Dərs vəsaiti Azərbaycan respublikası Təhsil nazirinin 27. 02. 2013- cü il


Botaniki və bioloji xüsusiyyətləri



Yüklə 5.43 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/13
tarix26.05.2017
ölçüsü5.43 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Botaniki və bioloji xüsusiyyətləri. Qılçıqsız tonqalotu (Bro-
mopsis  inermis  Holub.)  qırtıckimilər  (Poaceae)  fəsiləsinə  daxil 

50 
 
olan  birillik,  yaxud  çoxillik  bitki  cinsidir.  Yer  kürəsində  hər  iki 
yarımkürənin  mülayim  qurşaqlarında  50,  Azərbaycanda  13  növü 
yayılmışdır. Kökümsov gövdəyə malikdir, buğumlarda kök atmaq 
qabiliyyəti var ki, bu da yeni kolların yaranmasına gətirib çıxarır. 
Güclü  inkişaf  etmiş  kök  sistemi  səpilən  ili  torpağın  50-60  sm, 
həyatının üçüncü ili torpağın 200 sm dərinliyinə işləyir.  Tonqal-
otu  çəmən  yulafına,  çobantoppuzuna  və  pişikquyruğuna  nisbətən 
daha artıq kök kütləsi toplayır (şəkil 9).    
Gövdəsi  dikduran,  səthi  sığallı,  hündürlüyü  2  m-ə  qədərdir. 
Uzunluğu  5-20  sm  olan    torpaqaltı  zoğları  (kökümsov  gövdəsi) 
torpağın  8-10  sm  dərinliyində  yerləşir.  Kökümsov  gövdənin  tu-
murcuqları  torpaq  səthində  göründükdə  yaşıl  vegetativ  budaqlara 
çevrilir və öz ətrafında kollanma zoğlarını formalaşdırır. Köküm-
sov gövdələrin həyatının uzunluğu 3-4 ildir. 
Qılçıqsız  tonqalotunun  yarpaq  ayası  uzun,  enli  (eni  2  sm  -ə 
qədər  ola  bilər),  açıq-yaşıl,  yaxud  tünd-yaşıl,  orta  damarı  ağ 
rənglidir.  Dilçəsi  qısa,  oval  formalıdır.  Yarpaqlanması  48-60%-
dir. Uzanmış vegetativ zoğlar daha artıq yarpaqlanırlar. 
Çiçək  qrupu  uzunluğu  10-35  sm-ə  qədər  olan  süpürgədir. 
Süpürgəsi  çiçəkləməyə  qədər  sıx,  çiçəkləmədən  sonra  dağınıq 
olub,    yetişdikdə  bir  tərəfə  əyiləndir.  Süpürgədə  30-a  qədər 
sünbülcük olur. Sünbülcükləri iri, 5-12 çiçəkli, çox vaxt bənövşəyi 
rənglidir.  Meyvəsi  (səpin  materialı)  çiçək  pulcuğu  ilə  kip  örtülü, 
9-12 mm uzunluqda, 2,5-3,0 mm enində tünd-boz rəngli, qılçıqsız, 
tökülməyən  dənmeyvədir.  Çılpaq  meyvəsi  tünd-darçını  rənglidir. 
Toxumun  1000  ədədinin  kütləsi  3,5  qrama  yaxındır.  Toxumlar 
cücərmə qabiliyyətini 4-5 il saxlayır. 
Tonqalotu istiliyə az tələbkardır. Həyat qabiliyyətli cücərtiləri 
4-5 
0
C temperaturda  alınır, lakin toxumlar 20-30 
0
C temperaturda 
daha  yaxşı  cücərirlər,  35-40 
0
C  temperaturda  cücərmə  dayanır. 
Yaz    zoğlarının  əmələ  gəlməsi  orta  sutkalıq  temperatur  6-7 
0

olduqda  başlayır,  payızda  torpağın  temperaturu  4-5 
0
C  endikdə 
inkişafı  dayanır.  Qidalanma  mühitində  temperaturun  10-23 
0

olması  kökün daha yaxşı inkişafı üçün zəruridir. 
Çiçəkləmənin  başlaması  üçün  aktiv  temperaturlar  cəmi  800 

51 
 
0
C-dən  az  olmamalıdır.  Temperaturun  21-30 
0
C və havanın nisbi 
rütubətinin 30-60% olması çiçəkləmə üçün əlverişli şəraitdir. 
Qılçıqsız  tonqalotu  şaxtaya  davamlıdır.  Qarsız  qışda  o,  -  40 
0
C-yə  qədər  şaxtalara  dözür.  Tonqalotunun  cücərtiləri  və    cavan 
zoğları  şaxtalara  daha  asan  dözürlər.  Cücərtilər  temperaturun  -5 
0
C-yə  enməsinə  dözürlər,  yaşlı  bitkilər  yazda  -18 
0
C-yə  qədər 
şaxtalara  dözürlər.  Eyni  zamanda  sünbülləmə  və  çiçəkləmə 
dövründə  əhəmiyyətli  dərəcədə  daha  kiçik  şaxtalar  sünbülcük 
pulcuqlarının və yarpaqların uc hissəsinin qurumasına səbəb olur. 
Payızda  temperaturun  aşağı  düşməsinə  həssaslıq  yenə  də  azalır. 
Tonqalotunun  yüksək qışadavamlılığı kollanma düyününün digər 
taxıl otları ilə müqayisədə daha dərində yerləşməsi ilə izah olunur. 
Tonqalotu  quraqlığa  davamlı  bitki  hesab  olunur.  Ancaq  ilk 
dövrlərdə o nəmliyə çox tələbkardır. Toxumun şişməsi və cücər-
məsi üçün öz kütləsinin 120%-i  qədər nəmlik tələb olunur. Daha 
yaxşı  cücərtilərin  alınması  üçün  torpağın  nəmliyi  tarla  rütubət 
tutumunun 60% həddində olmalıdır. Transpirasiya əmsalı 720-yə 
çatır. 
Tonqalotunun mühüm bioloji xüsusiyyətlərindən biri də artıq 
nəmliyə  yüksək  davamlı  olmasıdır.  O,  yaz  subasmalarına  30-45 
gün dözür. İşıq sevən bitkidir, ona görə açıq sahələrdə yaxşı bitir.  
Tonqalotu  müxtəlif  torpaqlarda  inkişaf  edə  bilir,  lakin  hava-
lanması yaxşı olan, gilli və qumsal torpaqlarda, qara torpaqlarda, 
yumşaq çaybasar torpaqlarda, qurudulmuş torflu torpaqlarda daha 
yüksək məhsul  verir. 
Sortları: Geniş yayılmış sortlarına misal olaraq Dedinovskiy -
3, Fakelnıy və s. göstərmək olar. 
Becərilmə  texnologiyası.  Tarla  növbəli  əkinlərində  qılçıqsız 
tonqalotu  qarğıdalıdan,  kartofdan,  günəbaxandan  və  dənli-paxlalı 
bitkilərdən sonra yerləşdirilir. 
Tonqalotu  üzvi  və  mineral  gübrələrin  verilməsinə  (xüsusən 
azotlu  və  fosforlu)  yaxşı  reaksiya  göstərir.  Əsas  şum  altına  hər 
hektara 3-4 sentner superfosfat və 1 sentner kalium gübrəsi veril-
dikdə daha çox məhsul artımı əldə etmək mümkün olur. Azot güb-
rəsi vegetativ kütlənin boy atmasını gücləndirir, ona görə də o, hər 

52 
 
il  yazda  yemləmə  şəklində  malalamadan  qabaq  təsiredici  maddə 
hesabı ilə hektara 50-60 kq verilir.  
Tonqalotunu  quru  ot  üçün  örtüksüz,  eləcə  də  örtük  bitkisi 
altına səpərək becərmək  mümkündür. Onu erkən  yazda, eləcə də 
yayda və payızda səpirlər. Daha yaxşı səpin müddəti payızdır.   
Səpin norması başdan - başa cərgəvi əkinlərdə hektara 4 mln. 
ədəd  cücərmə  qabiliyyətli  toxum  (16-18  kq),  gencərgəlidə  isə  2 
mln.  ədəd  cücərmə  qabiliyyətli  toxumdur  (10-11kq).  Münbit 
torpaqlarda  səpin  norması  azaldıla  bilər,  şoran  torpaqlarda  isə 
əksinə artırılır. Qılçıqsız tonqalotunun toxumları yüngül olduğuna 
görə  çətin  səpilir.  Səpinin  bir  bərabərdə  aparılması  üçün  əkin 
materialına xırda dənəvərləşdirilmiş superfosfat (50 kq/ha)  əlavə 
edilir. 
Əlverişsiz  şəraitə  davamlılığının  əsas  səbəbi  toxumun  basdı-
rılma  dərinliyi  ilə  nizamlanan  kollanma  düyününün  dərində  yer-
ləşməsidir. Tonqalotunun kollanma düyününün normal dərinlikdə 
yerləşməsinə  toxumları  4-5  sm  dərinliyə,  qranulometrik  tərkibi 
ağır  olan  torpaqlarda  isə  2-3  sm  dərinliyə  basdırdıqda  müvəffəq 
olmaq mümkündür. 
Qılçıqsız  tonqalotu  çiçəkləmə  fazasına  qədər  (süpürgələmə 
dövründə)  biçildikdə  yaxşı  quru  ot  məhsulu  verir,  çiçəkləmədən 
sonra tez qabalaşır. 
Toxumluq sahənin yığılması kombaynla birbaşa, yaxud hissə-
hissə tam  yetişkənlik  fazasında  yerinə  yetirilir.  Hissə-hissə  yığım 
üsulunda biçini mum yetişkənlik fazasında həyata keçirmək müm-
kündür.  Yığımdan  sonra  toxum  digər  qarışıqlardan  təmizlənir, 
qurudulur və saxlanılan yerə yığılır. 
 
2. 3. Çəmən topalı 
 
Əhəmiyyəti.  Çəmən  topalı  yaxşı  keyfiyyətli  yem  verir.  Çə-
mən topalı çəmən pişikquyruğundan sonra daha çox yayılmış taxıl 
otudur.  Yerüstü  hissəsi  seyrəkləşmiş  kolu  xatırladır.  Səpilən  ili 
güclü  budaqlanır.  Quru  otun  tərkibində  12%-ə  qədər  zülal  olur. 
Hər hektardan 30-40 sentner quru ot məhsulu götürülür. 

53 
 
Azərbaycanın dağlıq və dağətəyi bölgələrində, xüsusən dəm-
yə torpaqlarda yaxşı inkişaf edib güclü yaşıl kütlə əmələ gətirir. 
Respublikamızın  suvarılan  bölgələrində  çoxillik  paxlalı  yem 
bitkiləri ilə qarışıq əkdikdə  yüksək məhsuldar əkmə otların  yara-
dılması üçün əvəzsiz yem bitkisidir.  
Botaniki  quruluşu  və  bioloji  xüsusiyyətləri.  Çəmən  topalı 
(Festuca pratensis Huds.) güclü inkişaf etmiş saçaqlı kök sistemi 
olan  çoxillik  ot  bitkisidir.  Süpürgələmə  dövründə  kökü  torpağın 
80 sm, həyatının ikinci ilinin sonunda isə 160 sm-ə çatır. Gövdəsi 
dikduran  və  yaxşı  yarpaqlanandır.  Yarpağın  alt  tərəfi  parlayır  və 
bitkinin  hündürlüyü  140  sm-ə  çatır.  Çiçək  qrupu  süpürgədir. 
Meyvəsi açıq-boz rəngli və pərdəlidir (şəkil 10). Toxumun mütləq 
kütləsi  2  qrama  yaxındır.  Həyatının  birinci  ili  yalnız  vegetativ 
gövdələr  əmələ  gətirir.  Örtüksüz  səpinlərdə  tam  inkişafına  həya-
tının ikinci ili çatır. Örtük bitkisi kimi qarışıq səpinlərdə tam inki-
şafına  həyatının  üçüncü  ili  çatır.  Çiçəkləmə  iyunun    əvvəlində 
qeydə alınır, toxumların yetişməsi isə iyulun birinci yarısında başa 
çatır. 
Çəmən  topalı  qışa  davamlıdır.  Quraqlığa  davamlılığı  da 
yüksəkdir.  Küləşi  keyfiyyətlidir.  Çəmən  topalı  1  ton    məhsulla 
torpaqdan  19  kq  azot,  7    kq  fosfor,  20  kq  kalium  elementi  tələb 
edir. Çürüntü qatı çox olan gilli və gillicəli torpaqlarda yaxşı bitir. 
Azotla  zəif  təmin  olunmuş  qumsal  torpaqlar  da  bu  bitki  üçün 
əlverişlidir.  
Becərilmə  texnologiyası.  Çəmən  topalını  səpin  yoncası  və 
xaşa  ilə  qarışıq  da  səpmək  mümkündür.  Paxlalılarla  qarışıq 
səpdikdə hektara 10-12 kq (3-4 mily.) toxum götürülür. Dən məq-
sədi ilə təmiz səpinlərdə çəmən topalını gencərgəli yaxud adi cər-
gəli üsulla səpirlər. Gencərgəli əkinlərdə səpin norması hektara 8-
9 kq(2-3 mil.), adi cərgəvi əkinlərdə isə 15-16 kq (4-5 mil.) - dır. 
Əkinlərə  qulluq  çəmən  pişikquyruğunda  olduğu  kimidir.  Çəmən 
topalının  dəni  yetişən  zaman  tez  tökülür.  Ona  görə  də  yığıma 
mum yetişkənlik fazasında başlayırlar. Yaxşı olar ki, toxumluq sa-
hələr birbaşa kombaynla  yığılsın. Yığılmış toxumları təmizlədik-
dən sonra nəmliyini  14-15%-ə çatdırırlar və saxlama yerlərinə da-

54 
 
şıyırlar. Təcrübələr göstərmişdir ki, becərmə texnologiyasına düz-
gün əməl etdikdə hektardan 10-12 sentner dən məhsulu götürmək 
olar. 
Sortları: Geniş yayılmış sortlarına misal olaraq  Dedinovska-
ya - 8, Dotnuvskaya - 1 və s. göstərmək olar. 
 
2. 4. Qamışvari topal 
 
Qamışvari  topal  (Festuca  arundinacea  Schreb.)  qırtıckimilər 
(Poaceae) fəsiləsinə daxil olan çoxillik, seyrəkkollu, üst mərtəbəli 
ot  tipli  bitkidir.  Tarla  və  çəmən  yem  istehsalında  yaşıl  kütlə,  ot 
unu, qranul, briket, silos, senaj, quru ot və s. hazırlanması üçün is-
tifadə edilir. 
Yaxşı  xora  verməsi,  uzun  ömürlü  olması  və  yem  keyfiyyə-
tinin pis olmaması ilə seçilir. ABŞ-da və bir sıra Avropa ölkələ-
rinə yayılmışdır. 
Hektardan 100 sen.-dən artıq quru ot  verə bilir. Orta  quru  ot  
məhsuldarlığı 50-60 s/ha, toxum məhsuldarlığı isə 3-8 s/ha - dır.  
Kök  sistemi  saçaqlıdır,  güclü  inkişaf  etmiş  və  əkin  qatında 
yayılmışdır. 
Gövdələri  1,7  m-ə  qədər  hündürlükdə,  dik  duran,  elastiki, 
yoğunlaşmış, yatmaya davamlı süpürgənin əsasında tüklüdür. 
Yarpaqları uzun,  xətvari, uzunsov itiləşmiş, yastı, tünd yaşıl, 
qabadır. Qulaqcığı qısa, küt, bəzən kirpiklidir. 
Çiçək  qrupu  iri,  hər  tərəfə  budaqlanan  və  yaxud  bir  tərəfə 
əyilən  uzun    budaqcıqları  olan  süpürgədir.  Budaqcıqlarındakı 
sünbülcüklərin sayı çəmən topalında olduğundan 3-4 dəfə çoxdur. 
Sünbülcüyündə 4-5 çiçək olur (şəkil 11). 
Meyvəsi uzadılmış, bozumtul-sarı rəngli, çiyin tərəfdən qaba-
rıq, örtüklü, qılçıqlı dəndir. 
Aşağı  çiçək    pulcuğun  damarlarında  açıq  -  sarı  rəngli  tikan-
cıqlar vardır. Qılçığına və bu tikancıqların miqdarına görə qamış-
vari  topalı  çəmən  topalından    ayırmaq  olar.  1000  dənin  kütləsi 
2,2-2,6 qr-dır. Biçənəklərdə  və çəmənliklərdə istifadə etmək üçün 
yerli sortları yaradılmışdır. 

55 
 
2. 5. Çobantoppuzu 
 
Əhəmiyyəti. Çobantoppuzu yazda yüksək və keyfiyyətli yem 
kütləsi  verir.  İlk  yazda  bütün  bitkilərdən  tez  inkişafa  başlayır  ki, 
bu  da  körpə  quzuların  və  ana  qoyunların  otlaması  üçün  əlverişli 
şərait yaradır. Bundan əlavə, çobantoppuzu Azərbaycan şəraitində 
qış  fəsli  öz  yaşıl  hissəsini    itirmir.  Bu  da  qış  otlaqlarında  mal-
qaranın  otarılması  üçün  böyük  əhəmiyyət    kəsb  edir.  Torpağın 
strukturunu yaxşılaşdırır, münbitliyini bərpa edir (xüsusən çoxillik 
paxlalı  otlarla  qarışıq  əkdikdə),  qışı  sərt  keçən  dağlıq  dəmyə 
bölgələr  və  quraqlıq  ərazilər  üçün  son  dərəcə  əhəmiyyətlidir. 
Qışadavamlılığı nisbətən yüksək, quraqlığa davamlılığı isə zəifdir. 
Qurudulmuş  düzən  bataqlı  torpaqlarda,  eləcə  də  gilli  və  gillicəli 
torpaqlarda yaxşı bitir.  
Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  dəmyə  torpaqlarında  ço-
bantoppuzunun təmiz və qarışıq səpinlərinin öyrənilməsi onun yay 
otlaqlarının  bitki  örtüyünə  də  yaxşı  təsir  etdiyini  göstərir.  O, 
yonca və xaşa ilə qarışıq halda səpildikdə bitki örtüyü zənginləşir 
və  məhsuldarlığı  artır.  Havalar  quraq  keçdikdə  dəmyə  şəraitdə 
çobantoppuzunun  yerüstü  hissəsi  quruyur,  yağıntı  olduqda  və 
torpaqda  normal  rütubət  yarandıqda  yenidən  göyərib  yaşıl  kütlə 
əmələ gətirir. 
100  kq  yaşıl  kütləsində  23  yem  vahidi,  1,5  kq  asan  həzm 
olunan  protein  vardır.  Hektardan  80-90  sen.  quru  ot,  7-8  sen. 
toxum  verə  bilir.  Orta  quru  ot  məhsuldarlığı  40-45  s/ha,  toxum 
məhsuldarlığı  isə 7-8 s/ha-dır. 
Avropanın  hər  yerində  və  Asiyanın  bəzi  ərazilərində  çoban-
toppuzunun  5  növü  yayılmışdır.  Çobantoppuzu  Orta  Asiyada, 
Qafqazda, Ukraynada və Rusiyanın Qeyri-qaratorpaq bölgələrində 
də yaxşı inkişaf edir. Azərbaycanda 3 növü vardır. 
Botaniki quruluşu və bioloji xüsusiyyətləri. Çobantoppuzu 
(Dactylis  glomerata  L.)  seyrəkkollu  çoxillik  ot  bitkisidir.  Saçaqlı 
kök sistemi torpağın 100 sm dərinliyinə işləyir. Gövdəsi dikduran-
dır  və  hündürlüyü  150  sm-ə  çatır.  Hər  gövdədə  4-8  buğum  olur. 
Uzun  müddət  biçilməmiş  qaldıqda  gövdəsi  qabalaşır.  Yarpaqları 

56 
 
enli (4-12 mm) və uzundur (60 sm -ə qədər). Yarpaqları silindrşə-
killidir,  yeni  əmələ  gəldikdə uzununa  ikiqat  bükülür. Yarpaqların 
rəngi əvvəl göyümtül-yaşıla, sonra isə sarımtıl-yaşıla çalır. Yarpa-
ğın dilçəsi uzun (3-8 mm) örtüklü, yuxarı hissədən itiləşmiş olur. 
Çiçək  qrupu  sıx  süpürgədir.  Süpürgəsi    çiçəkləməyə  qədər  yığ-
cam, çiçəkləmədən sonra dağınıq olur.  Sünbülcüyü 2-3 çiçəkli, 6 
-7  mm  uzunluqda,  uzunsov-yumurtavari,  ağımtıl-yaşılımtıl,  çox 
vaxt isə bənövşəyi rəngli olur. Sünbülcüklər süpürgənin əsas oxu, 
yaxud  da  yan  budaqların  üzərində  yerləşir.  Toxumu  (meyvəsi) 
yastı,  pərdəli,  üçkünc nisbətən uzunsov formalı və boz rənglidir. 
Mütləq kütləsi 0,5-1,46 qramdır (şəkil 12). 
 Çobantoppuzu  tez  inkişaf  edən  və  nəmlik  sevən  bitkidir.  
Birinci ili  0,3-1,4 metr hündürlükdə, uzun yarpaqlı vegetativ göv-
dələr,  ikinci  və  sonrakı  illər  isə  vegetativ  və  generativ  gövdələr 
əmələ  gətirir.  İkinci  ilin  iyununda  çiçəkləyir,  toxumunun  yetiş-
məsi  isə  iyulun  əvvəlində  başa  çatır.  Bir    ton  quru  ot  yaratmaq 
üçün çobantoppuzu torpaqdan 21 kq azot, 11 kq fosfor və 33 kq 
kalium elementi aparır. Azot gübrəsinə daha tələbkardır.  
Becərilmə  xüsusiyyətləri.  Təmiz  səpinlərdə  səpin  norması 
hektara  14-15  kq  (6-7mil.)-dır.  Toxum  məqsədilə  gencərgəli  sə-
pinlərdə  isə  norma  8-9  kq-  a  (3-4  mil.)  bərabərdir.  Tarla  növbəli 
əkinlərində  qarışıq  səpilərkən  səpin  norması  7-8  kq  götürülür. 
Toxumu tam yetişkənlik fazasında kombaynla yığırlar.  
Həyat  tərzi  yoncaya  uyğun  olduğundan  Azərbaycanın  suva-
rılan  bölgələrində  xüsusən  pambıqçılıq  rayonlarında  yonca  ilə 
qarışıq əkildikdə daha yaxşı nəticə verir.  
Çobantoppuzu  suvarıldıqda  bol  məhsul  verir.  O,  işığa  tələb-
kardır, lakin kolların, ağacların altında və meşələrdə də yaxşı inki-
şaf edir. Bu, çobantoppuzunun işıq və kölgəsevən bitki olduğunu 
göstərir. Onun çoxillik paxlalılarla qarışıq əkini torpağın struktu-
runu yaxşılaşdırır. 
Sortları: Ot əkinlərində, çəmənçilikdə və otlaqlarda  çoban-
toppuzunun 20-dən çox sortu istifadə edilir. Azərbaycanda (2010)  
АзНИИКЛиП - 3 sortu (AzETYÇ və Oİ- da alınmışdır).1996-cı 
ildən rayonlaşdırılmışdır.  

57 
 
2. 6. Ayrıq  
 
Əhəmiyyəti.    Ayrığın    quru  otunda  6,5-8,0%  protein,  yaxşı 
mineral maddələr vardır. Qidalılığı çox yüksəkdir. Ayrığın  becə-
rilməsinə XX əsrdə başlanılmışdır. 
Torpağı külək və su eroziyasından çox yaxşı qoruyur. Hektar-
dan  70-80  sen.  quru  ot,  5-6  sen.  toxum  verə  bilir.  Orta  quru  ot 
məhsuldarlığı  30-35  s/ha,  toxum  məhsuldarlığı    isə  3,0-3,5  s/ha-
dır. 
Botaniki təsviri. Ayrığın  (Agropyron) kök sistemi saçaqlıdır 
və  torpağın  2,0-2,5  m  dərinliyinə  işləyir.  Gövdəsinin  içi  boş  və 
yaxşı  yarpaqlanandır.  Bitkinin  hündürlüyü  50-80  sm-dir.  Bir 
bitkidə çoxlu budaqlar olur. Birinci ili bitkinin 40-a qədər budağı 
olur.  Çiçək  qrupu  1,5-6,5  sm  uzunluqda,  1,0-2,5  sm  enində  sıx 
sünbüldür. Sünbülcüyündə 3-10 ədəd çiçək olur. Meyvəsi küləşi-
sarı rəngli, ensiz-lansetvari, uzunsov, 5-7 mm uzunluqda, 1,0 mm-
ə  qədər  enində,  nəhayəti  qılçıqşəkilli  (3-4  mm)  dənmeyvədir. 
1000  dəninin    kütləsi  1,8-2,7  qr-dır  (şəkil  13).  Çarpaz  tozlanan 
bitkidir,  ancaq  öz-özünə  də  tozlana  bilir.  Sünbülünün  formasına 
görə ayrıq iki yerə ayrılır: ensizsünbül  ayrıq  və  enlisünbül ayrıq. 
Ensizsünbül ayrığın  ən çox iki növü  yayılıb. Sibir (qırılan)  ayrıq 
(Agropyron  fragile  P.  Candargy)  və  Səhra  ayrığı  (Agropyron 
desertorum Schult.). Enlisünbül ayrığın da iki növü mədəni yayıl-
mışdır:  Daraqsünbül  (Agropyron  cristatum  Beauv.)  və  daraqvari 
(Agropyron pectinatum Beauv.) ayrıq.  
Bioloji  xüsusiyyətləri.  Ayrıq  soyuğa  və  şaxtaya  davamlıdır. 
Hətta  səpin  yoncasından  da  davamlıdır.  Quraqlığa  davamlılığı 
yüksəkdir.  Uzun  müddət  quraqlığa  dözür,  nəmlik  düşən  kimi 
yaxşı  inkişaf  edir.  Neytral  reaksiyalı  və  zəif  duzlu  torpaqlarda 
yaxşı  bitir.  1  sentner  quru  ot  məhsulu  yaratmaq  üçün  torpaqdan 
2,2 kq azot, 0,54 kq fosfor və 2,1 kq kalium elementi tələb edir. 
Eyni tarlada 5-6 il becərilə bilir. Ən yüksək məhsulu 4-cü və 5-ci 
illərdə  verir.  Ayrığı    örtük  bitkisi  kimi  yazlıq  taxıllardan  sonra 
səpirlər.  Örtük  bitkisini  yerli  şəraiti  nəzərə  alaraq  seçirlər.  Ayrıq 
əkinlərinə  hektara  30-50  kq  azot,  45-60  kq  fosfor  və  30-45  kq 

58 
 
kalium    verilməsini  məsləhət  bilirlər.  Gübrələr  əsas  şum  altına, 
səpinlə  birlikdə  toxum  altına  hektara  50  kq  dənəvərləşdirilmiş 
superfosfat verilməsi tövsiyə edilir.  
Növbəli əkində yeri. Ayrığı örtük bitkisi kimi paxlalı bitkilə-
rin qarışığı kimi yazlıq buğda yaxud arpa altına səpilir. Örtük bit-
kisi yerli şərait nəzərə alınmaqla seçilir.  
Gübrələnməsi. Ayrıq əkinlərinə hektara 30-50 kq azot, 45-60 
kq  fosfor  və  30-45  kq  kalium    gübrələrinin  verilməsi  məsləhət 
görülür.  Göstərilən  gübrələr  əsasən  şum  altına  verilir.  Yaxşı  olar 
ki,    səpin  zamanı    toxumla  birlikdə  hektara  50  kq  dənəvərləş-
dirilmiş superfosfat verilsin.  
Torpağın  becərilməsi.  Sələf  bitkisi  yığıldıqdan  sonra  köv-
şənlikdə üzləmə aparılır, 2-3 həftədən sonra ön kotancıqlı kotanla 
20-25  sm  bəzən  30  sm  dərinliyində  şum  qaldırılır.  Yazda  kulti-
vasiya  şəklində  malalama  aparılır.  Ayrığın  yaxşı  inkişaf  etməsi 
torpağın keyfiyyətli becərilməsindən asılıdır. Torpaq alaq otundan 
təmiz, nəmlik və qida maddələri ilə yaxşı təmin olunmalıdır.  
Səpin. 100% təsərrüfat yararlığı olan ayrıq toxumunun səpin 
norması  təmiz  cərgəli  səpində  10-12  kq,  otların  qarışığında  8-10 
kq, gencərgəli səpində isə 5-7 kq götürülməlidir. 
 Qulluq  işləri.  Örtük  bitkisinin  məhsulu  yığıldıqda  küləşin 
hündürlüyü  15-20  sm  həddində  saxlanılır.  Erkən  yazda  küləşi  
tarladan çıxarmaq üçün malalama aparılır. Ot qarışığı yaxud ayrıq 
otu  quru  ot  üçün  yığıldıqdan  sonra  tarla  ağır  malalarla  iki  iz 
malalanır.  
Sortları: Ayrığın  16 dan artıq sortu var. Ən çox yayılanları-
na  misal  olaraq    Krasnokutskiy  uzkolistnıy  -305,  Krasnokutskiy 
şirokolistnıy - 4 və s. göstərmək olar. 
Məhsulun  yığılması.  Quru  ot  üçün  ayrığın  və  ot  qarışığının 
ən yaxşı yığım müddəti sünbülləmə dövründən çiçəkləmənin baş-
lanğıcına  qədərdir.  ayrığın  toxumu  yetişəndə  nisbətən  tökülür. 
Ona  görə  mum  yetişkənlik  fazasında  hissə-hissə  yığılır.  Bu  faza 
10-12 gün davam edir.  
Mum  yetişkənlik  fazasının  sonunda  toxumu  birbaşa  kom-
baynla yığmaq  zəruridir. Ayrıq toxumunun yığımı xüsusi avadan-

59 
 
lıqlarla təchiz edilmiş kombaynla aparılır. Onu da yadda saxlamaq 
lazımdır  ki,  ayrığın  hədsiz  erkən  yığılması  toxumların  cücərmə 
qabiliyyətini mum yetişkənlik fazasının sonu yaxud tam yetişkən-
lik  fazasında  yığılmasına  nisbətən  15-20%  aşağı  salır.  Bundan 
əlavə toxumluq sahəni erkən müddətdə yığdıqda toxum materialı-
nın  içərisində  əhəmiyyətli  miqdarda  ayrıq  sünbülünün  hissələri 
olur.Çoxlu miqdarda xırdalanmamış dənli sünbüllər olduqda yığıl-
mış  tığ  yoncadoğrayandan  buraxılır,  sonra  yenidən  toxumtəmiz-
ləyən  maşından  buraxılır.  Yığılmış,  təmizlənmiş  və  qurudulmuş 
toxumlar  səpinə  qədər  səpin  kondisiyasına  çatdırılaraq  saxlamaq 
üçün 2 metrə qədər hündürlüyündə yaxud kisələrə yığılaraq saxla-
nılır.  
 
2. 7. Hündürboylu qaramuq 
 
Hündürboylu  qaramuq  və  ya  Fransa  qaramuxu  (Arrehenat-
herum  elatus  J.et.  Presl.)  seyrəkkollu,  üst  mərtəbəli  taxıl  otudur. 
Qafqazda  və  Orta  Asiyada  dağlıq  rayonlarda  yem  uqodiyalarının 
əsaslı  yaxşılaşdırılmasında,  meşə-çöl  və  səhra  zonalarında, 
paxlalıların  ot  qarışığında  becərmək  üçün,  həmçinin  yamacların 
bərkidilməsi işlərində istifadə olunan  perspektivli taxıl otudur. 
Yaxşı  yem  bitkisi  hesab  olunur.  Ancaq,  tez  qabalaşır  və  acı 
dadlı  olur.  Ancaq  ot  çalımı  üçün  yararlı  hesab  edilir.  Ot  qarışı-
ğında 3-4 il becərilir. 
Hektardan 70-80 sen. quru ot, 5-6 sen. toxum verə bilir. Orta  
quru ot məhsuldarlığı 35-40 sen. toxum məhsuldarlığı isə 2-4 sen.-
dir 
Güclü  inkişaf  etmiş,  torpağın  dərin  qatlarına  gedən,  saçaqlı 
kök  sistemi  vardır.  Bitki  hündürlüyü  1,7  metrə  çatan  çoxlu  göv-
dələr əmələ gətirir. Gövdələri düz və ya  aşağı hissədən dirsək şə-
killi əyilmiş, hamar və içi boş olur. 
Yarpaqları hamar, uzun, üst tərəfi zəif tüklü, kənarları girinti-
li-çıxıntılı, 4-10 mm enində olur. Yarpağın dilçəsi uzun (2-5 mm), 
dişlidir (şəkil 14). 

60 
 
Çiçək qrupu 35 sm-ə qədər uzunluqda süpürgədir. Yaşılımtıl-
ağ rəngli, gümüşü parıltılıdır. Sünbülcüyü iki çiçəklidir, iridir (7-9 
mm).  Yuxarı  çiçəkləri  ikicinsli  aşağı  çiçəklərində  isə  yalnız  er-
kəkcik olur. Qılçıqları dirsəkşəkilli əyilmiş, 15-20 mm uzunluqda 
olur. Çarpaz tozlanan bitkidir. Meyvəsi iri, ensiz, uzun (8-10 mm), 
açıq-yaşıl rəngli dən meyvədir. Meyvənin əsası tüklü olmaqla bir 
qılçıqlı olur. 1000 ədəd dəninin kütləsi 2,3-2,8  qr-dır. 
Soyuq,  qarı  az  olan    qışlarda  hündürboylu  qaramuq  donur. 
Quraqlığa davamlılığı  yüksək deyildir.  Qrunt sularının səthə ya-
xın  olmasını  və    sahəni  su  basmasını  sevmir.  Qara  torpaqlarda 
yaxşı bitir. Örtüksüz əkinlərdə birinci ili yaxşı məhsul verir.  
Təmiz əkinlərində adi cərgəvi üsulda  hektara 3-4 milyon (15-
16  kq),  gencərgəli  əkinlərində  2-3  mil.  (18-9  kq)  toxum  səpilir. 
Quru  ot  üçün  onu  süpürgələmənin  əvvəlində,  toxum  üçün  isə 
mum yetişmə dövründə hissə-hissə yığırlar. 
Azərbaycanda  (2010)    hündürboylu    qaramuxun    Qruzinskiy  
sortu 1976 -cı ildən rayonlaşdırılmışdır. Gürcüstan ETƏİ-nin Mis-
xeti Seleksiya Stansiyasında yaradılmışdır. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə