Control o'lchov asboblarini ishlash prinsipi reja: Zamonaviy elektr o’lchovi



Yüklə 21,45 Kb.
tarix17.05.2023
ölçüsü21,45 Kb.
#115057
Control o\'lchov asboblarini ishlash prinsipi reja Zamonaviy ele


Control o'lchov asboblarini ishlash prinsipi


REJA:



  1. Zamonaviy elektr o’lchovi

  2. Control o'lchov asboblarini ishlash prinsipi

  3. Control o'lchov vositalari

Ushbu maqolada zamonaviy elektr o’lchov asboblari va ularning ishlash prinsiplari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so’zlar: fizika, elektr, asboblar, elektr energiyasi, o’lchov asboblari. Inson aql-idroki, zakovati bilan o’rganayotgan, shakllantirayotgan hamda rivojlantirgan qaysi fanni, uning yo’nalishini olmaylik, albatta, o’lchashlarga, ularning


usullariga, o’zaro bog’lanishlariga duch kelamiz. Ayniqsa fizik elektr asboblari o’lchash usullari va vositalari yordamida har xil kattaliklarni o’lchash va ularga bog’liq masalalarni mukammal o’rganish orqaligina amalga oshiriladi. Shu sababdan, hozirgi qaysi bir fan, ilmiy yo’nalish, u xoh tabiiy, xoh ijtimoiy bo’lmasin, albatta elektr energiyasi ta’minoti bilan bevosita bog’liq. Inson qo’li yetgan, faoliyati doirasiga kirgan,
ammo, o’lchashlarsiz o’rganilgan, izlangan hamda ko’zlangan maqsadlarga erishish mumkin bo’lgan bironta yo’nalish yo’q. Shuning uchun ham elektr o’lchashlar asoslarini bilish, uni o’z mutaxassisligi doirasida tushunish va amaliy qo’llash har bir fizika yoki texnika yo’nalishidagi mutaxassislar tayyorlashda muhim omillardan biri
bo’lib hisoblanadi. “Elektr asboblari va ularning ishlash prinsiplari” mavzusida yoritilgan har qanday ish bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuning mukammal yoritilishidan, ayniqsa ushbu mavzuda elektron o’quv qo’llanmalar yaratishdan maqsad: talabalarda har xil turdagi kattaliklar, modda, materiallarning xarakteristikalari,
texnologik jarayonlar, fizikaviy hodisalar bo’yicha axborot hosil qilish va shu maqsadda ishlatiladigan ko’rsatuvchi analog, raqamli va qayd qiluvchi (yozib oluvchi)
o’lchash vositalarining ishlash prinsiplari hamda ularni amalda qo’llash borasida yetarli bilim va malakalarni hosil qilishdir. Ushbu mavzunini o’rganish natijasida talabalar: o’lchash haqidagi tushuncha, ta’riflar, elektr o’lchash usullari, har xil kattaliklarni bilishi; elektr o’lchash asboblari, ularning ishlash prinsiplari xarakte- ristikalarini bilishi; elektr o’lchov asboblarini amalda qo’llay bilishi; o’lchash natijalarini baholay bilishi muhim hisoblanadi [1]. Hozirgi kunda, ayniqsa, ishlab chiqarishni boshqarishda, fan va texnikaning rivojlanishida, jahon andozalariga mos keluvchi mahsulotlarni ishlab chiqishda, uning raqobatbardoshligini ta’minlashda o’ta muhim masalalardan biri sanaladi. Elektr energiya ishlab chiqarish va iste’mochilarga yuborish bilan birga ular tomonidan qabul qilinayotgan energiyaning miqdori va sifatini tekshirib turish lozim bo’ladi. Masalan, tok kuchi ampermetr, kuchlanish voltmetr, quvvat vattmetr, tok chastotasi chastotametr bilan o’lchanadi. Biz hozir ba’zi elektr o’lchov asboblarning ishlash prinsiplari haqida muhim ma’lumotlarni keltirmoqchimiz. Tok kuchi ampermetr asbobi bilan o’lchanadi. Ampermetr qarshilikga ketma ket qilib ulanadi. Ampermetr yordamida tok kuchini o’lchashdan maqsad ampermetr yordamida haqiqiy tok kuchini olishdir. Hech qachon
ampermetr tok tarmog’iga parallel qilib ulanmasligi kerak. Chunki, ampermetr qarshilikka parallel ulanganda uning ichki qarshiligi ancha kichik bo’lganligi sababli undan ancha katta tok o’tadi va ushbu tokka o’zi dosh bera olmasdan kuyib qolishi, ishdan chiqishi mumkin.
1-rasm. Analog ampermetrni ulash sxemasi Kuchlanish voltmetr asbobi bilan o’lchanadi. Voltmetr qarshilikka parallel qilib ulanadi. Odatda, voltmetrning ichki qarshiligi iste’molchilar qarshiliklaridan ancha katta qilib tanlanadi. Chunki, voltmetr qarshilikka parallel ulangani uchun
undagi kuchlanish manbaning kuchlanishiga teng bo’ladi. Voltmetrda katta quvvat ajralib chiqib asbobni ishdan chiqarib qo’ymasligi uchun formulaga binoan, ichki qarshilik yetarlicha katta bo’lishi kerak. Voltmetrning ichki qarshiligi uning pasportida yozilgan bo’ladi. Hech qachon voltmetrni tok tarmog’iga ketma ket ulab bo’lmaydi. Chunki, uning ichki qarshiligi kattaligi sababli manbaning barcha kuchlanishini o’zi yutib yuboradi va iste’molchiga tushadigan kuchlanish juda kichik
bo’lib qoladi. Natijada esa iste’molchining ishchi jarayoni butunlay o’zgarib ketadi, hatta zarar yetkazishi mumkin [2]. 2-rasm. Voltmetrni zanjirga ulash sxemasi Har xil zaryadlovchilarni yoki quvvat manbalarini loyihalash, ishlab chiqish va amalga oshiruvchilar doimo muhim omilga duch keladilar – chiqish voltini va oqim sarfini vizual nazorat qilish. Bunda hozirgi kunda keng ommalashayotgan Xitoyning
raqamli o’lchash asboblari yordam beradi. Xususan, raqamli amper-voltmetr – bu juda oddiy qurilma, arzon narxda va aniq ma’lumotni ko’rsatadi. Ammo, bu hali yangi bo’lganligi va o’quv adabiyotlarda hali bu qurilma haqida ma’lumotlar yo’qligi sababli uni ishga tushirish (zanjirga amper-voltmetrni ulash) muammoli vazifa bo’lishi mumkin. ushbu tezisda shu moslama haqida ham qisqacha ma’lumot berib
o’tiladi. Quyida ushbu moslamaning rasmi keltirilgan.
3-rasm. Raqamli amper-voltmetr Volt-ampermetr voltmetrdan farq qiladi. U katta funksionallik bilan ajralib turadi – u nafaqat kuchlanishni, balki tok kuchini ham o’lchaydi. Shuningdek, u tarmoqqa ikki tomonlama ulanishi mumkin: ketma-ket – tok kuchini o’lchash uchun
va parallel – kuchlanishni o’lchash uchun. Volt-ampermetr turlari xilma-xil bo’lib, hozirda raqamli turdagi volt-ampermetr keng qo’llaniladi. Raqamli voltmetr-ampermetrlarining o’zgarmas tokda hamda o’zgaruvchan tokda ham ishlaydigan turlari mavjud. Volt-ampermetr yoki amper-voltmetr deb ham ataladigan YB27VA va YB4835 seriyali raqamli AC voltmetr-ampermetrlari kuchlanish va tok qiymatlarini sinxron aniqlash uchun ishlatiladi. YB27VA voltmetrlari 0-100V va 0-
10A amperdagi DC davrlarida kuchlanishni o’lchaydi, YB4835 volt-ampermetrlari 80-500V va 0-100A amperdagi AC davrlarida kuchlanishni o’lchaydi. YB27VA va YB4835 seriyali DVA elektron qurilmalarida ichki dizayn va qizil yoki ko’k rang ko’rsatgichli LED displey mavjud. YB27VA va YB4835 qurilmalarining aniqlik sinfi
1,0 ga teng. Volt-ampermetrlar ko’p hollarda kam quvvatli elektr qurilmalarda ishlatiladi. Asboblar ulanishi: YB27VA 0-100V/0-10A voltmetr-ampermetrlari to’g’ridan-to’g’ri ulanishi kerak. Shuningdek, tok kuchini o’lchash diapazoni 10A: 0-50A va 0-100A dan yuqori bo’lgan YB27VA volt-ampermetrlari mavjud, bu holda qurilmalar 7 mV tashqi shunt orqali ulanishi kerak. YB27VA shahar volt-mpermetrlari mini deb ataladi. Ularni ulashda 4,5-30V DC kuchlanishli qo’shimcha
quvvat manbai bilan ta’minlash kerak. Natija olish tezligii sekundiga 3,3 marta. YB4835 AC volt-ampermetrlari biroz kattaroq. Qo’shimcha elektr ta’minotiga ehtiyoj yo’q, quvvat sarfi 0,2 Vt. Natija olish tezligi sekundiga 2,0 marta [3-4]. Raqamli voltmetr-ampermetrlarining batafsil tavsiflari jadvallarda keltirilgan. O’zgarmas tok va kuchlanishda Ishchi tok kuch 20 mA Kuchlanish manbai 4,5-30V doimiy tokda Sinov uchlanishi 0-100V Aniqlik sinfi 1,0 O’lchov chastotasi 3,3 Ishchi harorat O’lchami 48x29x21 mm Displey 0,36’’ LED Massa 20 g
O’zgaruvchan tok va kuchlanishda Quvvat sarfi 0,2Vt Aniqlik sinfi 1,0
O’lchov chastotasi 2,0 Ishchi harorat O’lchami 70x40x30 mm Ishchi harorat Displey 0,56’’ LED Sim uzunligi 95 mm Massa 62 g Yuqorida bayon etilgan fikrlardan xulosa qilish mumkinki, zamonaviy elektr
o’lchov asboblari va ularning ishlash prinsiplari haqida tegishli ma’lumotlarga ega bo’lish orqali o’qituvchi tinglovchilarga mavzuni sifatli bayon eta oladi va laboratoriya mashg’uloti natijasi xatoliksiz bajarilishiga asos bo’lib xizmat qiladi.


Ma’lumki, o`lchovshunoslik, o`lchov vositalari va usullarini yaratishda va ularning rivojlanishida ayniqsa Sharq, xususan Markaziy Osiyo olimlarining hissasi katta bo`lgan. Masalan, VIII – XI asrlarda yashab ijod qilgan vatandoshlarimizdan Al-Xorazmiy, Ahmad Al-Farg`oniy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va Mirzo Ulug`bek kabi buyuk olimlarimiz o`lchovshunoslik va o`lchov birliklarga oid bir qancha asarlar yozib qoldirishgan. Buyuk alloma Al–Xorazmiyning (783 - 850) “O`lchashlar haqida” risolasida uzunlik, yuza, hajmlarni hisoblash va o`lchash usullarini amalda qanday qo`llash haqida ma`lumotlar keltirilgan. Uning “Quyosh to‘g‘risida”gi risolasida vaqtni aniq o‘lchachga katta ahamiyat qaratilgan. Vatandoshlarimizdan yana biri Axmad al-Farg‘oniy (taxminan 798 - 865) dunyoda birinchi bo‘lib 861 – yilda Nil daryosi sathini o‘lchaydigan asbobni kashf qilgan. Uning bu kashfiyoti o`sha davrda juda katta ahamiyatga ega bo`lib, daryo suvi sathini o‘lchash natijasida qishloq xo`jalik ekinlarining u yoki bu turini ekish bo‘yicha tavsiyalar berilar, ya’ni suv sathi maxsus belgidan past bo‘lganda o‘rtacha suv talab qiladigan o‘simliklar va belgidan yuqori bo‘lganda ko‘p suv talab qiladigan ekinlar ekish tavsiya etilgan. Rossiya olimi D.I. Mendeleyev o`lchashlar haqida “Har qanday fan o`lchashdan boshlanadi” degan ta`rifi bilan o`lchashning fan va texnika taraqqiyotida qanday ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatgan[16,17]. Ushbu maqsadda talabalar axborot – o‘lchash tizimlari strukturasi va klassifikatsiyasini, axborot – o‘lchash tizimi komponentlarining o‘zaro aloqalari, ma’lumotlarni uzatish, qabul qilish va qayta ishlash, axborot – o‘lchash tizimlarining metrologik xarakteristikalarini baholash kabi mavzulardan nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘ladi hamda axborot – o‘lchash tizimlarini loyihalash, ishlab chiqish kabi jarayonlariga ilmiy va uslubiy yondashgan holda ularning ilmiy dunyoqarashini shakllantirish vazifalarini bajaradi. 4 Fan bo‘yicha talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalariga quyidagi talablar qo‘yiladi. Talaba: - “Elektr o‘lchovlar va instrumentlar” tushunchasi, Elektr o‘lchashlarning birlamchi o‘lchash o‘zgartgichlari va o‘lchanayotgan kattalikni raqamli shaklga o‘zgartirish texnologiyasini, elektr o‘lchashlar tarkibiy elementlari o‘rtasida ma’lumotlar uzatish hamda o‘zaro aloqa, o‘lchash asboblari interfeysi, ma’lumotlarni qayta ishlash va ularni aks ettirish, Elektr o‘lchashlarning metrologik xarakteristikalari haqida tasavvurga ega bo‘lishi; - Elektr o‘lchovlar va instrumentlar tizimlari ishini tashkil etish uchun standart interfeyslarni, programma ta’minoti, axborot – o‘lchash tizimi texnik xarakteristikalarini baholay olish va tahlil qilishni, tizim diagnostikasi va uni loyihalay olishni bilishi va ulardan foydalana olishi; - zamonaviy axborot – o‘lchash, kommunikatsion texnologiyalar va texnik vositalaridan foydalana olish, ma’lumotlarni uzatish, qabul qilish va qayta ishlash hamda katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, axborot – o‘lchash tizimlarini loyihalash, ishlab chiqish va hisoblashning zamonaviy usullaridan foydalana olish va texnik muammolar bo‘yicha tegishli qaror qabul qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak;


O‘lchash xatoliklari turli sabablarga ko‘ra turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mumkin. Bu sabablar qatoriga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:  o‘lchash vositasidan foydalanishda uni sozlashdan yoki sozlash darajasini siljishidan kelib chiquvchi sabablar;  o‘lchash ob’ektini o‘lchash joyiga (pozitsiyasiga) o‘rnatishdan kelib chiquvchi sabablar;  o‘lchash vositalarining zanjirida o‘lchash ma’lumotini olish, saqlash, o‘zgartirish va tavsiya etish bilan bog‘liq sabablar;  o‘lchash vositasi va ob’ektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura yoki bosimning o‘zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va hokazolar) dan kelib chiquvchi sabablar;  o‘lchash ob’ektining xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar;  operatorning malakasi va holatiga bog‘liq sabablar va shu kabilar. O‘lchash xatoliklarini kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda eng avvalo o‘lchash natijasiga salmoqli ta’sir etuvchilarini aniqlash lozim bo‘ladi. Agar asbob shu sharoitdan farqli bo‘lgan tashqi sharoitda ishlatilsa, hosil bo‘ladigan xatolik qo‘shimcha xatolik deyiladi. Mohiyati, tavsiflari, o‘zgarish xarakteriga qarab va bartaraf etish imkoniyatlariga ko‘ra: 1) muntazam xatoliklar; 2) tasodifiy xatoliklar; 3) qo‘pol xatoliklar yoki yanglishuv xatoliklarga bo‘linadi. 8 1.3. Elektr o‘lchashlar haqida Elektromexanik turidagi analogli asboblar to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar O‘lchash asbobi deb, o‘lchash uchun qo‘llaniladigan va me’yorlangan metrologik xossalarga ega bo‘lgan texnik vositaga aytiladi. Analogli o‘lchash asboblari yoki bevosita ko‘rsatuvchi asboblar Elektr o‘lchashlar va umuman o‘lchash texnikasida keng o‘rin olgan asboblardan hisoblanadi. Analogli o‘lchash asbobining struktura sxemasi 1.1-rasmda tasvirlangan. Bu turdagi asboblarda ko‘rsatuv qaydnomasi uzluksiz (Funktsional) ravishda o‘lchanayotgan kattalik bilan bog‘liqlikda bo‘ladi[16]. 1.1-rasm. Analogli o‘lchash asbobining struktura sxemasi. 1.2-jadval Analog o‘lchash asboblarining turlari, tizimi. Olchash asbobining tizimi Magnitoelektrik(ME) Elektromagnit(EM) Elektrodinamik(ED) Ferrodinamik(FD) Elektrostatik(ES) Induktsion(I) Yuqorida keltirilgan 1.2-jadvalda analog o‘lchash asboblarining turlari, tizimi haqida ma’lumotlar jamlangan. Tinchlantirgichlarning turlari: •havoli(1.2-rasm); • elektromagnit induktsiyali(1.3-rasm); X U O‘lchash a mexanizmi Qayd etish qurilmasi zanjiri O‘lchash zanjiri 9 •suyuqlikli(1.4-rasm). 1.2-rasm. Havoli tinchlantirgich: 1-aylanish o‘qi; 2-strelka; 3-Elektr magnit(EM) g‘altak; 4-yaproqchali o‘zak; 5-spiral; 6- havoli tinchlan-tirgich. 1.3-rasm. Elektromagnit induktsiyali tinchlantirgich: 1-temir o‘zak; 2-sanoq mexanizmi; 3-alyuminiy disk; 4-EM induktsiyali tinchlantirgich; 5-magnit o‘zak; Z-yuklama. 1.4-rasm. Suyuqlikli tinchlantirgich: 1-aylanuvchi qism; 2-suyuqlikli tinchlantirgich; 3-qo‘zg‘almas qism. Kattalikning sonli qiymatini odatda o‘lchash amali bilangina topish mumkin, ya’ni bunda ushbu kattalik miqdori birga teng deb qabul qilingan shu turdagi kattalikdan necha marta katta yoki kichik ekanligi aniqlanadi. O‘lchash deb, shunday solishtirish, anglash, aniqlash jarayoniga aytiladiki, unda o‘lchanadigan kattalik fizik eksperiment yordamida, xuddi shu turdagi, birlik sifatida qabul qilingan miqdori bilan o‘zaro solishtiriladi. Bu ta’rifdan shunday xulosaga kelish mumkinki: birinchidan, o‘lchash bu har xil kattaliklar to‘g‘risida informatsiya hosil qilishdir; ikkinchidan, bu fizik eksperimentdir; uchinchidan - o‘lchash jarayonida o‘lchanadigan kattalikning o‘lchov birligining ishlatilishidir. Demak, o‘lchashdan maqsad, o‘lchanadigan kattalik bilan uning o‘lchov birligi sifatida qabul qilingan miqdori orasidagi (tafovutni) nisbatni topishdir. Ya’ni, o‘lchash jarayonida o‘lchashdan ko‘zda tutiladigan maqsad, ya’ni izlanuvchi kattalik (bu shunday asosiy kattalikki uni aniqlash butun izlanishni, tekshirishni vazifasi, maqsadi hisoblanadi) va o‘lchash ob’ekti ishtirok etadi. O‘lchash ob’ekti (o‘lchanadigan kattalik) shunday yordamchi kattalikki, uning yordamida asosiy izlanuvchi kattalik aniqlanadi, yoki bu shunday qurilmaki, uning yordamida o‘lchanadigan kattalik solishtiriladi. Shunday qilib, uchta tushunchani bir-biridan ajrata bilish kerak; o‘lchash, o‘lchash jarayoni va o‘lchash usuli. O‘lchash - bu umuman har xil kattaliklar to‘g‘risida informatsiya qabul qilish, o‘zgartirish demakdir. Bundan maqsad izlanayotgan kattalikni son qiymatini qo‘llash, ishlatish uchun qulay shaklda aniqlashdir. O‘lchash jarayoni - bu solishtirish eksperimentini o‘tkazish jarayonidir (solishtirish qanday usulda bo‘lmasin). O‘lchash usuli esa - bu fizik eksperimentning aniq ma’lum struktura yordamida, o‘lchash vositalari yordamida va eksperiment o‘tkazishning aniq yo‘li, algoritmi yordamida bajarilishi, amalga oshirilishi usulidir. 12 O‘lchash odatda o‘lchashdan ko‘zlangan maqsadni (izlanayotgan kattalikni) aniqlashdan boshlanadi, keyin esa shu kattalikning xarakterini tahlil qilish asosida bevosita o‘lchash ob’ekti (o‘lchanadigan kattalik) aniqlanadi. O‘lchash jaraeni yordamida esa shu o‘lchash ob’ekti to‘g‘risida informatsiya hosil qilinadi va nihoyat ba’zi matematik qayta ishlash yo‘li bilan o‘lchash maqsadi haqida yoki izlanayotgan kattalik haqida informatsiya (o‘lchash natijasi) olinadi. Elektr energiysini hisobga olish asboblarining tasnifi quyidagi rasmda tasvirlangan(2.1- rasm). Ular induktsionli, elektronli va mikroprptsessorli turlariga bo‘linadi[16]. 2.1- rasm. Elektr energiysini hisobga olish asboblarining tasnifi. O‘lchash natijasi - o‘lchanayotgan kattalikning son qiymatini o‘lchash birligiga ko‘paytmasi tariqasida ifodalanadi. O‘lchanadigan kattalikning o‘lchash jarayonida o‘zgarish xarakteriga ko‘ra statik va dinamik o‘lchashlarga ajratiladi. Statik o‘lchash deganda qiymati o‘lchash jarayoni mobaynida o‘zgarmaydigan kattalikni o‘lchash tushuniladi. Bundan tashqari, davriy o‘zgaruvchan kattaliklarning turg‘un rejimidagi o‘lchashlar ham kiradi. Masalan, o‘zgaruvchan kattalikning amplituda, effektiv va boshqa qiymatlarini turg‘un rejimida o‘lchash. Dinamik o‘lchashlarga qiymatlari o‘lchash jarayonida o‘zgarib turadigan kattaliklarni o‘lchashlar kiradi. Dinamik o‘lchashga vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan kattalikning oniy qiymatini o‘lchash misol bo‘la oladi
Yüklə 21,45 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin