Dərs vəsaiti Azərbaycan respublikası Təhsil nazirinin 27. 02. 2013- cü il



Yüklə 5.43 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/13
tarix26.05.2017
ölçüsü5.43 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Sortları. Rusiya ərazisində tarla şəraitində  çəmən üçyarpağı-
nın 100-dən çox, mədəni otlaqlar yaratmaq və çəmənliklərdə isti-
fadə  etmək  üçün  20-yə  yaxın  sortu  rayonlaşdırılmışdır.  Bunların 

120 
 
ən  çox  yayılanlarına  misal  olaraq    Marusinski  150,  Yerli  Perm, 
Tetraploid ВИК və s. göstərmək olar. 
 
4. 3. 2. Sürünən  üçyarpaq (üçyarpaq yonca) 
 
Sürünən üçyarpaq (Trifolium repens L.) otlaqların əsas paxlalı 
bitkisidir. Tapdalanmağa davamlı olması ilə o bütün paxlalı otları 
ötüb  keçir,  onun  sürünən  gövdələrinin  hər  bir  buğumarası  kök 
əmələ  gətirə  bilir.  Buğumaralarında  əmələ  gələn  saçaqlı  köklə-
rində  havanın  molekulyar  azotunu  (N
2
)  təsbit  edən  yumurcuqlar 
(fırlar) formalaşır və  bitki sərbəst qidalanır. Torpağın üzərinə uz-
un saplaqlı yarpaqlar və başcıqlı çiçəkdaşıyanlar qalxırlar.  
Sürünən  üçyarpağın  çoxlu  növmüxtəlifliyi  var.  Onun  otlaq, 
otlaq-biçin  və  biçin  tipləri  vardır.  Bunlar  təkcə  morfoloji  əlamət-
lərinə görə yox, əsas mühit amillərinə tələbatlarına görə də fərqlə-
nirlər.  Otlaq  sortları  alçaq  boyludurlar,  kifayət  qədər  torpaq  tur-
şuluğuna  dözürlər,  mineral  qida  elementlərinə  tələbkar  deyillər, 
soyuğa  davamlıdırlar,  qısa  müddətli  subasmaya  davamlıdırlar, 
lakin quraqlığa dözmürlər. 
Bioloji və aqrotexniki xüsusiyyətləri. Sürünən üçyarpaq (ağ  
üçyarpaq)  inkişafının  ilk  fazasında  çox  yavaş  boy  atır.  Onun  bi-
rinci həqiqi yarpaqları 18-20 gündən sonra əmələ gəlir, lakin bu-
daqların  əmələ  gəlməsi cücərtilərdən iki  ay sonra başlayır. Sürü-
nən üçyarpağın xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, toxumdan cücərmiş 
ilk  budağı  sonradan  boy  atmır,  ancaq  çoxlu  miqdarda  yarpaqlar 
əmələ  gətirir.  Yarpaq  qoltuğundan  isə  çoxsaylı  budaqlar  forma-
laşır (şəkil 31).  
Örtük  bitkisi  olmadan  yazda  səpilən  sürünən  üçyarpaq 
çiçəkləyir  və  yetkin  toxum  formalaşdırır.  Lakin  demək  olar  ki, 
həyatının  ikinci  ili,  yaxud  üçüncü  ilindən  daha  az  tam  inkişafına 
çatır. Digər növlərə nisbətən sürünən üçyarpaq həyatının ikinci ili 
əhəmiyyətli  dərəcədə  uzanmağa  başlayır.  Yazın  başlanğıcından 
çiçəkləmə dövrünə qədər davamlı surətdə uzanması 25 gün, lakin 
toxumun tam yetişməsi üçün 90-100 gün çəkir. Cücərtidən 10 gün 
sonra  kökdə  fırlar  (yumurcuqlar)  əmələ  gəlir.  Onların  kütləsi 

121 
 
qönçələmə  fazasına  qədər  artır,  sonra  isə  əhəmiyyətli  dərəcədə 
azalır.  Onların  kütləsi  nə  qədər  çox  olarsa  üçyarpağın  məhsul-
darlığı bir o qədər yüksək olar. Sürünən üçyarpağın xorası çəmən 
üçyarpağını  bir  neçə  dəfə  ötüb  keçir.  Əzilməkdən  (tapdalanmaq) 
qorxmur, buğum aralarının bölünməsi  yaxşı budaq əmələ gəlmə-
sini  və  sürünən  budaqların  kök  atmasına  köməklik  edir.  Yemin 
keyfiyyəti  sürünən  üçyarpaqda  digərlərinə  nisbətən  üstündür. 
Tərkibində xam  zülalın  miqdarı 19-22%-dir. Yaşıl kütləsi ot unu 
və senaj hazırlamaq üçün əla xammaldır.  
Sürünən  üçyarpağın  becərilmə  texnologiyası  çəmən  üçyar-
pağında olduğu kimidir. Səpin norması hektara 3-4 mln. ədəd cü-
cərmə qabiliyyətli toxumdur (3-4 kq).  
Sürünən üçyarpağın yarpaqları bol olduğundan və başcıqların 
bir  bərabərdə  yetişməməsindən  toxum  üçün  yığmaq  çətindir. 
Adətən optimal yığım müddəti kütləvi çiçəkləmədən 6 həftə sonra 
çatır.  Toxumluq  sahələrdə  başcıqlar  80-95%  qonurlaşanda  yığım 
birbaşa kombaynla aparılır.  
 
4. 3. 3. Hibrid üçyarpaq (hibrid üçyarpaq yonca) 
 
Hibrid üçyarpaq (çəhrayı üçyarpaq, İsveç üçyarpağı) - (Trifo-
lium hybridum L.) həyatını 2 - 4 il davam etdirən çoxillik bitkidir. 
Onu  tarla  və  çəmən  ot  əkinlərində  istifadə  edirlər.  Yabanı  halda  
demək olar ki, Avropanın bütün ölkələrində rast gəlinir. Uralda və 
Qafqazda da geniş yayılmışdır (şəkil 32). 
Bioloji  xüsusiyyətləri.  Hibrid  üçyarpaq  meşə  zonasının  bir 
çox  rayonlarında,  nəmliklə  təmin  olunmuş  alçaq  ərazilərdə 
müvəffəqiyyətlə  becərilir.  Qurudulmuş  torfluqlarda  4  ilə  qədər 
saxlanılır.  İntensiv  becərmə  şəraitində  onun    ömrü  2-3  il,  təbii 
senozlarda isə 5 ildən  artıq olur. Hibrid üçyarpaq biçildikdən son-
ra  tez yetişən çəmən sortlarına nisbətən zəif  böyüyür.  İkinci çalı-
mın məhsuldarlığı birinci çalımın 30-35 %-ni təşkil edir. 
Hibrid  üçyarpağın  ən  böyük  üstünlüyü  turşuluğa  davam-
lılığıdır. O soyuğa da davamlıdır. Torpaq reaksiyası (pH) 4-5 olan 
yerlərdə  bitir  və  hektardan  250-300  sen.  quru  ot  məhsulu  verir.  

122 
 
Soyuq, bataqlıq, ağır gilli torpaqlarda da becərilə bilir. Hektardan 
600-700  sen.    quru  ot  məhsulu  isə  strukturlu  münbit  torpaqlarda 
(pH  6-6,8)  əldə  edilir.  Hibrid  üçyarpaq  50  gün  su  örtüyü  altında 
qala  bilər.  Su  örtüyünə  ən  çox  ikinci  ili  dözür,  üçüncü  il  
dözümlülüyü aşağı düşür.  
Bu bitki yazlıq bitkidir. Səpildiyi il çiçəkləyir və əlverişli şə-
rait  olduqda  toxum  da  verir.  Örtüksüz  səpinlərdə  tam  çıxışların 
alınmasından    çiçəkləməyə  qədər  55-65  gün,  örtüklü  səpinlərdə 
isə 75-90 gün vaxt keçir. Hibrid üçyarpağın  becərilmə aqrotexni-
kası çəmən üçyarpağından fərqlənmir. Hektara səpin norması 4-5 
kq-dır (4-5 milyon cücərmə qabiliyyətli toxum). 
İkinci ilin  yazında hibrid üçyarpaq çəmən üçyarpağından bir 
neçə    gün  tez  böyüməyə  başlayır.  Adətən  iyun  ayının    I-II 
ongünlüyündə  qönçələməyə  başlayır.  İyunun  ikinci  yarısında  isə 
çiçəkləyir.  Toxumları  avqustun  I-II  ongünlüyündə  yetişir.  Onun 
toxumları çəmən üçyarpağına nisbətən 10-25 gün tez yetişir. Yaz 
böyüməsindən    çiçəkləməyə  qədər  80-85,  tam  yetişməyə    qədər 
100-110  gün  keçir.  Hibrid    üçyarpaq  birinci  ili  yüksək  toxum 
məhsulu  verir.  İkinci,  üçüncü  il  toxum    məhsuldarlığı  3-6  dəfə 
azalır. Toxumluq sahələr eyni vaxtda yetişir. Əgər toxum birbaşa  
kombaynla  yığılacaqsa  biçindən  qabaq  paxlaların  70-80  %-i  qo-
nurlaşanda desikasiya aparılır. Əgər  desikasiya aparmaq mümkün  
deyilsə onda  toxum hissə-hissə yığılır. 
Sortları. Hibrid üçyarpağın gecyetişən və orta yetişən sortları 
vardır. Ən çox yayılan  sortlarına  misal olaraq Krasnoufimskiy 4,  
Marusinskiy 448, Severodvinskiy 326, Smolenskiy və s.  göstərmək 
olar. 
4. 4. Xəşəmbül  
 
Əhəmiyyəti. Xəşəmbül vitaminlər və mineral duzlarla zəngin 
olan  qiymətli  yem  bitkisidir.  Eyni  zamanda  yaxşı  bal  verəndir. 
Yemlik  xassəsinə  görə  yoncadan  geri  qalmır.  Yaşıl  kütləsi 
heyvandarlıqda yem, quru ot və senaj üçün istifadə edilir. Çiçək-
ləmənin başlanğıcında xəşəmbülün quru kütləsində təxminən 19% 
zülal  olur.  Xəşəmbül  (barınc,  ballı  yonca)  siderat  bitki  qismində 

123 
 
istifadə  olunur.  Soyuğa  və  quraqlığa  yaxşı  davamlıdır.  Əhəngli 
torpaqlarda  yaxşı  bitir. Hektardan 30-50  sentner  quru  ot  məhsulu 
verir. Tərkibində efir yağlı maddə  - kumarin (acıdır) olduğundan 
heyvanlar  ilk  vaxtlar  onu  pis  yeyir.  Xəstəlik  və  zərərvericilərə 
qarşı davamlıdır. Şoran torpaqları azotla zənginləşdirir.  
Botaniki təsviri. Xəşəmbül (Melilotus) paxlalılar (Fabaceae
fəsiləsindən  çoxillik,  bəzən  birillik  ot  cinsidir.  Avropa,  Asiya, 
Şimali  Amerika  və  Avstraliyada  təqribən  16  növü  yayılmışdır. 
Azərbaycan ərazisində 7 növü bitir.  
Xəşəmbülün ağ və sarı növləri daha çox yayılmışdır. 
Ağ  xəşəmbül  (Melilotus  albus  Desr.)  –  ikiillik  bitkidir.  Mil 
kökü və  yaxşı inkişaf etmiş  yan kökləri  var. Budaqları (gövdəsi) 
düzdür, hündürlüyü 75-300 sm-dir. Gövdənin budaqlanması 25-30 
sm  hündürlükdən  başlayır.  Gövdənin  aşağı  hissəsi  çılpaq,  yuxarı 
hissəsində  əyilmiş  qısa  sıx  budaqlar  var.  Aşağı  və  orta  yarpağın 
yarpaqcıqları  girdə  (dəyirmi),  yuxarıdakılar  xətvarı  yaxud  ensiz 
ellipsvarı  kənarları  diş-dişdir.  Hamaşçiçəyi  salxımdır  (qotaz), 
çiçəkləri  ağ  rənglidir.  Paxlaları  ellipsvarı,  torlu-qırışıq,  qısa,  iti 
burunludur.  Toxumu  oval  formalı,  sarı  yaxud  sarımtıl-yaşıl 
rənglidir. Dənin 1000 ədədinin kütləsi 1,5 qramdır (şəkil 33). 
Sarı xəşəmbül (Melilotus officinalis Desr.) – ikiillik bitkidir, 
arabir  birillik  olur.  Əsas  kökü  mildir.  Gövdəsi  güclü  budaqla-
nandır, dikduran antosian rənglidir. Yarpaqcıqları aşağı yaruslarda 
tərs-yumurtavarı  yaxud  girdə,  yuxarı  yarpaqları  isə  lansetvari-
uzunsovdur.  Çiçək  qrupu  uzun  salxımdır,  çiçəkləri  sarı  rənglidir. 
Paxlaları yumurta formalı, köndələninə qırış-qırışdır. Toxumu sarı 
yaxud sarımtıl-yaşıl rənglidir. Mütləq kütləsi 1,5 qramdır.  
Bioloji xüsusiyyətləri. Xəşəmbül qışadavamlı bitkidir. Bütün 
göstəricilərinə  görə  yoncaya  yaxındır,  bəzən  onu  ötüb  keçir. 
Xəşəmbülün qışadavamlılığı kök boğazcığının torpaqda yerləşmə-
sindən  asılıdır.  Kök  boğazcığı  torpaq  səthinə  yaxın  yerləşdikdə 
bitkinin  qışadavamlılığı  aşağı  enir.  Belə  bir  korrelyativ  (bir-
birindən  asılı  olma)  əlaqə  var,  bu  və  ya  digər  xəşəmbül  sortu  nə 
qədər  qışadavamlıdırsa,  onun  quraqlığa  dözümlülüyü  də  o  qədər 
yüksəkdir. 

124 
 
Xəşəmbül quraqlığa davamlı bitkidir. Quraqlığa davamlılığı-
nın böhran dövrü bir vaxta düşür. Bu dövrdə nəmlik çatışmadıqda 
o yarpaqlarını tez tökür, nəticədə quru otun yemlik dəyəri pisləşir. 
Quraqlığa  davamlığına  görə  Sarı  xəşəmbül  ağ  xəşəmbüldən 
üstündür. 
Xəşəmbül  işıq  sevən  bitkidir.  Neytral  yaxud  zəif-qələvi  tor-
paqlarda  yaxşı  böyüyür.  Vegetasiya  dövrünün  uzunluğu  ağ 
xəşəmbüldə 80-135 gün arasında tərəddüd edir. Bu göstəricilərinə 
görə müxtəlif ekotiplər dörd yerə bölünür: tez yetişən formalarının 
vegetasiya  müddəti  80-95  gün,  orta  gec  yetişən  95-110  gün,  gec 
yetişən 110-120 gün və çox gec yetişənlərinki isə 120-135 gündür. 
Xəşəmbülün  tez  yetişən  formaları  Şimal  ərazilərdə,  gecyetişən 
formaları Orta Asiya və Zaqafqaziya ərazilərində, çox gec yetişən 
formaları  isə  Aralıq  dənizi  ölkələrində  yayılmışdır.  Vegetasiya 
müddəti  85-90  gün  olan  sarı  xəşəmbülün  daha  tez  yetişən 
formalarına  Qafqaz  dağlarında  rast  gəlinir.  Vegetasiya  müddəti 
130-140 gün olan, daha gec yetişən xəşəmbül Azərbaycanın vadi-
lərində yayılmışdır. 
Vegetasiya  müddəti  nə  qədər  uzun  olsa  bitkinin  boyu  bir  o 
qədər  hündür  olur.  Məsələn,  çox  gec  yetişən  formaların  hün-
dürlüyü 3,5 m, tez yetişən formalarınkı isə 1,5-2,0 m-ə çatır. Yaşıl 
və  quru  kütlənin  artımı  çiçəkləmənin  başlanğıcında  maksimum 
həddə çatır.  
Erkən yazda ağ və sarı xəşəmbül tez boy atmağa başlayırlar. 
Yazda təzə zoğları kök boğazcığında yerləşən gözcüklərdən əmələ 
gəlir. Nə qədər ki, budaqların çalınmamış hissəsində qoltuqlardakı 
gözcüklərin  miqdarı  çoxdur,  xəşəmbülün  biçinindən  sonra 
zoğların inkişafı o qədər intensiv gedir. 
Ayrı-ayrı  salxımların  (qotaz)  çiçəkləməsi  8-14  gün  davam 
edir. Salxımın aşağı hissəsində olan çiçəklər birinci çiçəkləyirlər. 
Şimal  mənşəli  xəşəmbül  formalarının  çiçəkləmə  müddəti  14-28 
gün,  cənub  mənşəlilərinki  isə  30-45  gün  davam  edir.  Çiçək-
ləmənin  başlanğıcından  sonra  xəşəmbülün  gövdəsi  güclü  qaba-
laşır. Yetişmə zamanı paxlalardan dən asan tökülür. Yığım müd-
dətinin nəzərə alınmasında bu çox zəruridir.  

125 
 
Xəşəmbülün bütün  növlərinin orqanlarında: köklərində, göv-
də və budaqlarında, yarpaqlarında, çiçəkləri və toxumlarının tərki-
bində  üzvi  aromatik  maddə  kumarin  vardır.  Onun  miqdarı 
becərilmə  şəraitindən,  inkişaf  fazasından  və  biçin  müddətindən 
asılı  olaraq  dəyişir.  Quraqlıq  ərazilərdə  kumarinin  miqdarı  ağ 
xəşəmbülün  tərkibində  nəmlik  çox  düşən  ərazilərə  nisbətən  daha 
çox  olur.  Xüsusən  onun  miqdarı  daha  çox  tam  çiçəkləmə  və 
yetişmə  fazasının  əvvəlində  olur.  Səhər  və  axşam  saatlarında 
kumarinin  miqdarı  azalır,  günorta  saatlarında  isə  artır.  Ona  görə 
də  xəşəmbüllü  otlaqlardan  yaxşı  olar  ki,  erkən,  səhər  saatlarında 
yaxud  günəş  batana  yaxın  istifadə  edilsin.  Elə  həmin  vaxtda  da 
quru ot, senaj və silos üçün biçilməsi, məsləhət görülür.  
Növbəli əkində yeri. Xəşəmbül üçün  cərgəaraları  becərilən 
(kartof,  çuğundur,  qarğıdalı  və  s.)  bitkilər  ən  yaxşı  sələflərdilər. 
Ancaq  o  tələbkar  bitki  olmadığına  görə  onu  müxtəlif  sələflərdən 
sonra becərmək mümkündür. 
Gübrələmə sistemi. Dənli taxıl bitkilərinə nisbətən xəşəmbül 
torpaqdan  daha  çox  qida  maddələri  (kalsiumu  3-5  dəfə,  kaliumu 
2-3,  fosforu  1,5-2,5  dəfə  artıq)  istifadə  edir.  Bir  ton  quru  otun 
formalaşması üçün o torpaqdan 3,0-3,5 kq fosfor, 30-24 kq kalium 
və 15-16 kq kalsium aparır.  
Tövsiyə  olunur  ki,  xəşəmbül  əkinlərinin  hər  hektarına  300-
400 kq superfosfat və 150-200 kq kalium duzu verilsin. Gübrə ya 
örtük  bitkisi  altına  yaxud  onun  yığımından  sonra  yayın  axırında 
verilir.    
Torpağın becərilməsi. Xəşəmbül əksər hallarda hər hansı bir 
örtük bitkisi altına səpilir. Ona görə də torpağın becərilməsi onun 
üçün qəbul olunmuş texnologiya əsasında həyata keçirilir. 
Səpin. Xəşəmbülün uzun illər cücərmə qabiliyyətini saxlayan  
çoxlu  miqdarda  bərk  toxumları  olur  ki,  bunlar  səpilən  ili  cücərti 
vermirlər.  Bu  toxum  qılafının  daha  qalın  olmasından  asılıdır  ki, 
suyun endospermə daxil olmasını çətinləşdirir. Onu pozmaq üçün 
toxum  cızma  (skarifikasiya)  üsulu  ilə  hazırlanır.  Bu  xüsusi 
maşından  skarifikatordan  (yonca  doğrayan)  1-2  dəfə    keçirməklə 
yerinə yetirilir.  

126 
 
Səpindən  qabaq  toxumlar  diqqətlə  təmizlənərək  tələbata  ca-
vab  verməlidir.  Səpin  norması  hektara  20-25  kq-dır,  toxumun 
basdırılma  dərinliyi  isə  3  sm-ə  qədərdir.  Xəşəmbül  yazlıq  dənli 
taxıl bitkiləri ilə eyni vaxtda, seyrək hallarda örtük bitkisində 2-4 
yapaq əmələ gəldikdə səpilir.  
Əkinlərə  qulluq.  Örtük  bitkisi  yetişən  kimi  o  təcili  olaraq 
yığılır,  küləş  isə  sahədən  çıxarılır.  Bu  iş  nə  qədər  tez  başa  çatsa 
payızdan  bitkinin  kök  boğazcığında  bir  o  qədər  çox  yeni 
gözcüklər əmələ gəlir, quru ot məhsulu yaxud həyatının ikinci ili 
toxum məhsulu yüksək olur. Örtük bitkisi yığıldıqdan sonra zəruri 
hallarda mineral gübrə verilir.  
Məhsulun  yığılması.  Quru  ot  üçün  xəşəmbül  qönçələmə 
fazasında  və  ya  çiçəkləmənin  başlanğıcında  yığılır.  Biçin  torpaq 
səthindən  15-18  sm  hündürlükdən  aparılır.  Belə  biçildikdə  yaşıl 
kütlənin yaxşı və tez qurumasına imkan yaranır, yığım zamanı itki 
azalır və xəşəmbülün yaxşı zoğlaması (cücərmə) təmin olunur.  
Xəşəmbülün  toxumunu  birinci  yaxud  ikinci  biçindən  götür-
mək  mümkündür.  Toxumluq  sahədə  paxlaların  1/3  hissəsi  saral-
dıqda biçinə başlanılır, 2/3 hissəsi qonurlaşdıqdan gec olmayaraq 
biçin başa çatdırılır. Kütlə quruduqdan sonra kombaynla döyülür. 
Təmizlənmiş  toxumun  nəmliyi  15%-ə  çatdırılır  və  uzun  müddət 
saxlanılan  yerə  tökülür.  Məhsuldarlığı  hektardan  10-11  sentnerə 
çatır. 
Xəşəmbülün  yaşıl  gübrə  üçün  becərilməsi.  Xəşəmbülü 
siderat  bitki  kimi  becərmək  olar.  Bu  bitki  şoran  torpaqlarda  da 
yaxşı bitir. Aqrotexnikası sadədir. Yaşıl kütlənin torpağa çevrilmə 
müddəti  becərildiyi  bölgədən  asılıdır.  Soyuq  ərazilərdə  iyun-iyul 
aylarında  torpağa  basdırılır,  yayı  uzun  müddət  davam  edən 
bölgələrdə ikinci biçinin yaşıl kütləsi (birinci biçin quru ot yaxud 
senaj  hazırlamaq  üçün  istifadə  olunur)  torpağa  basdırılır.  Yaşıl 
kütlə qranulometrik tərkibi ağır olan torpaqlarda 13-15 sm, yüngül 
və orta torpaqlarda isə 16-18 sm  dərinliyə basdırılır.  
Şorlaşmış  torpaqlarda  şum  laydırsız  kotanla  aparılır.  Adətən 
şoran torpaqlar alaqlarla az zibillənir, ona görə də burada xəşəm-

127 
 
bülün  erkən  yazda  örtüksüz  səpini  aparılır.  Başdan-başa  üsulda 
səpin norması hektara 20-25 kq-dır. 
 
4. 5. Buynuzvari qurdotu 
 
Əhəmiyyəti  və  yayılması.  Qurdotu  keyfiyyətli  yem  otlarına 
aiddir. Qidalılığına görə onun quru otu üçyarpağı ötüb keçir. Quru 
kütləsində  proteinin  miqdarı  çox  vaxt  22%-ə  çatır.  Qurdotu 
əlverişsiz  hava  şəraitinə  yüksək  davamlılığı  və  uzun  ömürlü 
olması ilə fərqlənir. Müxtəlif ərazilərdə becərilməsi mümkündür. 
Botaniki  təsviri.  Qurdotu  (Lotus)  paxlalılar  (Fabaceae
fəsiləsinə  daxil  olan  bitki  cinsidir.  Bu  cins  özündə  çoxillik  və 
birillik  otvari  və  yarımkolşəkilli  100-ə  qədər  növü    birləşdirir. 
Mədəni  halda  iki  çoxillik  növü  (buynuzvari  qurdotu  -Lotus 
corniculatus  L.  və  bataqlıq  qurdotu  -  Lotus  uliginosus  L.)  becə-
rilir.  Buynuzvari  qurdotu  güclü  inkişaf  etmiş  yan  kökləri  ilə 
birlikdə mil kökə malikdir. Kök sistemi torpağın 1,5 m dərinliyinə 
işləyir.  Kök  boğazcığı  adətən  1,5-2  sm  dərinlikdə  yerləşir.  Göv-
dəsi  yüksələndir,  bəzən  uzanıqlıdır.  Hündürlüyü  30-40  sm,  yaxşı 
aqrotexniki fonda 60-80 sm-ə çatır. Onlar sıx kol əmələ gətirirlər. 
Həyatının 3-4-cü ilində bir kolda 180-240 budaq əmələ gəlir. Üçlü 
yarpaqları  yarpaqyanlığı  ilə  yaxşı  ifadə  olunmuşdur.  Çiçəkləri 
açıq-sarı  rəngli  5-6  ədəd  çətir  formalı  başlıqda  toplanmışdır. 
Meyvəsi  çoxtoxumlu  paxladır,  yetişən  zaman  çatlayır.  Toxumu 
dəyirmi,  tünd-darçını  rənglidir.  1000  ədədinin  miqdarı  1,1-1,2 
qramdır (şəkil 34). 
Bioloji xüsusiyyətləri. Buynuzvari qurdotunun toxumları 6-8 
0
C  temperaturda  cücərir.  Yaxşı  kök  salmış  bitkilər  qar  örtüyü 
altında çox  yaxşı qışlayır. Yayda gündüzlər  yüksək temperaturda 
qurdotu həddindən artıq qızmağa yaxşı dözür. Çox vaxt 28-30 
0

temperaturda səhər saat 11-ə üçyarpaq turqor halını itirir, o zaman 
qurdotunun yarpaqları bütün gün ərzində yaxşı vəziyyətdə olur.  
Qurdotu quraqlığa davamlığına görə çəmən üçyarpağını ötüb 
keçir,  hərçənd  kifayət  qədər  nəmlik  olduqda  ən  yaxşı  inkişafına 

128 
 
çatır.  O  xarakterik  xüsusiyyətləri  ilə  fərqlənərək  kifayət  qədər 
kölgəliyə dözür.   
Bu  bitki  torpağa  az  tələbkardır.  Qurdotu  qumsal  və  gillicəli 
torpaqlarda yaxşı inkişaf edir, şoranlığa dözür,  turş torpaqlara sə-
pilmək üçün yararlıdır. Yoxsul torpaqlarda yaxşı quru ot məhsulu 
verir. Qurdotu nəmliyi artıq olan torpaqlarda dözə bilmir, hərçənd 
50 günə qədər su basmaya dözür. Paxlalı otların digər növləri kimi 
qurdotu  torpaqdan  çoxlu  miqdarda  kalium,  fosfor,  kalsium  və 
maqnezium tələb edir. 
Səpindən  sonra  1,5-2  ay  müddətində  tədricən  inkişaf  edir. 
Cücərtilər səpindən 15-25 gün sonra əmələ gəlir. Cənub ərazilərdə 
səpilən ili qurdotu toxum əmələ gətirə bilər. İkinci ili və növbəti 
illər çox erkən yazda zoğlar əmələ gətirir və payızın sonuna qədər 
inkişaf edir. Çiçəkləmiş vəziyyətdə çiçəklərin tərkibində mövcud 
olan  acı  rəngləyici  maddəyə  görə  qurdotunu  mal-qara  yemir.  Bu 
vaxt  çiçək  daşıyan  budaqlarda  sinil  turşusunu  qovub  çıxardan 
sianogen  qlükozidinin  izləri  tapılır.  Çiçəkləməyən  vəziyyətdə 
bütün  növ  kənd  təsərrüfatı  bitkiləri  tərəfindən  yaxşı  yeyilir. 
Həyatının 2-3-cü ili daha çox inkişaf edir. Yüksək xora verəndir. 
Yarpaqların kütləsi yerüstü hissənin 50%-nə çatır. 
Becərilmə  aqrotexnikası.  Qurdotu  daha  çox  hallarda  digər 
çoxillik otların qarışığı ilə səpilir. Ot qarışıqları səpildikdə qurdotu 
səpin  normasının  25-30%-ni  təşkil  etməlidir.  Yonca  ilə  qurdotu-
nun birgə səpinləri yaxşı nəticələr verir.  
Bitki  altına  gübrə  yonca  və  üçyarpaqda  olduğu  kimi  verilir. 
Torpağın  becərilməsi  örtük  bitkisi  üçün  qəbul  olunmuş  texno-
logiya əsasında yerinə yetirilir. 
Qurdotunun toxumlarını səpinqabağı skarifikasiya etmək (cız-
maq) zəruridir.  
Təmiz  halda  səpilmiş  qurdotunun  quru  ot  üçün  yığılması 
çiçəkləməyə  qədər  həyata  keçirilir.  Biçindən  və  ot  yığıldıqdan 
sonra  sahə  ağır  malalarla  malalanır.  Əsas  gövdədəki  paxlaların 
qonurlaşdığı  dövrdə  toxum  üçün  biçin  aparılır.  Qurumuş  kütlə 
sahədən  daşınır  və  tam  qurumuş  partlayan  paxlalardan  toxumlar 
təmizlənir.  Paxlaların  quruması  və  yetişməsi  eyni  bərabərlikdə 

129 
 
getmədiyindən  qurudulmuş  kütlə  adi  taxıldöyən  maşınlardan 
keçirilir. Digər qatışıqlardan təmizlənmiş toxumlar uzun müddətli 
saxlama  yerlərinə  yığılır.  Qurdotunu  vaxtlı-vaxtında  yığdıqda 
hektardan 3-4 sentner toxum məhsulu verir. 
 
4. 6. Şərq çəpişotu 
 
Şərq  çəpişotu  (Galega  orientalis  Lam.)  paxlalılar  fəsiləsinə 
(Fabaceae)  daxil  olan  çoxillik  yem  bitkisidir.    Rusiya  ərazisində 
XX əsrin əvvəllərindən (1920) öyrənilməyə başlanılmışdır. Kiçik 
sahələrdə  Baltikyanı  ölkələrdə,  Rusiya  federasiyasının  qeyri  – 
qaratorpaq  vilayətlərində  elmi-tədqiqat    müəssisələrində,  Ukray-
nada və Belarusda becərilir. 
Yonca və üçyarpaq becərilən rayonlarda  çəpişotu da becərilə 
bilər. Yaxşı bal verən bitkidir. Yabanı formalarına ancaq  Qafqaz-
da rast  gəlinir.  
Yaşıl  kütləsi  heyvanlara  yedizdirmək  üçün    paxlalı  otlardan 
əvvəl hazır olur. Tərkibində 25% quru maddə, çoxlu protein (quru 
maddənin    40%-ə  qədəri),  karotin  və  askorbin  turşusu  vardır.  
Yaşıl kütləsinin 100 kq-da 20-28 yem vahidi, 3-3,5 kq asan  həzm 
olunan  protein  vardır.  Quru  otu  və  silosu    heyvanlar    tərəfindən 
yaxşı  yeyilir.  Quru  otunda  56,  ot  ununda  75  yem  vahidi  vardır. 
Yaşıl  kütləsinin  bir  yem  vahidində  135  qr,  quru  otunun  bir  yem 
vahidində  190  qr,  ot  ununun  bir  yem  vahidində  isə  198  qr,  asan 
həzm olunan protein vardır. 
Çəpişotunun  yaşıl  kütləsi  vitaminlərlə  -  askorbin  turşusu, 
karotin, flavonol  həmçinin mineral maddələrlə zəngindir. Bundan 
başqa  çəpişotunun  tərkibində  heyvanlarda  südün  sekresiyanın 
(ifrazını) nizamlayan aktiv maddələr aşkar edilmişdir. 
Ot unu şəklində və doğranmış halda proteinin konsentratıdır. 
Taxıl  otlarının  çəpişotu  ilə  qarışıq  silosu  yüksək  keyfiyyətli  yem 
hesab  edilir.  Hektardan  yaşıl  kütlə  məhsuldarlığı  300-600  sen.- 
dir. Bu da hektardan 20-30 sen. protein deməkdir. Bu cinsə daxil 
olan başqa növlərdən fərqli olaraq  çəpişotunun tərkibində heyvan 
orqanizminə zərərli təsir göstərən halegin alkaloidi yoxdur. 
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə