nin  “ qbalnam ”   hiss sind  musiqi m s l l rin  tez-tez 

toxunur. O, burada eyni zamanda ud, t mbur, ney, saz (setar) 

(setar-üç  simli  n  q dim  musiqi  al ti,  Setar  Az rbaycan 

sazının  cdadı,  ulu  babası  sayılır)  (15,  66)  v   ba qa  çal ı 

al tl rinin  adını  ç kir.  Haqqında  söz  açır.  Aydın  olur  ki, 

Nizami  bu  çal ı  al tl rinin  zahiri  c h tl rini  deyil,  onların 

qurulu unu,  xüsusil   kök  v   p rd l rin  rolunu  çox  düzgün 

bilirmi , h tta, p rd nin quru ba ırsaqdan ba landı ını, telin 

ip kd n  oldu unu  da  qeyd  edir:  Quru  ba ırsaqdan  ba ladı 

p rd   (16,  77).  Yaxud:  Sazın  ip k  telli  xo   avaz  almı  

(17,239).  Nizami  sazın  kökl ri  v   kökl nm sin     d  

yaxından b l d imi :   

                  

           H r p rd d  yalnız o adam çalar, 

           Ki, ola p rd d n yax ı x b rdar (16, 36). 

 

“ yri p rd d   çal ı  çalınmaz”  (18,46) dey n s n tkar 



“ Bu  bozuq  p rd d   oxuma  n m ”   (18,  96)  misrası  il  

çal ıçıya müraci t edir. 

 

 


 

27

          Hümm t eyl , burda  l  al sazı, 



          Ucalt bu p rd d   irin avazı (17, 24). 

 

lb tt ,  buradan  görün n  m lumatlar  z ngin  musiqi 



m d niyy tinin varlı ından x b r verir. Musiqi ara dırıcıları 

üçün  ld   olan  m lumatlar  t hlil  aparma a,  bu  t svirl r 

sasında  xalq  musiqi  al tl rinin  ski  formasını  rekons-

truksiya etm y  imkan verir. Burada adı geni   kild  keç n 

saz musiqi al tinin, ümumiyy tl  musiqi al ti m nasında v  

ya  onun  differensialla mı   bir  tipi  kimi i l nm si    m s l si 

g l c k ara dırmalara  mövzu ola bil r. 

S dnik  Pa a  Pirsultanlı  folklor  musiqisi  il   ba lı 

mü ahid   etdiyi  m lumatlara  saslanaraq  saz  havaları 

haqqında  da  diqq ti  ç k n  mülahiz l r  ir li  sürür.  M s l  

onda  deyil  ki,  bu  havalar  XVI  srd   sufi  t riq t  sasında 

formala an v  ilahi e qi t r nnüm ed n haqq a iql rinin saz 

havaları  il   eyniyy t  t kil  etm y   bil r.  Amma  bu  milli 

musiqi  n n sinin  tarixi  bir  m rh l sidir  v   bu  m rh l d  

mövcud  olan  musiqi  m nz r sini  Nizaminin  s rl rind n 

mü ahid   edirik.  Bu  kifay t  q d r  etibarlı  bir  m nb dir. 

Motivl ri  Nizami  s rl rind   d   mü ahid   olunan  bir  sıra 

xalq  dastanlarının    m rasiml rl   ba lı  olması  m lumat 

dair sini  bir  q d r  d   geni l ndirir.  Bel   mür kk b  tipli 

müqayis li ara dırma aparan alim orijinal xarakterli n tic l r 

ld  etmi dir. M lumdur ki, “ Novruz v  Q ndab”    n q dim 

dastanlarımızdandır.  Bu  dastan  q dim  görü l rl ,  ayin  v  

m rasiml rl  ba lı oldu u kimi, Nizami  s rl rind ki bir sıra 

lam t  v   izl r  d   bu  dastanla  ba lıdır.  Mu am  v   saz 

havaları il   laq dar olan “ Novruz”  adları da daha çox q dim 

bahar  bayramı  m rasimi  il   ba lıdır.  “ Xosrov  v   irin”  

poemasındakı  “ Sazi-Novruz” ,  q dim  saz  havası  olan  “ ah 

yuxusu”   il   laq dar  olan  flatunun  icad  etdiyi  çal ı  al ti, 

bu  al td   çaldı ı  havalarla  heyvanları  bihu   edib  yatırtması 


 

28

v  oyatması epizodları bel  bir fikir söyl m y  haqq verir ki, 



Nizami öz dövründ  mövcud olan saz havaları il  tanı  imi . 

M hur “ Yanıq K r mi”  saz havasının ilk adı “ Novruzu” dur. 

Sazda  “ Yanıq  K r mi”   melodiyasının  vv lind   indi  d   bu 

misralar musiqi dili il  t krar edilir: 

 

         Ana,  m nim d rdim Novruz d rdidi,  



        Ana, m nim d rdim Novruz d rdidi (9,14-15). 

 

übh siz  ki,  saz  havaları  qısa  bir  müdd td   yoxdan 



yaradılmamı dır.  Az rbaycanda  a ıq  s n ti  yarananda  xalq 

musiqi  n n sind n v  bu  n n d  mövcud olan havalardan 

yaradıcı  kild   istifad   olunmu dur.  Bu  zaman  havalar  v  

havacatlar  sufi  ideyanın  v   praktikanın  ifad sin   uy un-

la dırılmı dır.  

Nizami  dahi 

xsiyy tdir.  O,  zamanına  gör  

ensiklopedik  biliy   malik  bir  insandır.  Ona  gör   d   ona 

q d rki  v   onun  zamanı  h r  k sd n  önc   ondan  sorulur. 

S.P.Pirsultanlı  sor unu  do ru  ünvana  ünvanlayıb.  Çünki  o 

ünvandan yalnız do ru cavablar alınır. Bu do ru cavablar da 

ça da  folklor m lumatları il  s sl ir,  d biyyatın ç tinl ri 

folklor m tnl rind  asanla ır. Çünki bu f aliyy t sah l ri bir-

biri  il   sıx  kild   ba lıdır  v   onlar  biri  dig rini  izah  ed n 

spesifik sistemin t rkib elementl ridir. 

“ X ms ”  eyni zamanda, y ni bütün dig r keyfiyy tl ri 

il  yana ı v  onlara heç bir x l l g tirm d n, möht

m bir 


folklor  ensiklopediyasıdır.  Bu  ensiklopediyada  xalqımızın 

m n vi  dünyasını  özünd   mük mm l  kild   ehtiva  ed n 

xalq  yaradıcılı ının  çe idli  sah l ri,    müxt lif  janrları, 

folklora, etnoqrafiyaya aid bilikl ri  ks olunmu dur. 

 Nizami  “ X ms ” sind ki  s rl rin  ks riyy ti  ar-

xetipl rini  folklordan  götürür  v   d bi  n n y   uy un  bir 

kild   d yi ir.  Buradakı  s rl r  sasında  möht

m  bir 


 

29

folklor  antologiyası  b rpa  oluna  bil r.  Nizamid n  folkloru 



öyr nm yin  n  nikbin  v   mük mm l  nümun sini  S dnik 

Pa a Pirsultanlı öz t dqiqatlarında göst rib. 

 

d biyyat 



1.  R. kb rov.    “ Heyd r  liyev  v   Nizami  G nc vi  irsi” , 

“ Heyd r  liyev v  m n vi d y rl r” . Bakı, 2003. 

2.  M. l kb rov  “ Nizami  G nc vi  v   Az rbaycan  xalq 

yaradıcılı ı”  (Namiz dlik dissertasiyası). Bakı, 1947, s h 25. 

3.Mübariz.  Nizami  yaradıcılı ında  Az rbaycan  folklorunun 

t siri. “ d biyyat”  q zeti, 24 iyun 1938. 

4.  H.Araslı.  “ Nizamid   xalq  sözl ri  v   xalq  ifad l ri” .  EA 

Az. f. X b rl ri, 1942, sayı 8. 

5.  H.Araslı.  “ Nizami  v   Az rbaycan  xalq  d biyyatı” . 

“ Nizami G nc vi”  m cmu si,  Bakı 1947. 

 6.  .Axundov.  “ Nizami  G nc vi  v   xalq  yaradıcılı ı” , 

“ Az rbaycan SSR EA x b rl ri” , 1954, sayı 2. 

 7. S.Pa ayev. “ Nizami i Azerbaydjanskie narodnıe predanie. 

Akademii  Nauk  SSSR    nstitut  Vostokovedenie  Voprosı 

vosto

çnoqo  literaturavedenii  i  tekstoloqii,  sbornik    statey” , 



Moskva, 1975. s. 120-126. 

 8. S.Pa ayev. “ Nizami v  folklor” , Bakı, 1976.   

 9. S.Pa ayev. “ Nizami v  xalq  fsan l ri” . Bakı, 1983. 


 

30

 



 10. A.X lil.  Orta ça  dünya modelinin strukturu v  mifoloji 

arxetipl ri. 

11.  S.Rzasoy.  Nizami  poeziyası:  mif-tarix  konteksti.  Bakı, 

2003. s h 3-10. 

 12.  S.P.Pirsultanlı.  “ Ozan-a ıq  yaradıcılı ına  dair  ara -

dırmalar” . Pirsultan, 2002. 

 13.  “ Elm  v   s n t  adamları  S dnik  Pa a  Pirsultanlı 

haqqında” . Pirsultan, 2003. 

 14.  S.P.Pirsultanlı  “ Az rbaycan  folkloruna  dair  t dqiql r” . 

Pirsultan, 2006.  

  14. “ Az rbaycan  d biyyatı tarixi” . Bakı, 1960, s.28. 

  15.   .B d lb yli. Musiqi lü ti, Bakı, 1969, s. 66. 

  16.  Nizami.  “ sg nd rnam ”  (“ qbalnam ” ) B, 1967, s. 77. 

  17. Nizami.  “ Xosrov v   irin” , B., 1962, s. 239. 

  18. Nizami. “ sg nd rnam ”  (“ r fnam ” ), B., 1964, s. 46. 

  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə