DAġ DÖVRÜ alti cġlddə



Yüklə 2.13 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/19
tarix27.06.2017
ölçüsü2.13 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

                                                                Maisə Rəhimova 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

19 

 

 



 

 

 

 

 

Kitab Azərbaycan paleolit məktəbinin banisi 

Professor Məmmədəli Murad oğlu Hüseynovun  

əziz xatirəsinə həsr olunmuşdur. 

 

GĠRĠġ 



 

Çoxcildlik Azərbaycan arxeologiyasının  yazılmasında əsas 

məqsəd son 150 ildə və xüsusən, XX əsrdə Azərbaycan dövləti iki 

dəfə  müstəqillik  əldə  etdikdən  sonra  respublikamızın  ərazisində 

aparılmış arxeoloji tədqiqat və kəşfiyyat işləri nəticəsində tapılmış 

maddi- mədəniyyət  qalıqlarını 

arxeologiya  elminin  müasir 

səviyyəsində  tədqiq  edib,  onun  nəaliyyətlərini  beynəlxalq  və 

ölkəmizin geniş ictimaiyyətinə çatdırmaqdan ibarətdir. 

Uzaq  keçmişin  tədqiqində  ən  mühüm  mənbə  arxeoloji 

tapıntılar  hesab  olunur.  Arxeoloji  mənbələr  əsasında  ilk  ibtidai 

insanların  meydana  gəlməsi,  inkişaf  etməsi  və  formalaşması 

tarixini dəqiq öyrənmək olur. Məhz buna görə də arxeologiya elmi 


20 

 

insanın  uzaq  keçmişini  maddi  mədəniyyət  qalıqları  vasitəsilə 



tədqiq edir. 

1953-cü  ilə  qədər    Azərbaycan  Respublikası  ərazisində 

Paleolit  dövrünə  aid  qədim  insan  düşərgələrinin  olmadığı  barədə 

elmi  ədəbiyyatlarda  yanlış  fikir  söylənilirdi.  Hətta,  1881-ci  ildə 

Tiflis şəhərində keçirilən V arxeoloji qurultayda Zaqafqaziya  və o 

cümlədən Azərbaycan ərazisində  ibtidai  insanların  yaşamadığı  və 

bu  bölgələrdə  qədim  insan  düşərgələrinin  olmaması  barədə  qərar 

çıxarılmışdı.  Təəssüf  ki,  1953-cü  ilə  qədər  Azərbaycan  tarixinə 

aid  yazılmış bəzi əsərlərdə bu qərarın düzgün olduğunu  söyləyən 

arxeoloqlar da var idi. 

Tarixi  mənbələr,  coğrafi  və  paleogeoloji  ədəbiyyatlardan 

məlum  olurdu  ki,  Azərbaycan  Respublikasının  ərazisi  ən  qədim 

zamanlardan  ibtidai  insanların  məskunlaşması  üçün  olduqca 

əlverişli  təbii  coğrafi  şəraitə  malik  olmuşdur.  Daş  Dövrünün 

görkəmli  tədqiqatçısı  Sergey  Nikolayeviç  Zamyatnin  1950-ci 

illərin  əvvəllərində  yazırdı  ki,  Azərbaycan  ərazisində  Binəqədi 

yaxınlığında  tapılmış  fauna qalıqları bu ərazidə  IV dövrdə  ibtidai 

insanların  yaşaması  üçün  əlverişli  təbii  coğrafi  şəraitin  olmasını 

göstərir (Zamyatnin, 1950). 

Azərbaycan Respublikası ərazisində paleolit düşərgələrinin 

aşkar  olunması  məqsədilə  1953-cü  ilin  noyabrında  rus  alimi 

S.N.Zamyatnin  Leninqraddan  Bakıya  dəvət  olunmuş  və 



21 

 

M.M.Hüseynovun  iştirakı  ilə Şamaxı,  Mərəzə  və Qazax rayonları 



ərazilərində  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  aparılmışdır.  Aparılan 

arxeoloji  kəşfiyyat  işləri    zamanı  ən  yaxşı  elmi  nəticə  Qazax 

rayonunun  Damcılı  ərazisində  əldə  olunmuşdur.  Damcılı 

mağarasında aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri  zamanı düşərgənin 

çöküntülərindən 

Mustye, 


Mezolit, 

Neolit 


və 

Eneolit 


mədəniyyətlərinə  aid  maddi  mədəniyyət  nümunələri  tapılmışdır 

(Zamyatnin, 1958). 

1958-ci  ildə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit 

arxeoloji  ekspedisiyasının  Qazax  rayonu  ərazisində  apardığı 

arxeoloji kəşfiyyat  işləri  zamanı  Daş dövrünə aid  yeni bir abidə - 

Daşsalahlı  düşərgəsi  qeydə  alınmış  və  tədqiq  olunmuşdur 

(Hüseynov, 1975). 

1960-cı 


ilin  iyun-iyul  aylarında  M.M.Hüseynovun 

rəhbərliyi  altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Qarabağın 

Quruçay  və Köndələnçay  vadilərində  apardığı arxeoloji kəşfiyyat 

işləri   zamanı dünya şöhrətli Azıx  və Tağlar paleolit düşərgələrini 

qeydə alıb və kompleks şəkildə arxeoloji qazıntılar aparmışdır.  

Sonralar  aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində 

Qarabağda  Şuşa,  Kəlbəcərdə  Zar  və  Orta  Şurtan  tapıntı  yerləri, 

Naxçıvan  ərazisində  Qazma,  Lerik  rayonu  ərazisində  isə  Buzeyir 

və Zuvandçay paleolit düşərgələri qeydə alınmışdır.  


22 

 

Azərbaycan  Respublikası  ərazisində  son  55  il  ərzində 



aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  ilk  ibtidai  insanların 

məskunlaşmasına 

aid 

zəngin 


arxeoloji

paleontoloji 

və 

paleoantropoloji  materiallar  aşkar  edilmişdir.  Həmin  elmi 



tapıntılar  əsasında  respublikamızın  ərazisi  ibtidai  insanın 

formalaşdığı ərazilər sırasına daxil edilmişdir.  Aparılan kompleks 

arxeoloji tədqiqatlar  nəticəsində Azərbaycan ərazisində  ilk  ibtidai 

insanların  2-2,5  milyon  il  bundan  əvvəl  məskunlaşmağa 

başlamaları elmi faktlarla sübuta yetirilmişdir. 

Çoxcildlik  Azərbaycan  arxeologiyasının  “Daş  dövrü” 

cildində  Azərbaycanın  Quruçay,  Arpaçay,  Tərtərçay,  Viləşçay, 

Zuvandçay,  Daşaltıçay  və  digər  çay  vadilərində  aşkar  edilmiş 

Quruçay, Aşel, Mustye, Orinyak, Solyutre, Madlen, Azil, Mezolit, 

Neolit arxeoloji  mədəniyyətlərinə aid  maddi  mədəniyyət qalıqları 

şərh  olunmuş  və  onların  xarakterik  xüsusiyyətləri  müəyyən 

edilmişdir. 

Əsərdə  həmçinin  respublikamızın  ərazisində  Daş  dövrünə 

aid  düşərgələrdən  aşkar  olunmuş  maddi  mədəniyyət  qalıqları 

əsasında  burada  ibtidai  insanların  mağara  həyatından,  əmək 

alətləri 

hazırlanmasının  texniki-tipoloji  xüsusiyyətlərindən, 

ovçuluq  təsərrüfatından,  ilkin  odla  tanışlıqdan,  ibtidai  tikili 

yerlərindən,  qədim  insan  qalıqlarından,  qayaüstü  rəsmlərdən, 

ibtidai  icmanın  ayrı-ayrı  inkişaf  mərhələləri  və  Qarabağın  ən 



23 

 

qədim  tarixindən  bəhs  olunur.  Eyni  zamanda  dünyanın  ən  qədim 



və  arxeoloji  tapıntılarla  zəngin  olan  Olduvay,  Türkanə,  Azıx, 

Dmanisi,  Vallone,  Kondel-Araqo,  Lazaret,  Kudaro,  Tağlar, 

Qazma  və  digər  arxeoloji  abidələr  haqqında  müfəssəl  elmi 

məlumatlar verilmişdir. 

Azərbaycanın Daş dövrü düşərgələrində aparılan kompleks 

elmi  tədqiqatlar  nəticəsində  respublikamızın  ərazisində  nəinki 

ibtidai  insanların  yaşaması  isbat  olunmuş,  eyni  zamanda  bu 

diyarda  ən  qədim  insanların  uzun  müddət  məskən  salıb 

formalaşması  və  neandertal  tipli  insanların  inkişaf  edib.  Homo 

sapiens  –  kamil  insanlara  çevrilməsi  elmi  faktlarla  sübuta 

yetirilmişdir. 

Azıx qədim  insan düşərgəsində aparılan arxeoloji  tədqiqat 

işlərində  ilk  vaxtlar  ancaq  Azərbaycan  alimləri  iştirak  edirdilər. 

Lakin  sonralar  çoxtəbəqəli  paleolit  düşərgəsində  aşkar  olunmuş 

maddi  mədəniyyət  qalıqlarının  zənginliyi,  burada  kompleks 

şəkildə arxeoloji qazıntı işlərinin aparılmasını məqsədəuyğun etdi. 

Ona  görə  də  Azıx  paleolit  düşərgəsində  arxeoloqlarla  yanaşı, 

paleontoloqlar, 

paleogeoloqlar, 

paleogeomorfoloqlar, 

paleoantropoloqlar  və  digər  elm  sahələrinin  mütəxəssisləri  

tədqiqat işləri aparmağa başladılar. Azıxda elmi tədqiqatlar aparan 

M.M.Hüseynov,  D.V.Hacıyev,  Ə.V.Məmmədov,  N.Ş.Şirinov, 

Ə.Q.Cəfərov,  A.A.Veliçko,  S.D.Əliyev,  M.B.Süleymanov  və 



24 

 

başqa  alimlərin  fəaliyyəti  nəticəsində  Paleolit  dövrünün  ayrı-ayrı 



inkişaf  mərhələlərinə aid zəngin elmi  materiallar aşkar edilmişdir. 

Hazırda  Azərbaycan  ərazisində  aparılan  paleolit  problemi  üzrə 

tədqiqat  işləri  beynəlxalq  xarakter  almışdır.  Çünki  ölkəmizin 

ərazisində olan paleolit düşərgələri dünyada  elə abidələrdir ki, bu 

düşərgələrin  çöküntülərində  mədəni  təbəqələr  tarixi  ardıcıllıqla 

əmələ  gəlmiş  və arxeoloji  tapıntıların biri digərini  tamamlayır. Bu 

da  ibtidai  insanların  həyat  tərzini,  alət  hazırlama  texnikasını, 

onların  inkişaf  xüsusiyyətlərini,    Daş  dövrünün  heyvanat  aləmini 

və  təbii  coğrafi  şəraitini  öyrənmək  baxımından  müstəsna  elmi 

əhəmiyyət kəsb edir. 

1981-ci il dekabrın 8-də Fransanın paytaxtı Paris şəhərində 

olan  İnsan  muzeyində    “Avropanın  ilk  sakinləri”  adlı  sərgi  təşkil 

edilmişdir.  Sərgidə  dünyanın  ən  qədim  insan  düşərgələrindən 

aşkar  olunmuş  arxeoloji  və  paleoantropoloji  tapıntılar  nümayiş 

etdirilmişdir.  Sərgidə  keçmiş  SSRİ-dən  ancaq  Azıx  və  Tağlar 

paleolit  düşərgələrindən  aşkar  olunmuş  maddi  mədəniyyət 

qalıqları  üçün  ayrıca  guşə  ayrılmışdır.  Arxeoloji  materiallar 

içərisində  Quruçay,  Aşel,  Mustye  mədəniyyətlərinin  və  həmçinin 

azıxantropun alt çənəsi xüsusi maraq doğurmuşdur. 

İ.M.Cəfərzadə,  C.N.Rüstəmov  və  F.M.Muradovanın 

rəhbərliyi  altında  Qobustan  ərazisində  aparılan  arxeoloji  tədqiqat 

işləri  nəticəsində  üst  Paleolit,  Mezolit,  Neolit  və  digər  arxeoloji 



25 

 

dövrlərə  aid  çoxtəbəqəli  düşərgələr  qeydə  alınıb  və  arxeoloji 



qazıntılar aparılmışdır. 

Qobustanda  aparılmış  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində 

tapılmış  maddi  mədəniyyət  qalıqları  bu  ərazidə  əkinçilik  və 

maldarlığın  ilkin  meydana  çıxması,  burada  istehsaledici 

təsərrüfatın  ilk  rüşeymlərinin  meydana  gəlməsini  Mezolit 

dövrünün sonlarından başlanmasını söyləməyə əsas verir. 

Qobustanın 

“Qayaarası”, 

“Ana 

zağa”, 


“Kənizə”, 

“Ovçular”,  “Öküzlər”,  “Maral”,  “Ceyranlar”,  “Daşaltı”,  “Firuz”, 

“Dairə”,  “Şonqar”  və  digər  düşərgələrində  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar zamanı minlərlə əmək alətləri, ovlanmış heyvan və balıq 

sümükləri tapılmışdır. 

Qobustan  ərazisində  aparılan  elmi  tədqiqatlar  zamanı 

məlum  olmuşdur  ki,  Mezolitə  keçid  dövründə  Qafqaz  və  Ön 

Asiyanın bir çox Mezolit dövrü  abidələrində olduğu kimi, burada 

da  alətlər  mikrolit  səciyyə  daşıyır.  Bu,  başlıca  olaraq,  həmin 

dövrdə  ox  və  yayın  geniş  yayılması  ilə  əlaqədar  olmuşdur. 

Mikrolitlər  əsasən  dişli  yığma  alətlərin,  ox,  mizraq,  nizə  tipli 

silahların  və  biçin  bıçaqlarının  hazırlanmasında  istifadə 

olunmuşdur. 

Qobustanın  “Firuz” düşərgəsində son Mezolit dövrünə  aid 

təbəqədən kütləvi dəfnlə əlaqədar on böyük və bir  uşaq skeletinin 

qalıqlarının tapılması  mühüm elmi  əhəmiyyətə  malikdir.  Buradan 



26 

 

həmçinin  külli  miqdarda  qəbir  avadanlığı,  əsasən  bəzək  əşyaları 



və  müxtəlif  alətlər  tapılmşdır.  Aşkar  edilmiş  alətlər  ölənlərin 

məşğuliyyəti ilə əlaqədardır. 

Mezolit  və  Neolit  dövrlərinin  əsas  daş  məmulatının 

oxşarlığı  müəyyən  edilmiş  və  bu  da  Qobustanda  əhalinin  tarixi-

mədəni  inkişaf  ənənələrindəki  varisliyə  və  min  illərlə  burada 

yaşayan qəbilələrin eyni etnik qrupa daxil olmasını göstərir. 

Aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  Qobustanın 

Böyükdaş,  Kiçikdaş,  Şıxqaya  və  Şonqar  dağları  sahəsində, 

həmçinin  Cingirdağda,  Yazılıtəpədə,  eləcə  də  qədim  düşərgə, 

yaşayış  yerləri, kurqan  və digər abidələrdə qazıntılar  zamanı qaya 

və  ayrı-ayrı  daşlar  üzərində  6  mindən  artıq  erkən  Mezolit 

dövründən  başlayıb,  orta  əsrlərin  sonunadək  olan  tarixi  dövrlərə 

aid rəsmlər aşkar edilmişdir. 

Azərbaycanın  daş  dövrü  düşərgələrindən  tapılmış  maddi 

mədəniyyət  qalıqları  bəşər  sivilizasiyasının  tarixini  tədqiq  etmək 

üçün əvəzsiz  arxeoloji  mənbələrdir. Məhz bunu əsas tutan Fransa, 

İtaliya, İspaniya, Rusiya, Azərbaycan və Gürcüstan alimləri 2001-

ci  ildə  Beynəlxalq  İNTAS-2000  adlı  proqram  hazırlamışlar. 

Proqram  2001-ci  ilin  iyul  ayında  Fransanın  Totavel  şəhərində 

keçirilən beynəlxalq elmi konfransda təsdiq olunmuşdur. 

Həmin  proqrama  uyğun  olaraq  Ə.Q.Cəfərov  Fransanın 

İnsan  Paleoantologiya  İnstitutu  və  Avropa  arxeoloji  tədqiqatlar 



27 

 

mərkəzində 



Azərbayanın 

paleolit 

düşərgələrinin 

maddi 


mədəniyyət  qalıqları  haqqında  elmi  məruzələrlə  çıxış  etmişdir. 

Məruzələrə Azıx, Tağlar  və digər paleolit düşərgələrinin  arxeoloji 

və  paleoantoloji  tapıntıları  şərh  edilmiş,  azıxantropun  çənə 

sümüyünün  qalığının  isə  Qafqaz  və  Yaxın  Şərqdə  ən  qədim 

paleoantropoloji tapıntı olduğunu bildirmişdir. 

2002-ci  ildə  sentyabrın  7-dən  oktyabrın  1-dək  Beynəlxalq 

İNTAS-2000  proqramına  uyğun  olaraq  Avropa  ölkələrindən  22 

görkəmli  alim  başda  professor  Henri  dö  Lümley  olmaqla  Bakıya 

gəlib  çoxtəbəqəli  Azıx,  Tağlar,  Qazma  və    digər  düşərgələrdən 

tapılmış  maddi  mədəniyyət  qalıqları  ilə  tanış  olmuş  və  bu 

tapıntıların 

dünya 


arxeologiya, 

paleontologiya 

və 

paleoantropologiya  elmləri  üçün  müstəsna  elmi  əhəmiyyəti 



olduğunu yekdilliklə qeyd etmişlər. 

Çoxcildlik  Azərbaycan  arxeologiyasının  “Daş  dövrü”nün 

giriş,  I,  III,  IV,  VI,  VI-X  fəsillərini,  nəticə  və  rus  dilində  olan 

xülasəni  Ə.Q.Cəfərov,  II,  V  fəsillərini  M.M.Hüseynov  və 

Ə.Q.Cəfərov,  XI  fəslini  M.M.Mənsurov,  XII-XIV  fəsillərini  isə 

C.N.Rüstəmov və F.M.Muradova yazmışlar. 

Çoxcildlik  Azərbaycan  arxeologiyasının  I  cildinin 

yazılmasında 

köməklik 

göstərdiklərinə 

görə, 

akademik 



N.Vəlixanlıya,  institutun  direktoru  t.e.d.  M.Rəhimovaya    və  Daş 

28 

 

dövrü  şöbəsinin  bütün  əməkdaşlarına  dərin  minnətdarlığımızı 



bildiririk. 

 

  



 

 

 



I FƏSĠL 

 

AZƏRBAYCANDA DAġ DÖVRÜNÜN 

ÖYRƏNĠLMƏ TARĠXĠ 

Azərbaycan 

Respublikası 

ərazisində 

Daş 

dövrü 


abidələrinin  tədqiq  olunmasının  xalqımızın  uzaq  keçmişinin 

öyrənilməsində mühüm elmi əhəmiyyəti vardır. 

1918-1953-cü  illərdə  Azərbaycan  Respublikası  ərazisində 

aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat 

və  qazıntı 

işləri 


zamanı 

respublikamızın  ərazisinin  qədim  keçmişinə  aid  yüzlərlə  maddi 

mədəniyyət  abidələri  qeydə  alınmışdır.  Lakin  həmin  abidələr 

içərisində  Daş  dövrünə  aid  heç  bir  arxeoloji  abidə  qeydə 

alınmamışdır.  Hətta  1881-ci  ildə  Tiflis  şəhərində  keçirilən  V 

arxeoloji  qurultayda  Zaqafqaziya  və  o  cümlədən  Azərbaycan 

ərazisində  ibtidai  insan  düşərgələri  olmadığı  haqqında  qərar 


29 

 

çıxarılmışdır  (Hüseynov,  1975).  Təəssüf  ki,  bu  yanlış  qərar  uzun 



müddət öz qüvvəsində qalmışdır. 

1950-ci  ildə  S.N.Zamyatnin  öz  məqalələrinin  birində 

yazırdı  ki,  son  zamanlara  qədər  Qafqazın  şərq  hissəsində  və  o 

cümlədən  Azərbaycan  ərazisində  Daş  dövrü  abidələrinin  qeydə 

alınmaması  təəssüf  doğurur.  O  qeyd  edirdi  ki,  Bakı  şəhəri 

yaxınlığında  Binəqədi  ərazisində  paleontoloji  materialların 

tapılması  Azərbaycan  ərazisində  ibtidai  insanların  yaşaması  üçün 

əlverişli təbii coğrafi şəraitin olmasını göstərir (Zamyatnin, 1950). 

Eyni  zamanda  respublikamızın  ərazisində  aparılan  paleontoloji 

tədqiqat  işləri  də  burada  Daş  dövrü  insanlarının  məskunlaşması 

üçün  əlverişli  şəraitin  olmasını  göstərdi.  Azərbaycanda  ilk  dəfə 

Daş  dövrünə  aid  yerüstü  materiallar  1953-cü  ilin  yazında  Qazax 

rayonu  Qıraq  Kəsəmən  kəndi  yaxınlığında  Şorsu  dərəsində 

tapılmışdır (Hüseynov, 1955). 

1950-ci  illərin  əvvəllərindən  başlayaraq  Azərbaycan  SSR 

Elmlər  Akademiyası  respublikamızın  ərazisində  Daş  dövrü 

abidələrinin öyrənilməsi  üçün  xüsusi plan hazırlamışdır. Məhz bu 

plana  uyğun  olaraq,  1953-cü  ildə  Daş  dövrü  üzrə  görkəmli  alim 

S.N.Zamyatnin  SSRİ  Elmlər  Akademiyası  Arxeologiya  İnstitutu 

tərəfindən    Bakıya  dəvət  olunmuşdur.  1953-cü  ilin  payızında 

Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasında  Paleolit  dövrü  üzrə  ilk  dəfə 

olaraq  arxeoloji  kəşfiyyat  işlərinə  başlanmışdır.  S.Zamyatninlə 



30 

 

birlikdə  M.Hüseynov  1953-cü  il  noyabrın  1-dən  30-dək 



Azərbaycanın  Şamaxı,  Mərəzə  və  Qazax  rayonları  ərazisində 

arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  aparmışlar.  Aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat 

işləri  zamanı  ən  yaxşı  elmi  əhəmiyyətə  malik  maddi  mədəniyyət 

qalıqları    Qazax  rayonunda  Avey  dağı  ərazisində  olan  Damcılı 

mağarasından  aşkar  edilmişdir.    Damcılı  mağara  düşərgəsində 

aparılan 

arxeoloji 

kəşfiyyat 

işləri 

zamanı 


düşərgənin 

çöküntülərindəın əvvəlcə gil qab qırıqları tapılmışdır. Bu tapıntılar 

əsasən  Orta  əsrlər  və  tunc  dövrlərinə  aid  arxeoloji  tapıntılardan 

ibarət olmuşdur. Damcılı düşərgəsində aparılan kəşfiyyat qazıntısı 

zamanı  mağaranın  çöküntülərində  aşağıya  doğru  getdikcə  maddi 

mədəniyyət  qalıqlarının  sayı  artmağa  başlamışdır.  1953-cü  ilin 

payızında  Damcılı düşərgəsində aparılan  arxeoloji kəşfiyyat  işləri 

zamanı  tapılmış  arxeoloji  və  paleontoloji  tapıntılar  burada  Daş 

dövrü  insanlarının  məskunlaşmasını  söyləməyə  imkan  vermişdir 

(Zamyatnin, 1958). 

Azərbaycan 

Respublikası 

ərazisində 

Daş 


dövrü 

düşərgələrini  müəyyən  etmək  məqsədilə  1956-cı  ildə  Elmlər 

Akademiyasının  Tarix  muzeyində  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi 

altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  təşkil  olunmuşdur 

(Hüseynov, 1960). 

1956-1958-ci  illərdə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında 

Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Qazax  rayonu  ərazisində  olan 


31 

 

Damcılı  mağara  düşərgəsində  arxeoloji  qazıntı  işləri  aparmışdır. 



M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  Damcılı  düşərgəsində 

aparılan arxeoloji qazıntılar  zamanı  mağarada çöküntünün qarışıq 

olması  müəyyən  edilmiş  və  ona  görə  də  çöküntünün 

stratiqrafiyasını  təyin  etmək  mümkün  olmamışdır.  Damcılı 

düşərgəsində ayrı-ayrı dövrlər  üzrə olan çöküntü qatları  və  maddi 

mədəniyyət  qalıqları  bir-birinə  qarışmışdır.  Damcılı  mağara 

düşərgəsində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  7  minə  qədər 

daş  məmulatı  və  2  mindən  çox  ovlanmış  heyvanların  sümükləri 

tapılmışdır.  Damcılı  düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatı 

içərisində  mustye  və  levallua  itiucluları,  qaşov  tipli  alətlər, 

bıçaqlar,  kəsici  alətlər,  bizlər  və  çoxlu  istehsal  tullantıları  qeydə 

alınmışdır.  Damcılı  mağara  düşərgəsindən  aşkar  olunmuş  daş 

məmulatının  hazırlanma  texnikası  və  tipologiyasına  əsasən 

Mustye,  Mezolit,  üst  Paleolit 

və  Neolit  dövrlərində 

hazırlandıqlarını söyləmək mümkün olmuşdur (Hüseynov 1975). 

1958-ci  ilin  yay  fəslində  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi 

altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Qazax  rayonu  ərazisində 

kəşfiyyat  işləri  aparmışdır.  Aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri 

zamanı  Daş  dövrünə  aid  yeni  bir  düşərgə  qeydə  alınmışdır. 

Mağara düşərgəsi Qazax rayonunun Daşsalahlı kəndi yaxınlığında 

olduğu  üçün  ona  Daşsalahlı  mağarası  adı  verilmişdir.  Daşsalahlı  

mağara düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı abidənin 


32 

 

çöküntüsündə  bir  təbəqənin  olması  müəyyən  edilmişdir. 



Daşsalahlı  mağarasında  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  354 

ədəd  daş  məmulatı  və  ovlanmış  heyvan  sümükləri  tapılmışdır 

(Hüseynov 1975). 

Daşsalahlı  mağara  düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatı 

içərisində  əsas  yeri  əmək  alətləri  təşkil  edir.  Əmək  alətləri 

arasında  levallua  itiucluları,  mustye  itiucluları,  bir  işlək  ağızlı 

qaşovlar,  iki  işlək  ağızlı  qaşovlar  və  bıçaqlar  çoxluq  təşkil  edir. 

Aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  Daşsalahlı  mağara 

düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji 

xüsusiyyətlərinə  əsasən  onların  orta  Paleolit  dövründə 

hazırlandıqlarını söyləmək olur (Hüseynov, 1975). 

1958-ci  ilin  iyul  ayında  SSRİ  EA-nın  Qafqaz  arxeoloji 

ekspedisiyası qısamüddətli kəşfiyyat işləri zamanı rayonun Yuxarı 

Salahlı kəndi yaxınlığında Mustye mədəniyyətinə aid açıq düşərgə 

qeydə almış və oradan əmək alətləri tapmışdı (Lübin, 1960). 

1959-cu  ildə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit 

arxeoloji  ekspedisiyası  Qazax  və  Tovuz  rayonları  ərazisində 

arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  aparmış    və  Qazax  rayonunun 

Qazaxbəyli  və  Tovuzun  Ağbaşlar  kəndi  ərazisində  Mustye 

mədəniyyətinə  aid  çaydaşılarından  hazırlanmış  itiuclular  və 

qəlpələr toplamışdır (Hüseynov, 1975). 


33 

 

1960-cı 



ilin  iyun-iyul  aylarında  M.M.Hüseynovun 

rəhbərliyi  altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Qarabağ 

ərazisində  kəşfiyyat  işləri  aparmışdır.  Kəşfiyyat  işləri  Qarabağın 

Quruçay  və  Köndələnçay  vadilərində  və  ona  yaxın  ərazilərdə 

aparılmışdır.  Aparılan arxeoloji kəşfiyyat  işləri  zamanı Quruçayın 

sol  sahilində  Azıx  və  Tağlar  düşərgələri  qeydə  alınmışdır  

(Hüseynov, İsmayılov, 1967). 

Azıx  paleolit  düşərgəsi  Qarabağın  ən  mənzərəli  və  səfalı 

guşəsində,  Tuğ  çökəkliyində,  Quruçayın  sol  sahilində,  dəniz 

səviyyəsindən  900  m,  çayın  müasir  yatağından  100-120  m 

yüksəklikdə, Füzuli  şəhərindən 16 km aralıda  yerləşir (Hüseynov, 

1965). 


Çoxtəbəqəli  Azıx  paleolit  düşərgəsində  aparılan  arxeoloji 

tədqiqat  işlərini  iki  mərhələyə  ayırmaq  olar.  Birinci  mərhələdə 

aparılan arxeoloji qazıntı  işləri 1960-1973-cü  illəri əhatə edir. Bu 

mərhələdə  arxeoloji  qazıntı  işləri  zamanı  Azıx  paleolit 

düşərgəsinin  çöküntülərində  6  mədəni  təbəqə  qeydə  alınmışdır. 

Düşərgənin  I  və  II  təbəqələrində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar 

zamanı  Orta  əsrlər,  tunc  və  Eneolit  dövrlərinə  aid  maddi 

mədəniyyət qalıqları tapılmışdır (Hüseynov, İsmayılov, 1967).  

Azıx  paleolit  düşərgəsinin  III  təbəqəsində  aparılan 

arxeoloji qazıntılar zamanı orta Paleolit dövrünə aid daş  məmulatı 

və  fauna  qalıqları  tapılmışdır.  Azıx  mağarasının  IV  təbəqəsində 


34 

 

aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maddi mədəniyyət nümunələri 



qeydə  alınmamışdır.  O na  görə  də  bu  təbəqə  lal  təbəqə  adlanır. 

Azıx  paleolit  düşərgəsinin  V-VI  təbəqələrində  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  qədim,  orta  və  son  Aşel  mədəniyyətinə  aid 

zəngin maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır (Hüseynov, 1985).  

1968-ci  ilin  iyun  ayında  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi 

altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası    Azıx  düşərgəsinin  V 

təbəqəsinin  III  layında  daş  məmulatı  və  heyvan  sümükləri  ilə 

bərabər qədim insana məxsus alt çənə aşkar etmişdir. 

Azıx düşərgəsindən  tapılmış qədim  insana  məxsus olan alt 

çənənin  elmi  tədqiqi  ilə  D.V.Hacıyev  məşğul  olmuşdur. 

D.V.Hacıyevin  apardığı  elmi  tədqiqatlar  zamanı  çənənin  ibtidai 

insana  məxsus  olması  müəyyən  edilmiş  və  tapıntıya  şərti  olaraq 

azıxantrop tipli  ibtidai  insan adı  verilmişdir  (Hacıyev,  Hüseynov, 

1970). 


 Çoxtəbəqəli  Azıx  paleolit  düşərgəsində  1974-1985-ci 

illərdə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  kompleks  şəkildə    II 

mərhələdə    arxeoloji  qazıntı  işləri  aparılmışdır  (Hüseynov  və 

başqaları, 1985). 

Düşərgədə  II  mərhələdə  aparılan  arxeoloji  tədqiqat 

işlərinin əsas  xüsusiyyəti ondan  ibarətdir ki, burada tədqiqat  işləri 

VI  təbəqədən  aşağıda  yerləşən  çöküntülərdə  aparılmış    və  4  yeni 

arxeoloji təbəqə qeydə alınmışdır (Hüseynov, 1976,1985).  



35 

 

1974-1975-ci  illərdə  Azıx  düşərgəsində  yeni  müəyyən 



olunmuş    VII-VIII-IX  və  X  təbəqələrində  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  mühüm  elmi  əhəmiyyətə  malik  maddi 

mədəniyyət nümunələri tapılmışdır (Hüseynov, 1975,1976,1985).  

Maddi 


mədəniyyət 

qalıqları  arasında 

əsas 

yeri 


çaydaşılarından  hazırlanmış  kobud  çapma  alətləri  tutur.  Daş 

məmulatı  ilə  birlikdə  daşlaşmış  heyvan  sümükləri  də  qeydə 

alınmışdır.  Aparılan  kompleks  elmi  tədqiqatlar  zamanı    Azıx 

paleolit  düşərgəsinin 

VII-X 

təbəqəsindən 



tapılmış  daş 

məmulatının  dünya  arxeologiyasında  oxşarı  olmadığı  və  bunların 

tamamilə  yeni bir arxeoloji  mədəniyyətə  məxsus olması  müəyyən 

edilmiş  və  bu  mədəniyyətə  Quruçay  arxeoloji  mədəniyyəti  adı 

verilmişdir (Hüseynov, Cəfərov, 1986). 

Azıx  paleolit  düşərgəsinin  VII-X  təbəqələrində  aparılan 

arxeoloji qazıntılar zamanı 212 ədəd daş məmulatı tapılmışdır.Daş 

məmulatının  texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinin  elmi  tədqiqi 

zamanı  Quruçay  arxeoloji  mədəniyyətinin  bir  neçə  inkişaf 

mərhələsi olması müəyyən edilmişdir (Hüseynov, 1985). 

Çoxtəbəqəli  Tağlar  paleolit  düşərgəsində  ilk  dəfə  olaraq 

1963-cü  ilin  iyun- iyul  aylarında  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi 

altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  arxeoloji  qazıntı  işləri 

aparmışdır.  Tağlar  düşərgəsində  ilkin  arxeoloji  qazıntılar  zamanı 



36 

 

düşərgənin  çöküntülərində  3  mədəni  təbəqə  qeydə  alınmışdır 



(Hüseynov,1973). 

1964-1967-ci  illərdə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında 

Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Tağlar  düşərgəsində  arxeoloji 

qazıntı  işləri aparmış,  minlərlə daş  məmulatı  və ovlanmış  heyvan 

sümükləri aşkar edilmişdir (Hüseynov, 1973). 

1965-ci  ildə  Bakıda  keçirilən  SSRİ  arxeoloq  və 

etnoqraflarının  ümumittifaq  elmi  konfransının  iştirakçıları  - 

P.İ.Boriskovski,  V.P.Lübin,  İ.İ.Korobkov,  N.D.Praslav  və 

başqaları Tağlar düşərgəsinə gedərək onun stratiqrafiyası  ilə tanış 

olmuşlar. 

1971-ci  ildə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit 

arxeoloji ekspedisiyası  Tağlar  mağarasında arxeoloji qazıntı  işləri 

aparmışdır.  Arxeoloji  tədqiqat  işlərində  SSRİ  EA  Arxeologiya 

İnstitutu  Leninqrad  bölməsinin  baş  elmi  işçisi    Q.P.Qriqoryev  də 

iştirak etmişdir (Hüseynov, 1972). 

1973-cü ildə Tağlar paleolit düşərgəsində  M.M.Hüseynov, 

Ə.Q.Cəfərov və M.M.Mənsurov arxeoloji qazıntı işləri aparmışlar. 

1976-cı  ilin  iyun- iyul  aylarında  Azərbaycan  EA  Tarix 

İnstitutunun  Paleolit  arxeoloji ekspedisiyası  ilə birlikdə SSRİ  EA  

Arxeologiya İnstitutu Leninqrad bölməsinin Qafqaz ekspedisiyası 

Tağlar  düşərgəsinin  stratiqrafiyasını  dəqiqləşdirmək  məqsədilə 

Tağlar  mağara  düşərgəsində  elmi  tədqiqat  işləri  aparmış  və 



37 

 

düşərgənin  çöküntülərində  6  mədəni  təbəqə  qeydə  almışlar 



(Lübin, Cəfərov, 1977). 

1977-ci  ildən  başlayaraq  Tağlar  mağara  düşərgəsində 

arxeoloji qazıntı  işlərini Ə.Q.Cəfərovun rəhbərliyi altında Paleolit 

arxeoloji  ekspedisiyasının  Tağlar  dəstəsi  aparmağa  başlamışdır. 

Ə.Q.Cəfərovun rəhbərliyi  altında  Tağlar  mağarasında 1977-1982 

və  1984-1986-cı  illərdə  arxeoloji  qazıntılar  aparmışdır  (Cəfərov, 

1983,1986,1999). 

M.M.Mənsurovun  rəhbərlik  etdiyi  dəstə  1962-1966-cı 

illərdə  Qazax  və  Tovuz  rayonları  ərazisində  apardığı  arxeoloji 

kəşfiyyat  işləri  zamanı    Paleolit  dövrünə  aid    Qayalı,  Acıdərə, 

Tatlı,  Əlibayramlı,  Şişquzey,    Qədirdərə,  Çınqıltəpə,  Uzundərə, 

Caxmaqlı,  Marallı,  Köçəsgər  və  Yataq  yeri  abidələrini  qeydə 

almışdır (Mənsurov, 1978). 

1971-ci  ilin  iyul  ayında  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi 

altında  Mil-Qarabağ  arxeoloji  ekspedisiyası  Qarabağın  dağlıq 

ərazilərində  paleolit  düşərgələrini  aşkar  etmək  məqsədilə 

kəşfiyyat  işləri  aparmışdır.  Aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri 

zamanı  Daş dövrünə aid Şuşa  mağara düşərgəsi qeydə alınmışdır. 

Şuşa  mağara düşərgəsində aparılan kəşfiyyat qazıntı  işləri  zamanı 

Paleolit  dövrünə  aid  4  ədəd  daş  məmulatı  tapılmışdır 

(Cəfərov,1973;  Həsənov, Cəfərov, 1976). 


38 

 

1972-1973-cü  illərdə  M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında 



Azıx  paleolit  düşərgəsinin  V  təbəqəsində  apardığı  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  Aşel  mədəniyyətinə  aid  iki  ocaq  yeri  qeydə 

almışdır (Hüseynov,1974). 

M.M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit  arxeoloji 

ekspedisiyası  1973-cü  ildə  Azıx  paleolit  düşərgəsinin    V 

təbəqəsinin  IV  horizontunda  apardığı  arxeoloji  qazıntılar  zamanı 

düşərgənin  qaya  divarları  arsında  4  ayı  kəlləsi  və  2  ayı  çənəsi 

tapılmışdır (Hüseynov, 1985). 

1976-cı  ilin  iyul  ayında  SSRİ  Elmlər  akdemiyası 

Arxeologiya  İnstitutu  Lelinqrad  bölməsinin  Qafqaz  paleolit 

ekspedisiyası 

V.P.Lübinin 

rəhbərliyi 

altında    apardığı 

(Ə.Q.Cəfərovun  iştirakı  ilə)  kəşfiyyat  işləri  zamanı  Qazax 

rayonunun  Yuxarı  Salahlı  kəndi  yaxınlığında  paleolitin  aşel  və 

mustye dövrlərinə aid əl çapacağı,  nüvə, qəlpələr  və başqa  maddi 

mədəniyyət qalıqları tapılmışdır (Lübin, 1984).  

Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  1981  və  1987-ci  illərdə 

Kəlbəcər  rayonu  ərazisində  apardığı  kəşfiyyat  işləri  zamanı  Orta 

Şurtan  və  Zar açıq paleolit abidələrini qeydə almışdır (Hüseynov, 

Cəfərov, Mənsurov, 1990). 

1983-cü 

ilin 


iyul 

ayında 


M.M.Hüseynov 

və 


Ə.Q.Cəfərovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası 

39 

 

Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  ərazisində  kəşfiyyat  işləri 



aparmışdır (Hüseynov, Cəfərov, 1986). 

Kiçik  Qafqaz  ərazisində  karst  mağaralarının  yayıldığı 

rayonlardan  biri  də  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  ərazisidir. 

Aparılan  araşdırmalar  zamanı  məlum  olmuşdur  ki,  bu  ərazi  öz 

təbii  coğrafi  şəraitinə  görə  respublikamızın  başqa  yerlərindən 

kəskin  surətdə  fərqlənir.  Bu  fərq  özünü  karst  relyef  formasında 

göstərir.  Ərazidə  qeydə  alınan  karst  mağaraları  müasir  təbii 

coğrafi şəraitin deyil, vaxtilə burada mövcud olmuş əlverişli iqlim 

şəraitinin 

təsiri 


nəticəsində 

formalaşmışdır. 

Aparılan 

paleogeomorfoloji  və paleogeoloji elmi  tədqiqatlar zamanı  məlum 

olmuşdur ki, Naxçıvan Muxtar  Respublikasının ərazisi III  geoloji 

dövrünün  sonlarından  başlayaraq,  intensiv  tektonik  qalxma 

hərəkətlərinə  və  dağəmələgəlmə  prosesinə  məruz  qalıb,  miosenin 

axırlarından  isə  birdəfəlik  dəniz  sularından  azad  olmuşdur.  Bu 

dövrdən  başlayaraq,  başqa  ekzogen  relyef  əmələgətirici 

proseslərlə  yanaşı,  karst  prosesləri  də  əlverişli  iqlim  şəraitində 

inkişaf etmişdir (Antonov, 1973; Məmmədov,1998).  

Naxçıvan  ərazisində  karstlaşma  üçün  əlverişli  süxurlar, 

əsasən  perm  (Paleozoy)  yaşlı  əhəngdaşı  və  tabaşirə  (mezozoy) 

məxsus  dolomit  və  dolomitləşmış  əhəngdaşılarından  ibarətdir. 

Lakin  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  ərazisində  elə  sahələr 

vardır ki, orada karstlaşma prosesi olmamışdır (Antonov, 1973).  



40 

 

1983-cü  ilin  yayında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyasının 



Naxçıvanın  Ordubad  və  Şərur  rayonları  ərazisində  apardığı 

kəşfiyyat işləri zamanı bir neçə mağara qeydə alınmışdır (Cəfərov, 

1990). Ordubad rayonu ərazisində aparılan kəşfiyyat  işləri  zamanı 

Araz  çayının  sol  sahilində  Kilit  mağarası  qeydə  alınmışdır. 

Mağaranın  içərisi  torpaq  çöküntüsü  ilə  doludur  (Cəfərov,1990, 

1994). 


1983-cü  ildə  Şərur  rayonu  ərazisində  aparılan  arxeoloji 

kəşfiyyat  işləri  zamanı Qazma dərəsində daş dövrünə aid düşərgə 

qeydə  alınmışdır.  Düşərgəyə  Qazma  adı  verilmiş  və  orada  ilkin 

axtarış  qazıntısı  aparılmışdır.  Qazma  mağarası  Şərur  rayonu 

ərazisində  olub,  Tənənəm  kəndindən  3  km  şimal-şərq  hissədə, 

Araz  çayından 17 km aralıda, Arpaçaydan  isə 14,5 km uzaqlıqda, 

dəniz  səviyyəsindən  1450  m  yüksəklikdə  yerləşir.  İlkin  kəşfiyyat 

qazıntısı  zamanı  Qazma  mağarasının  çöküntülərində  4  mədəni 

təbəqə  qeydə  alınmışdır.  I  və  II  təbəqələrdə  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  Orta  əsrlər,  Tunc  və  Eneolit  dövrlərinə  aid  gil 

qablar,  III-IV təbəqələrdən  isə daş  məmulatı  və ovlanmış  heyvan 

sümükləri tapılmışdır. Qazma  mağara düşərgəsindən 1983-cü  ildə 

tapılmış  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji  tədqiqi  zamanı 

onların  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  hazırlandıqları  müəyyən 

edilmişdir. 


41 

 

1987-1990-cı  illərdə  Ə.Q.Cəfərovun  rəhbərliyi  altında 



Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Qazma  mağara  düşərgəsində 

arxeoloji  qazıntılar  aparmışdır.  Aparılan  arxeoloji  qazıntılar 

zamanı  Qazma  mağara  düşərgəsinin  çöküntülərində  altı    təbəqə 

qeydə alınmışdır. I və II təbəqələrində aparılan arxeoloji qazıntılar 

zamanı  Orta  əsrlər,  Tunc  və  Eneolit  dövrlərinə  aid  gil  qab 

qırıqları,  III  təbəqədən  ovlanmış  heyvan  sümükləri  tapılmışdır. 

Düşərgənin  IV-VI  təbəqələrində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar 

zamanı  isə  minlərlə  ovlanmış  heyvan  sümükləri  və  yüzlərlə  daş 

məmulatı  aşkar  edilmişdir.  Daş  məmulatı  içərisində  levallua 

itiucluları, bir  işlək ağızlı qaşovlar, bıçaqlar və digər alətlər qeydə 

alınmışdır.  Qazma  mağara  düşərgəsindən  1987-1990-cı  illərdə 

tapılmış  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji  tədqiqi  zamanı 

müəyyən  edilmişdir  ki,  düşərgə  sakinləri  alətləri  Mustye 

mədəniyyəti  dövründə  hazırlamış  və  burada  məskunlaşmışlar 

(Cəfərov, 1992, 1999, 2004). 

Qazax  arxeoloji  ekspedisiyası  1982,  1985  və  1987-ci 

illərdə  F.M.Muradovanın  rəhbərliyi  altında  Qazax  və  Ağstafa 

rayonları  ərazilərində  arxeoloji  tədqiqatlar  aparmışdır.  Aparılan 

arxeoloji  axtarışlar  zamanı  Molla  Nağı  təpəsini  qeydə  alaraq, 

orada arxeoloji qazıntılar aparmışdır (Rüstəmov, 1997). 

Molla  Nağı  təpəsi  Ağstafa  rayonu  ərazisində  olub, 

Köçəsgər  kəndindən  şərqdə,  Haçadağından  cənub-şərq  tərəfdə,  



42 

 

Bakı-Tbilisi  şose  yolunun  keçdiyi  körpüdən  1000-1500  m  şimal-



qərbdə,    Acıdərədən  isə  50-60  m  şimalda  yerləşir  (Rüstəmov, 

1997).  Molla  Nağı  təpəsi  Köçəsgər  kəndinin  üzüm  plantasiyaları 

arsında  olub,  diametri  60  m,  hündürlüyü  2  m  olan  təpədən 

ibarətdir.  Molla  Nağı  təpəsində  aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar 

zamanı  307  ədəd  daş  məmulatı  tapılmışdır.  Onlardan  123  ədədi 

təpənin  üstündə  açılmış  qazıntıdan,  184  ədədi  isə  təpənin  şimal-

şərq  ətəyində  üzə  çıxmış  açıq  düşərgə  qalığından  tapılmışdır. 

Həmin daş məmulatını tədqiq edən C.N.Rüstəmov onları iki qrupa 

bölür:  birinci  qrupa  təpənin  üstündən  tapılmış  123  ədəd  daş 

məmulatını,  ikinci  qrupa  isə  təpənin  şimal-şərq  tərəfində  qeydə 

alınmış 184 ədəd daş məmulatını daxil edir (Rüstəmov, 1997). 

C.N.Rüstəmov birinci qrupa daxil edilmiş daş məmulatının 

texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinə  görə  şərti  olaraq  Neolit 

mədəniyyətinin  sonu  və  Eneolit  mədəniyyətinin  əvvəllərinə  aid 

edir (Rüstəmov, 1997). C.N.Rüstəmov Molla Nağı təpəsinin ikinci 

qrup  daş  məmulatını  isə  üst  Paleolit  mədəniyyətinin  əvvəllərinə 

aid  edir  (Rüstəmov,  1997).  Molla  Nağı  təpəsinin  ikinci  qrup  daş 

məmulatı  çaxmaq  (31  ədəd),  andezit  (80  ədəd)  və  digər 

çaydaşılarından  hazırlanmışdır.  Həmin  daş  məmulatı  içərisində 

nüvələr,  qaşov  tipli  alətlər,  bıçaqlar,  kəsici  alətlər,  biz  və  digər 

alətlər qeydə alınmışdır (Rüstəmiov, 1997). 


43 

 

1985-ci  ildə  Ə.Q.Cəfərovun  rəhbərliyi  altında  Paleolit 



arxeoloji  ekspedisiyası  Lənkəran,  Lerik  və  Masallı  rayonları 

ərazisində  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  aparmışdır  (Cəfərov,  1987). 

Arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  zamanı  Lerik  rayonu  ərazisində  Daş 

dövrünə  aid  mağara  düşərgəsi  qeydə  alınmışdır.  Lerik  rayonu 

ərazisinin  İranla  sərhəd  boyunca  Talış  silsiləsi,  bundan  şimalda 

Peştəsər  silsiləsi,  daha  sonra  isə  silsilələr  arasında    Zuvand 

çökəkliyi  yerləşir. Ən  yüksək  zirvələri Çömürgöy  və Qızyurdudur 

(2433 m) (Antonov, 1973). 

Əsasən  üçüncü  geoloji  dövrdə  formalaşmış  Talış  dağları 

bir  növ  Kiçik  Qafqaz  dağlarının  davamıdır.  Lakin  Kiçik  Qafqaz 

dağlarından fərqli olaraq, Talış dağlarında vulkanik proseslər daha 

kəskin  olmuş  və  bu  ərazidəki  mağaralar  məhz  vulkanik  yolla 

əmələ gəlmişlər (Əyyubov, 1972). 

Arxeoloji kəşfiyyat  işləri  zamanı  Lerik rayonunun Buzeyir 

kəndi  yaxınlığında  mağara  düşərgəsi  qeydə  alınmışdır.  Yeni 

qeydə 


alınmış 

mağara 


Lerik-Buzeyir 

yolunun 


10-cu 

kilometrliyində  olub,  Zuvandçayının  sol  sahilində  olan  Dəlikli-

Daş  zirvəsində,   Buzeyir kəndindən 3 km şərqdə yerləşir.  Mağara 

düşərgəsi Buzeyir kəndinin yaxınlığında olduğu üçün ona Buzeyir 

adı  verilmişdir.  Buzeyir  kəndi  dağın  döşündə,  mağara  isə  Talış 

dağlarının  ən  yüksək  zirvəsində,  dəniz  səviyyəsindən  1640  

yüksəklikdə yerləşir. 


44 

 

1985-ci  ildə  Buzeyir  mağara  düşərgəsində  aparılan 



kəşfiyyat  qazıntısı  zamanı  düşərgənin  çöküntülərindən  Paleolit 

dövrünə  aid  daş  məmulatı  və  ovlanmış  heyvan  sümükləri  

tapılmışdır (Cəfərov, 1990). 

1990-cı  ilin  iyun- iyul  aylarında  Ə.Q.Cəfərovun  rəhbərliyi 

altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Buzeyir  mağara 

düşərgəsində arxeoloji qazıntı  işləri aparmışdır.  Əgər 1985-ci  ilin 

kəşfiyyat  qazıntısı  zamanı  Buzeyir  mağarasının  çöküntülərində  5 

təbəqə  qeydə  alınmışdısa,  1990-cı  ildə  aparılan  arxeoloji 

tədqiqatlar  zamanı  isə  6  mədəni  təbəqə  qeydə  alınıb  tədqiq 

olunmuşdur.  Buzeyir  mağara  düşərgəsinin  I  və  II  təbəqələrində 

aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  Orta  əsrlər,  Tunc  və  Eneolit 

dövrlərinə  aid  gil  qab  qırıqları  qeydə  alınmışdır.  III  təbəqədə 

aparılan tədqiqatlar  zamanı ovlanmış  heyvan sümükləri  və 4 ədəd 

daş  məmulatı  tapılmışdır  (Cəfərov,  1999).  Düşərgənin  IV-VI 

təbəqələrində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  isə  çoxlu 

ovlanmış  heyvan  sümükləri  və  50-yə  yaxın  daş  məmulatı  aşkar 

edilmişdir  (Cəfərov, 2004). 

Buzeyir  düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatı  içərisindən 

itiuclular, qaşov tipli alətlər və bıçaqlar qeydə alınmışdır. 

Buzeyir mağara düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqatlar 

zamanı  tapılmış  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji 


45 

 

xüsusiyyətlərinə  əsasən  onların  Mustye  mədəniyyəti  dövründə 



hazırlanmasını söyləmək olar (Cəfərov, 1999, 2004). 

Buzeyir  mağara  düşərgəsi  Azərbaycanın  cənub  zonasında 

Paleolit  dövrünə  aid  tapılmış  ilk  qədim  insan  düşərgəsidir.  Əgər 

indiyə  qədər  bu  ərazidə  qədim  insanalrın  məskunlaşma  tarixi  10-

15  min  il  bundan  əvvələ  aid  edilirdisə,  yeni  tapıntı  isə  bizə  elmi 

əsas verir ki, Paleolit dövrü adamlarının  hələ Azərbaycanın cənub 

bölgəsində 120 min il bundan əvvəl yaşamasını söyləyək. 

1986-1990-cı  illərdə  M.M.Mənsurovun  rəhbərlik  etdiyi 

paleolit  dəstəsi  Ceyrançöl  ərazisində  apardığı  arxeoloji  kəşfiyyat 

işləri  zamanı  orta  Paleolit  dövrünə  aid  Qaragöz,  Qarabığ  və 

Sarıburun abidələrini qeydə almışdır (Mənsurov, 2003). 

1993-cü  ilin  iyulunda  Azərbaycan  Respublikası  Elmlər 

Akademiyası  Arxeologiya  İnstitutunun  Paleolit  arxeoloji 

ekspedisiyası  Ə.Q.Cəfərovun  rəhbərliyi  altında  Yardımlı  rayonu 

ərazisində apardığı kəşfiyyat  işləri  zamanı  Alar  mağarasını qeydə 

almışdır.  Alar  mağarası  Yardımlı  rayonu  ərazisində  olub,  Viləş 

çayının  sol  sahilində,  dəniz  səviyyəsindən  1500  m  yüksəklikdə 

yerləşir.  Mağarada  aparılan  ilkin  kəşfiyyat  işləri  zamanı  9  ədəd 

daş  məmulatı  tapılmışdır.  Alar  mağarasından  tapılmış  daş 

məmulatının  texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinə  görə onların orta 

Paleolit dövründə hazırlanmasını söyləmək olur (Cəfərov, 2004). 


46 

 

2001-ci  ilin  yay  mövsümündə    M.M.Mənsurov  və 



İ.Əliyevin Abşeron  yarımadasının Suraxanı ərazisində apardıqları 

arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  zamanı  Suraxanı  qəsəbəsinin  cənub 

hissəsindən 20 ədəd daş  məmulatı aşkar edilmişdir. Daş  məmulatı 

çaxmaq  və  dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Daş  məmulatı 

içərisində  nüvə,  itiuclu,  qaşovcuq,  ucluq  və  digər  alətlər  qeydə 

alınmışdır.  Yeni  Suraxanı  ərazisindən  tapılmış  daş  məmulatının 

texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinə  əsasən  onların  üst  Paleolit 

dövründə 

hazırlanmasını 

söyləmək 

mümkün 

olmuşdur 



(Mənsurov, Əliyev, 2003). 

2001-ci  ildən  başlayaraq  Azərbaycan  və  Avropanın 

paleolit  düşərgələrindən  tapılmış  maddi  mədəniyyət  qalıqlarının 

tədqiq olunması beynəlxalq  xarakter almışdır. Çünki bu ölkələrin 

ərazisində  olan  paleolit  abidələrinin  çöküntülərində  təbəqələr 

tarixi  ardıcıllıqla  əmələ  gəlmiş  və  arxeoloji  tapıntıların  biri 

digərini  əvəz  etmişdir.  Bu  da  ibtidai  insanların  həyat  tərzini, 

onların  inkişaf  xüsusiyyətlərini  və  Daş  dövrünün  təbii  coğrafi 

şəraitini,  heyvanat  aləmini  və  həmçinin  ovçuluq  təsərrüfatını 

tədqiq 


etmək 

üçün  zəngin  arxeoloji,  paleontoloji  və 

paleoantropoloji materiallara malikdirlər. 

2001-ci  il  iyulun  3-4-də  Fransanın  Totavel  şəhərində 

keçirilən  beynəlxalq  elmi  konfransda  Fransa,  İtaliya,  İspaniya, 

Azərbaycan,  Rusiya,  Gürcüstan  və  Hollandiya  alimlərinin 



47 

 

hazırladıqları İNTAS-2000 adlı proqram qəbul edilmişdir.  Həmin 



beynəlxalq  elmi  konfransda  Ə.Q.Cəfərov  Azərbaycan  üzrə 

əlaqələndirici seçilmişdir. 

Beynəlxalq İNTAS-2000 proqramına  uyğun olaraq son 50 

ildə  Azərbaycan,  Fransa,  İtaliya,  İspaniya,  Rusiya,  Gürcüstan  və 

Qafqaz  ərazilərində  olan  paleolit  düşərgələrindən  aşkar  olunmuş 

maddi  mədəniyyət  qalıqları  arxeologiya  elminin  son  nailiyyətləri 

əsasında  tədqiq  edilmiş,  Mustye  dövründə  yaşamış  ibtidai 

insanların  yaşayış  düşərgələrinin  xarakterik  xüsusiyyətləri 

müəyyən  edilmiş,  neandertal  tipli  insanların  inkişaf  edib  Homo 

sapiens,  yəni  kamil  insanlara  çevrilməsinin  əsas  xüsusiyyətləri  

müəyyənləşdirilmişdir.  Eyni  zamanda  Mustye  mədəniyyəti 

dövründə yaşamış insanların həyat tərzi, ovçuluq təsərrüfatı tədqiq 

olunmuşdur. Bundan başqa Azərbaycan, Fransa, İtaliya, İspaniya, 

Rusiya,  Gürcüstan və Qafqaz ərazilərində yaşamış neandertal tipli 

insanların 

hazırladıqları  əmək  alətlərinin 

texniki- tipoloji 

xüsusiyyətləri  öyrənilmiş  və  Avropa  ölkələrində  məskunlaşmış 

müasir  xalqların  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  anatomik 

baxımından oxşar və fərqli xüsusiyyətləri  tədqiq olunmuşdur. 

Beynəlxalq  İN TAS-2000  proqramına  uyğun  olaraq 

Ə.Q.Cəfərov  2001-2003-cü  illərdə  3  ay  ərzində  Fransanın  Paris, 

Nis, Kənson, Perpinyan  və  Totavel şəhərlərində olan  laboratoriya 

və  muzeylərində  saxlanılan  Paleolit,  Mezolit,  Neolit  və  Eneolit 



48 

 

dövrlərinə aid maddi mədəniyyət qalıqları ilə tanış olmuş və orada 



elmi tədqiqat işləri aparmışdır (Cəfərov, 2004, 2006). 

Ə.Q.Cəfərov  Fransanın  İnsan,  Senjermen,  Milli  Təbiət 

tarixi  muzeylərində,  İnsan  Paleontologiya  İnstitutunda  və 

Totavelin  Avropa  arxeoloji  tədqiqatlar  mərkəzində  saxlanılan 

arxeoloji  materialların  elmi  tədqiqi  ilə  məşğul  olmuş 

“Azərbaycanın  paleolit  düşərgələrinin  maddi  mədəniyyət 

qalıqları”  adlı  elmi  məruzə  ilə  çıxış  etmişdir  (Cəfərov,  2004, 

2006). 


Son 50  ildə Fransa ərazisində professor  Anri dö  Lümleyin 

rəhbərliyi  altında  aparılan  kompleks  arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı 

Paleolit,  Mezolit  və  Neolit  dövrlərinə  aid  arxeoloji  materiallar 

aşkar  edilmişdir.  Həmin  maddi  mədəniyyət  qalıqları  əsasında 

Fransanın,  Paris,  Nis,  Kənson,  Totavel  və  digər  şəhərlərində 

“Avropanın ilk sakinləri” adlı sərgilər və arxeoloji muzeylər təşkil 

olunmuşdur. 

Beynəlxalq  İNTAS-2000  proqramına  uyğun  olaraq  2002-

ci  il  sentyabrın  7-dən  oktyabrın  1-dək    Fransa,  İtaliya,  İspaniya, 

Rusiya, 


Azərbaycan, 

Gürcüstan  və  Hollandiya  alimləri 

Ə.Q.Cəfərovun  dəvətilə  Bakıya  gələrək  Azıx,  Tağlar,  Qazma, 

Buzeyir,  Daşsalahlı,  Damcılı  və  digər  paleolit  düşərgələrinin 

arxeoloji  və  paleontoloji  materialları  ilə  yaxından  tanış  olmuşlar. 

Avropa  alimlərindən  Anri  dö  Lümley,  Mariya  Antuanetta  dö 



49 

 

Lümley, Sala, Ciakobini, Karbonelli,  D.Yordkipanidze,  A.Vekua, 



M.Nioradze  Azərbaycanda  Daş dövrü  üzrə aparılan elmi  tədqiqat 

işlərinə  yüksək  qiymət  vermiş  və  buradan  tapılmış  maddi 

mədəniyyət  qalıqlarının  mühüm  elmi  əhəmiyyətə  malik  olmasını 

yekdilliklə qeyd etmişlər. 

2001-2005-ci  illərdə  Ə.Q.Cəfərovun  Beynəlxalq  İNTAS-

2000  proqramı  əsasında  Avropa  alimləri  ilə  birgə  apardığı  elmi 

tədqiqatlar  nəticəsində  Azıx  paleolit  düşərgəsində  ibtidai 

insanların 2,5  milyon  il əvvəl  məskunlaşması elmi surətdə sübuta 

yetirilmişdir.  Əgər  çoxtəbəqəli  paleolit  düşərgəsində  aparılan 

kompleks  elmi  tədqiqatlar  respublikamızın  ərazisində  ibtidai 

insanların  Quruçay  mədəniyyəti  dövründə  məskunlaşmasını 

göstərdisə, çoxtəbəqəli  Tağlar paleolit düşərgəsində aparılan elmi 

araşdırmalar  isə bu ərazidə neandertal tipli  insanların  inkişaf edib,  

Homo sapiens – kamil  insanlara çevrilməsini  arxeoloji  materiallar 

əsasında sübuta yetirdi. (Cəfərov, 2004, 2006). 

Beynəlxalq  İNTAS-2000  proqramı  üzrə  aparılan  elmi 

tədqiqat  işləri  eyni  zamanda  Azərbaycan  ərazisində  Mustye 

mədəniyyətinin  Yaxın  Şərq  və  Qafqaz  ərazisində  ən  qədim 

arxeoloji  mədəniyyət olmasını  və bu  mədəniyyətin 120  il bundan 

qabaq başlayıb, 35  min  il əvvəl  sona çatmasını  müəyyən etmişdir 

(Cəfərov, 2006). 


50 

 

2004-cü  il  avqustun  9-dan  sentyabrın  8-dək  AMEA 



Arxeologiya 

və 


Etnoqrafiya  İnstitutunun  Ə.Q.Cəfərovun 

rəhbərliyi  altında  Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Masallı  rayonu 

ərazisində  axan  Viləş  çayının  vadisində  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri 

aparmışdır.  Ərazinin  Qodman,  Qəriblər,  Ərkivan  kəndləri 

ətrafında  aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri  zamanı  11  ədəd  daş 

məmulatı  tapılmışdır.  Onların  8  ədədi  çaxmaq,  3  ədədi  isə 

dəvəgözü 

daşından  hazırlanmışdır.  Aşkar  olunmuş  daş 

məmulatının  texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinə  görə  bunların 

Mustyenin  sonu və üst Paleolit dövrlərinə aid olduğunu söyləmək 

olur (Cəfərov, 2005). 

2005-ci  ilin sentyabr ayında  Azərbaycan və  Rusiya Elmlər 

Akademiyasının  arxeoloji  ekspedisiyası  respublikamızın  Böyük 

Qafqaz  ərazisində  -  Qəbələ,  Quba  və  Xaçmaz  ərazilərində 

kəşfiyyat  işləri  aparmışdır  və  20-yə  qədər  daş  məmulatı 

tapılmışdır  (Mənsurov, Zeynalov, 2007). 

2007-ci  ilin  iyul- avqust  aylarında  AMEA  Arxeologiya  və 

Etnoqrafiya İnstitutunun Ə.Q.Cəfərovun rəhbərliyi altında Paleolit 

arxeoloji  ekspedisiyası  Lerik  rayonu  ərazisində  arxeoloji 

qazıntıları  bərpa  etmiş  və  Zuvandçay  sahillərində  kəşfiyyat  işləri 

aparmışdır.  Buzeyir  düşərgəsində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar 

zamanı daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır. 



51 

 

Zuvançay  sahillərində  aparılan  arxeoloji  kəşfiyyat  işləri 



zamanı Daş dövrünə aid düşərgə qeydə alınmış və ona Zuvandçay 

mağarası  adı  verilmişdir.  Zuvandçay  mağarası  Lerik-Zuvand 

yolunun 10-cu kilometrliyində olub, Zuvandçayının sol sahilində, 

dəniz səviyyəsindən 1600 m yüksəklikdə yerləşir. 

Azərbaycan  Respublikası  ərazisində  Mezolit  və  Neolit 

dövrlərinə aid arxeoloji, paleontoloji və paleoantropoloji tapıntılar 

Qobustan  ərazisində  aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  əldə 

edilmişdir.  Qobustanda  ilk  dəfə  arxeoloji  tədqiqat  işlərini 

İ.Cəfərzadə  1939-cu  ildə  aparmışdır.  Sonralar  1940-1965-ci 

illərdə  İ.Cəfərzadə  arxeoloji  tədqiqat  işlərini  davam  etdirmiş    və 

750 daş üzərində 3500-dən artıq qayaüstü təsvir qeydə alıb tədqiq 

etmişdir (Cəfərzadə, 1965, 1969, 1973). 

1966-cı  ildən  başlayaraq  Qobustanda  arxeoloji  qazıntı 

işləri  C.N.Rüstəmov  və  F.M.Muradova  tərəfindən  aparılmışdır. 

Onların  1966-2005-ci  illərdə  Qobustan  ərazisində  apardığı 

arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində    “Ana  Zağa”,  “O vçular  zağası”, 

“Firuz”,  “Kənizə”,  “Şonqar”,  “Ceyranlar”,  “Qayarası”,  “Dairə”, 

“Böyükdaş”,  “Çapmalı”  yaşayış  yerləri  və  30-dan artıq kurqanlar 

qeydə  alınıb  tədqiq  edilmişdir  (Rüstəmov,  Muradova,  2003). 

C.N.Rüstəmov  və  F.M.Muradovanın  Qobustanın  yaşayış 

düşərgələrində apardıqları arxeoloji qazıntılar  zamanı 100  mindən 


52 

 

artıq  daş  məmulatı  və  ovlanmış  heyvan,  quş  və  balıq  sümükləri 



tapılmışdır. 

1972-ci 


ildə 

C.N.Rüstəmov 

və 

F.M.Muradovanın 



Qobustanın  “Firuz”  düşərgəsində  apardıqları  arxeoloji  qazıntılar 

zamanı  Mezolit  dövrünə  aid  qəbir  aşkar  edilmişdir.  Buradan    11 

insan skeleti və kəllə qapağı tapılmışdır (Rüstəmov, 1994). 

Beləliklə, 1953-2007-ci  illərdə Azərbaycan ərazisində  Daş 

dövrü  üzrə  aparılan  arxeoloji  tədqiqat  işləri  nəticəsində 

respublikamızın  ərazisində  30-dan  artıq  paleolit  abidəsi  qeydə 

alınıb  tədqiq  olunmuşdur.  Qeydə  alınmış  abidələrin  10-u  mağara 

düşərgəsi,  qalanları  isə  açıq  və  yerüstü  abidələrdən  ibarətdir. 

Aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  Qazax,  Fizuli,  Şuşa, 

Şərur, Kəlbəcər, Lerik, Yardımlı və Qobustan rayonları ərazisində 

qədim  insan  düşərgələri  aşkar  edilmişdir.  Düşərgələrdən  tapılmış 

maddi  mədəniyyət  nümunələri  əsasında Azərbaycan Respublikası 

ərazisində 

ibtidai 


insanların 

yaşaması 

sübut  olunmuş, 

respublikamızın  ərazisinin  ən  qədim  insanların  uzun  müddət 

məskən  salıb  formalaşması  üçün  əlverişli  təbii  coğrafi  şəraitin 

olması  və  buranın  ən  qədim  sivilizasiya  mərkəzlərindən  biri 

olması kompleks tədqiqatlarla sübuta yetirilmişdir (Cəfərov, 2004, 

bax şəkil 1) 

Azərbaycan  Respublikası  ərazisində  Daş  dövrü  üzrə  elmi 

nailiyyətlərin  əldə  olunmasında  mərhum  arxeoloq  tarix  elmləri 



53 

 

doktoru,  professor  Məmmədəli  Hüseynovun  xüsusi  xidmətləri 



olmuşdur. 

Məmmədəli  Hüseynovun  Azərbaycan  ərazisində  apardığı 

arxeoloji  tədqiqat  işləri  nəticəsində  respublikamızın  ərazisində 

Paleolit  dövrünün  mövcud  olması  elmi  əsaslarla  sübuta 

yetirilmişdir.  Halbuki  1953-cü  ilədək  ölkəmizin  ərazisində 

Paleolit  dövrünə  aid  arxeoloji  abidələrin  olmadığı  və    burada 

insanların 

yaşamadığı  haqqında  yanlış  fikir  söylənilirdi. 

M.Hüseynovun  1953-cü  ildən  başlayaraq  apardığı  arxeoloji 

tədqiqat  işləri  nəticəsində  Damcılı,  Daşsalahlı    və  dünya  şöhrətli 

Azıx  və  Tağlar  paleolit  düşərgələri  kəşf  olunmuşdur.  Dünya 

arxeoloqları  M.Hüseynovun  rəhbərliyi  altında  çoxtəbəqəli  Azıx 

paleolit  düşərgəsində  aparılmış  elmi  tədqiqat  işlərinə  yüksək 

qiymət  verirlər.  1981-1983-cü  illərdə  Parisin  “İnsan”  muzeyində 

“Avropanın  ilk sakinləri” adlı  sərgi təşkil edilmiş    və orada  Azıx 

və  Tağlar  paleolit  düşərgələrindən  tapılmış  maddi  mədəniyyət 

qalıqları nümayiş etdirilmişdir. 

1971-ci  ildə  Məmmədəli  Hüseynovun  əldə  etdiyi  elmi 

nailiyyətlərə  əsasən  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasının  Rəyasət 

Heyəti  Daş  dövrü  arxeologiyası  şöbəsinin  yaradılması  haqqında 

qərar qəbul etmişdir. 

M.Hüseynovun  Daş  dövrü  şöbəsinə  rəhbərlik  etdiyi  25  il 

ərzində  Azərbaycan  paleolit  məktəbinin  əsası  qoyulmuşdur. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə