Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə16/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   47

6.5. Pedaqoji prosesin mərhələləri
Pedaqoji proseslər silsilə xarakteri daşıyır. Bütün pedaqoji pro­ses­lərin inkişafında eyni mərhələlər nəzərə çarpır. Mərhələlər pro­se­sin tərkib hissələri deyil, onun inkişaf ardıcıllığıdır. Pedaqoji prosesin üç başlıca mərhələsi – hazırlıq, əsas, yekun mərhələləri vardır.

Pedaqoji prosesin hazırlıq mərhələsində prosesin nəzərdə tutul­muş istiqamətdə və sürətlə baş verməsi üçün zəruri şərait ya­ra­dılır. Bu mərhələdə aşağıdakı mühüm vəzifələr həll olunur: qarşıya məq­sədin qoyulması, şəraitin diaqnostikası, nailiyyətlərin proqnoz­laş­­dırılması, prosesin inkişafının planlaşdırılması və s.

Məqsədin müəyyənləşdirilməsi və əsaslandırılması təhsil siste­mi­nin qarşısında duran ümumi pedaqoji məqsədi konkret vəzifələrə çe­virmək deməkdir. Buna pedaqoji prosesin müəyyən kəsiyində və konkret şəraitində nail olunur. Məqsəd pedaqoji prosesin konkret sis­temi ilə bağlıdır. Pedaqoji prosesin bu mərhələsində ümumi pedaqoji məktəbin tələbləri ilə tədris müəssisələrinin, şagird kontingentinin konkret imkanları arasında ziddiyyətləri aşkara çıxarılır və plan­laş­dırılan prosesdə həmin ziddiyyətlərin həlli yolları nəzərdə tutulur. Pedaqoji prosesin əsas məqsədini və vəzifələrini diaq­nos­ti­ka­sız müəy­­yən etmək mümkün deyil. Pedaqoji diaqnostika pedaqoji pro­se­sin baş verəcəyi şərtləri və şəraiti aydınlaşdırmaq isti­qamətində apa­rı­lan tədqiqatdır. Onun başlıca məqsədi nəzərdə tutulan nəticələrə nail ol­mağa kömək və ya mane ola biləcək səbəblər haq­qında aydın təsəv­vür əldə etməkdir. Diaqnostika prosesində peda­qoq və şagird­lərin real imkanları, onların əvvəlki hazırlıq səviyyəsi, pro­sesin baş verdiyi şərait, bir çox digər vacib şərtlər haqqında lazım olan bütün infor­masiyalar toplanılır. Bundan sonra pedaqoji prosesin gedişi və nə­ti­cə­ləri proqnozlaşdırılır. Proqnozlaşdırmanın mahiyyəti ondan iba­rətdir ki, burada proses başlamazdan qabaq mövcud konkret şəraitdə əldə ediləcək mümkün nəticələrə ilkin qiymət verilir. Proq­noz­laş­dırma mü­rəkkəb metodikalarla həyata keçirilir. Peda­qoq­lar pedaqoji prose­sin az səmərəli olacağını və ya arzuolunmaz nəti­cə­lə­rə gətirib çıxa­ra­cağını gözləmədən onun planlaşdırılmasına və gedişinə fəal müdaxilə etmək imkanı qazanırlar .



Pedaqoji prosesin əsas mərhələləri qarşılıqlı əlaqəli, mühüm elementləri özündə birləşdirir. Bu mərhələ özlüyündə digər sis­tem­lərdən nisbi təcrid olunmuş bir sistemdir. Onun aşağıdakı ele­ment­ləri vardır: qarşıdakı fəaliyyətin məqsəd və vəzifələrinin müəy­­­yən olun­ma­sı və izah edilməsi; pedaqoqlarla şagirdlərin qarşı­lıq­lı təsi­ri; pe­da­qo­ji prosesin nəzərdə tutulmuş metodları; vəzifələri və for­ma­ları; əl­ve­rişli şəraitin yaradılması; məktəblilərin fəaliyyətini sti­mul­laşdırmaq üçün müxtəlif tədbirləri həyata keçirmək; pedaqoji pro­sesin digər proseslərlə əlaqəsini təmin etmək. Pedaqoji prosesin sə­mə­rəliliyi bu elementlərin bir-birilə məqsədyönlü əlaqəsindən, onla­rın istiqamə­ti­nin və praktik həyata keçirilməsinin ümumi məqsədə və bir-birinə zidd olmamasından asılıdır. Pedaqoji prosesin həyata keçirilmə mər­hələsində onun idarə edilməsi ilə bağlı operativ qərarlar qəbul etmək üçün əks əlaqənin mühüm rolu vardır. Əks əlaqə prosesi keyfiyyətlə idarə etmək üçün əsasdır. Bununla əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, pedaqoji proses sistemi xeyli dərəcədə özünü tənzim­ləyən sistemdir, çünki orada iştirak edən insanlar öz iradəsinə və sərbəst seçmə im­ka­nı­na malikdirlər. Pedaqoji prosesin gedişində operativ əks əlaqənin yaradılması qarşılıqlı təsirdə vaxtında düzəlişlər aparmağa kömək edir.

Pedaqoji prosesin yekun mərhələsi alınan nəticələrin təhlili ilə başa çatır. Təhlil edən zaman pedaqoq buraxılan səhvlərdən həm nə­ti­cə çıxarır, həm öyrənir və həm də inkişaf edir. Ona görə də ciddi təh­lil və özünütəhlil pedaqoji ustalığın yüksəldilməsinin ən mühüm şər­tidir. Pedaqoji prosesin gedişi və nəticələri proqnozlara uyğun gəl­­mir­sə, onda səhvin harada, necə və nə üçün buraxıldığını müəy-yən et­mək lazımdır. Praktika göstərir ki, pedaqoq prosesin diaq-nos-ti­kasını və proqnozunu nəzərə almayanda daha çox səhv buraxır. Be­lə proses şa­girdlərin vaxtını almaq, marağını itirməkdən başqa heç bir şey vermir.

6.6. Pedaqoji prosesin texnoloji əsasları
ASE-də belə göstərilir: “Texnologiya yunan sözü olub (yu­nan­ca techno – sənət, ustalıq, bacarıq, logos isə elm-nəzəriyyə mə­na­la­rını verir), istehsal prosesində hazır məhsul almaq üçün işlədilən xam­mal, material və yarımfabrikatların emalı, hazırlanması, aqreqat halının xassələrinin, formasının dəyişdirilməsi metodlarının məc­mu­su başa düşülür”1.

Aparılan təcrübələrin nəticəsi kimi belə bir fikir formalaş­mışdır ki, ümumtəhsil sisteminin inkişaf istiqamətlərinin baş stra­te­giyası şagird şəxsiyyətinin diqqət mərkəzində dayanmasından, təh­sil prose­sin­də pedaqoqun, psixoloqun şagirdə münasibətini dəyiş-mə­sindən, şa­girdi mərkəzdə duran subyekt kimi görməsindən iba-rət­dir. Heç də təsadüfi deyildir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə təhsil “şagird – dərslik – müəllim” sistemində qurulmuşdur. Bu baxımdan aparılan tədqiqat işləri, öyrənilən qabaqcıl təcrübələr ilk növbədə təlim-tərbiyə pro­se­si­nin təşkilati-struktur vahidi olan dərsin keyfiy­yətinin yük­səl­dil­mə­sinə, dərsə verilən yeni tələblərin həyata keçiril­məsinə yönəlməlidir. Dərsin yeniləşməsi yeni texnologiya­ların pro­sesə tətbiqindən əsaslı surətdə asılıdır .

Tədris prosesində texniki vasitələrdən istifadə zəminində əv­vəl­cə təlimin texnologiyası anlayışı yaranmış, bu yanaşma tərbiyə sa­hə­si­nə nüfuz etmiş, getdikcə pedaqogikaya pedaqoji texnologiya kimi daxil olmuşdur. Ümumiyyətlə, pedaqoji texnologiya mahiyyət etibarı ilə təlim-tərbiyə prosesinin layihələndirilməsinin sistemli metodu kimi səciyyələndirilir. V.T.Lixaçova görə, pedaqoji tex­nologiya təlim-tərbiyə vasitələrinin pedaqoji-psixoloji quruluşunun forma, metod, üsul və yollarının məcmusu olub pedaqoji prosesin təşkilati metodik alətidir. V.P.Bespalko pedaqoji texnologiyanı təd­ris prosesinin reallaşdırılmasının texniki məzmunu hesab edir. İ.P.Volxov pedaqoji texnologiya təlimdə əldə olunmuş yüksək nəti­cələri planlaşdırma prosesinin təsviri kimi baxır. V.M.Monaxov isə pedaqoji texnologiyaya təlim prosesinin layihələndirilməsi, təşkili və həyata keçirilməsində birgə pedaqoji fəaliyyətin bütün detalları ilə hazırlanmış modeli kimi yanaşır. Burada müəllim və şagirdlər üçün komfort şəraitin yaradılmasının zəruri olduğunu qeyd edir.

Pedaqoji təcrübədə və tədris metodik ədəbiyyatda bəzən, pedaqoji texnologiya sistem anlayışının sinonimi kimi işlədilir və bu anlayışlar bəzən eyniləşdirilir. Sistem anlayışı texnologiya an­la­yışına nisbətən daha geniş məna daşıyır. Pedaqoji sistem öz daxi­lində çoxlu sayda texnologiyaları birləşdirir. İstənilən texnologiyaya sistem kimi baxılsa da, istənilən pedaqoji sistemə ayrıca texno­lo­giya kimi baxmaq olmaz. Sistem anlayışı çox vaxt baxılan prosesin statistik, struktur xarakteristikası kimi istifadə olunursa, texnologiya həmin prosesdə subyekt və obyektin fəaliyyətində zaman və məkan daxilində gedən dəyişikliklərin, onların funksiyalarının müəyyən edil­məsi və qabaqcadan planlaşdırılmış məqsədlərin yerinə yetiril­mə­sinin təmin olunması üçün istifadə olunur.

Pedaqogikaya texnologiya ideyasının gətirilməsinin əleyh­dar­ları belə hesab edirlər ki, pedaqoji proses yaradıcı prosesdir, odur ki, onu texnoloji proses hesab etmək olmaz, məharət, ustalıq intuisiya­ya əsaslandığı halda texnologiya elmə əsaslanır. Hər şey ustalıqla başlayır, texnologiya ilə başa çatır.

Tədqiqatçılar pedaqoji texnologiyaların kütləvi tətbiqinin XX əsrin 60-cı illərindən başlandığını qeyd edirlər. Bu proses əvvəlcə Amerika, sonra isə Avropa məktəblərində həyata keçirilən islahat­lar­la bağlı olmuşdur.

Hazırda pedaqoji texnologiyalara insanşünaslıq texnologi­ya­la­rının bir növü kimi baxırlar. Pedaqoji texnologiyalar psixodidaktika, sosial psixologiya, kibernetika, idarəetmə və menecment (menec­ment so­sial proseslərin, o cümlədən, təhsil prosesini idarəetmə üzrə prin­sip, metod, forma və vasitələrin məcmusudur) nəzəriyyələrinə əsaslanır. İlk vaxtlar bir çox pedaqoqlar təlim texnologiyası ilə öy-rə­­dici və pe­da­qoji texnologiya arasında fərq görmürdülər. “Peda­qoji tex­no­lo­gi­ya” termini təlimə uyğun olan bir sistem kimi işl­ədi­lir­di. Texnologiya isə texniki vasitələrin köməyi ilə aparılan təlim kimi başa düşülürdü. Hazırda pedaqoji texnologiya dedikdə, müəl­limin pedaqoji vəzifələri həll etməyə yönəldilmiş ardıcıl, qarşılıqlı əlaqəli fəaliyyəti başa dü­şü­lür. Başqa sözlə desək, pedaqoji texnologiya qabaqcadan plan­laş­dı­rıl­mış pedaqoji prosesi planauy­ğun və ardıcıl olaraq praktikada həyata keçirməkdir.

Pedaqoji prosesdə texnologiya – nəzərdə tutulmuş məqsəd­lərin yerinə yetirilməsini təmin etməyə imkan verən, elmi əsaslar üzərində qurulmuş, məkan və zaman səviyyəsində proqramlaşdı­rılmış peda­qoji prosesin bütün komponentlərinin birgə fəaliyyət sis­temidir. Eyni zamanda, texnologiya təlim-tərbiyə prosesinin para­diq­malarını müəy­yənləşdirən elə alqoritmlər sistemidir ki, onun tətbiqi kamil insanda tələb olunan keyfiyyətləri formalaşdırmağa xidmət edir, təlim prosesinin layihələşdirilməsi, mərhələli diaqnos­ti­kasını, idarə­çilik baxımından nəticələri korrektə etməyə imkan verir. Belə yanaş­mada pedaqoji və təlim texnologiyaları anlayışı müəy­yən mənada bir-birini tamamlasa da, tədris prosesi pedaqoji aspektlərdən başqa müxtəlif sosial, sosial-siyasi, idarəetmə, psixo-pedaqoji, tibbi-pe­daqoji, iq­ti­sa­di, mədəni və digər aspektləri də özündə birləşdir­di­yindən, “təlim texnologiyası” (təhsil sferasında texnologiya) anla­yı­şı­nın tutumu, “pedaqoji texnologiya” (pedaqo­gika sahəsində texno­logiya) anla­yı­şının tutumuna nisbətən fərqlidir. Eyni zamanda peda­qoji proses ənə­nəvi olaraq kamil insanın for-malaşması üçün həm tə­lim, tərbiyə, həm də inkişaf sahələrini əhatə etdiyindən pedaqoji texnologiya təhsilin bütün sahələrinə (mək­tə­bəqədər, orta, ali məktəb, andro­qo­gi­ka, ailə, xüsusi, korrek­si­ya­­edici, sənaye, sosial və s.) nüfuz edir. Təh­sildə texnoloji yanaşma tədris pro­sesini demokratik prinsiplər əsa­sın­da idarə etməyə imkan ver­məklə bərabər təlim məqsədlərinin yüksək sə­viyyədə yerinə yetiril-mə­sinə zəmanət verən fəaliyyət sistemidir .

Texnoloji yanaşmanın strukturunu şaquli və üfüqi olmaqla iki yerə bölmək olar. Məlumdur ki, istənilən prosesdə texnoloji ya­naş­ma pedaqoji fəaliyyətin müəyyən sahəsini əhatə edir. Bu fəaliyyət, bir tərəfdən özündə istifadə olunan texnologiyanın müəyyən tərkib his­sə­lərini, parametrlərini, digər tərəfdən, bütövlükdə texnolo­gi­ya­la­rın özü­nü birləşdirir. Belə iyerarxik strukturda, texnoloji yanaş­ma­nın şaquli strukturunda, bir-birilə əlaqəli – meta, makro və mikro texno­lo­giyaları ayırmaq lazımdır.


  • metatexnologiya – sosial pedaqoji səviyyədə təhsil sa­hə­sin­də sosial siyasəti həyata keçirməyə imkan verən ümumpedaqoji (ümumdidaktik, ümumtərbiyə) texnologiyadır. Belə texnologiyalara misal olaraq inkişafetdirici təlim texnologiyalarını, regionlarda tə­lim keyfiyyətinin idarə olunması və konkret məktəbdə tərbiyə işinin təş­kili üçün tətbiq olunan texnologiyaları göstərmək olar.

  • makrotexnologiya və ya təhsil sahələri üzrə texnologiya hər hansı təhsil sahəsini, təlim-tərbiyə prosesinin müəyyən istiqamətini, ümumpedaqoji və ümummetodiki səviyyədə fənnin tədrisi ilə bağlı fəaliyyət sahələrini əhatə edir. Belə texnologiyalara misal olaraq ayrı-ayrı fənlərin tədrisi texnologiyalarını, bərpaedici təlim texnolo­gi­ya­larını göstərmək olar.

  • mezotexnologiya və ya lokal-modul texnologiya təlim-tər­biyə prosesinin ayrı-ayrı hissələri (modulları), xüsusi, didaktik, meto­dik və ya tərbiyənin müəyyən bir problem sahəsi ilə bağlı mə-sə­­lələri həll etmək üçün tətbiq olunan texnologiyadır. Belə tex­no­logiyalara misal olaraq təlim-tərbiyə prosesində ayrı-ayrı fəaliyyət sahələri, verilmiş mövzunun öyrənilməsi, dərsin gedişi, materialın mənim­sə­nil­məsi, təkrar olunması və keyfiyyətə nəzarətin təşkili ilə bağlı texnologiyaları göstərmək olar.

  • mikrotexnologiya – pedaqoji prosesin subyektləri arasındakı operativ məsələlərin, qarşılıqlı əlaqələrin, yazı vərdişlərinin həlli ilə bağlı texnologiyadır. Belə texnologiyalara misal olaraq yazı vərdiş­lə­ri­nin formalaşdırılması, subyektin (şəxsiyyətin, tədris prosesinin iş­ti­rakçılarının) şəxsi keyfiyyətlərinin korreksiyası üçün treninqlərin təş­kili ilə bağlı texnologiyaları göstərmək olar.

Texnoloji yanaşmanın üfüqi strukturu isə özündə pedaqoji nəzəriyyə və pedaqoji təcrübəyə əsaslanmış, müəyyən problemi həll et­mək üçün istifadə olunan elmi-nəzəri texnologiyaları, qabaq­cadan müəy­yənləşdirilmiş, gözlənilən nəticənin yerinə yetirilməsi üçün isti­fa­də edilən modelləri, metod və üsulları, alqoritmləri əhatə edən və özün­də birləşdirən formal-təsviri xarakterli texnolo­gi­ya­ları, pedaqoji pro­sesin iştirakçılarının fəaliyyət sahələrində aldığı nə­ticə­lərin təhlili, təş­kili və planlaşdırılmış yeni işlərin həyata ke­çirilməsini təmin et­mək üçün tətbiq olunan prosessual-aktiv texno­lo­­giyaları birləşdirilir.

Pedaqoji proses müəyyən prinsiplər sistemi üzərində qurulur, Pedaqoji texnologiya isə həmin prinsiplərin ardıcıl həyata keçiril­məsi ilə bağlı xarici və daxili təsirlərin məcmusudur. Burada müəl­lim şəx­siy­yəti özünü tamamilə təzahür etdirir. Pedaqoji tex­no-lo-giyaların təd­ris və tərbiyə işinin metodikasından fərqi də bundan ibarətdir.

Pedaqoji texnologiyalar təlim texnologiyaları və tərbiyə tex­no­­lo­­giyaları kimi təqdim oluna bilər. Bu texnologiyaların ən əsas əla­mətləri aşağıdakılardır:

1. Texnologiya konkret pedaqoji plan üçün işlənib hazırlanır. Məsələn, biliklərin verilməsi prosesinin texnologiyası, şəxsiyyətin inkişafı texnologiyası və s.

2. Pedaqoji işlərin, əməliyyatların, kommunikasiyaların texno­lo­ji ardıcıllığı ciddi surətdə məqsədəuyğun olaraq düzülür.

3. Texnologiya müəllimlə şagirdin qarşılıqlı fəaliyyətini nə­zər­də tutur. Bu fəaliyyət fərdiləşdirmə və diferensiallaşdırma prin­sip­­lə­rini, insani və texniki imkanları, dioloji ünsiyyəti nəzərə al­maqla, optimal şəkildə həyata keçirir.

4. Pedaqoji texnologiyanın elementləri hər bir müəllim tərə­fin­­dən bir tərəfdən təkrar olunmalı, digər tərəfdən planlaşdırılan nə­ti­­cələrə (dövlət standartlarına) bütün şagirdlərin nail olmasını təmin etməlidir.

Pedaqoji texnologiya pedaqoji ustalıqla qarşılıqlı əlaqədardır. Pedaqoji texnologiyaya kamil yiyələnmək elə ustalığın özüdür. Digər tərəfdən, pedaqoji ustalıq pedaqoji texnologiyaya yiyələn­mə­yin yüksək səviyyəsidir. Pedaqoqlar arasında belə bir fikir möhkəm­lən­mişdir: pedaqoji ustalıq sırf fərdidir, ona görə onu əldən-ələ ver­mək olmaz. Texnologiya ilə ustalığın qarşılıqlı əlaqəsi açıq-aydın gös­tərir ki, eyni bir texnologiya müxtəlif müəllimlər tərə­fin­dən hə­yata keçirilə bilər.

Ümumi və pedaqoji texnologiyaları fərqləndirmək olar. Ümu­mi texnologiyalara aşağıdakılar aiddir: təlim prosesinin təşkili (qu­rulması) və həyata keçirilməsi texnologiyaları. Xüsusi texno­lo­gi­yalara: şagirdlərin fəaliyyətinin pedaqoji stimullaş­dı­rıl­ması tex­no­lo­giyası; stimullaşdırmanın nəticələrinə nəzarət və onu qiymət­lən­dirmə texnologiyası; tədris situasiyasının təhlili; dərsin başlan­ma­sı­nın təşkili və s. aiddir.

Beləliklə, pedaqoji prosesi bir sistem kimi işləyib hazır­la­yanda və həyata keçirəndə onun bütün komponentlərinin üzvi bir­li­yini (vəhdətini) təmin etməyə çalışmaq lazımdır. Çünki bu kom­po­nentdən birində baş verən dəyişiklik avtomatik olaraq o birilərində dəyişiklik əmələ gətirir. Metodikadan fərqli olaraq, pedaqoji tex­no­lo­giya şagirdlərin fəaliyyətinin məzmunu və təşkili qaydalarını (üsul­larını) işləyib hazırlamağı nəzərdə tutur.

Texnologiya və fənlərin tədrisi metodikası arasında olan əla­qələrin xüsusiyyətlərini də yeni yanaşmalar baxımından araş­dır­maq çox əhəmiyyətlidir. Məlumdur ki, hər hansı fənnin tədrisi meto­di­kası iki hissədən – xüsusi və ümumi metodikadan ibarətdir. Fənlərin tədrisi metodikasına, sahələr üzrə makrotexnologiya kimi baxsaq, ümumi metodika ümumdidaktik məzmuna malik olduğun­dan, ona me­tatexnologiya kimi baxmaq lazımdır. Ona görə də “Meta­tex­nologiya – sahələr üzrə makrotexnologiya – mezatex­no­lo­gi­ya (lokal – modul texnologiya)” məşhur “didaktika – ümumi metodika – xüsusi tədris metodikası” triadasının iyerarxik struk­tu­ru­nu müəy­yən­ləşdirməyə imkan verir. Deməli, fənnin metodikası – öyrə­nən­lərə tədris olunan fənnin məzmununun, onun qanun və qanu­na­uyğunluqlarının öyrədilməsi və qazanılmış bilik və bacarıq­la­rın həyatda, əməli fəaliyyətdə tətbiqi üçün müvafiq vərdişlərin aşılan­ması, keyfiyyətli təlim-tərbiyə prosesinin təşkili üçün pedaqogika, psixologiya elmlərinin əsaslarından istifadə olunaraq tətbiq olunan xüsusi yanaşmalardır. Fənnin tədrisi metodikası, eyni zamanda müxtəlif formalı dərslərin və tədbirlərin təşkili və ke­çirilməsi meto­dikasını, şəxsiyyətin idraki qabiliyyətinin forma­laş­­­masını, bilik, ba-carıq və vərdişlərin qazanılmasını, estetik və mə­nəvi, yaradıcılıq və şəxsin özünüidarəetmə keyfiyyətlərini, fiziki in­ki­şafın təmin olun­ma­sında tətbiq olunan xüsusi metodikaları da özündə birləşdirir. Belə müxtəlif yanaşmalar və baxışlar bəzən metodikanı tex­nologiyanın tərkibinə daxil etməyə, bəzən isə əksinə, hər hansı bir texnologiyanı tədris metodikasının tərkibinə daxil etməyə imkan verir. Məsələn, fizikada təcrübə xətalarının hesablan­ma metodikası laboratoriya işlərinin yerinə yetirilməsi prosesinin tərkibinə daxil edilsə də, laboratoriya işlərinin aparılması tex­no­logiyasına həmin fənnin tədrisi metodikasının tərkib hissəsi kimi baxmaq lazımdır .

Pedaqoji texnologiya məktəblilərin şəxsiyyətinin inkişafına yönəldilmiş pedaqoji prosesə obyektiv nəzarəti tələb edir.

Pedaqoji prosesin təşkili texnologiyası prosesin müvəf­fə­qiyyətlə keçməsinin həlledici şərtlərindən biridir. Buraya fəaliyyətin təhlili, diaqnostikası, proqnozun müəyyənləşdirilməsi və layihənin işlənib hazırlanması daxildir.

Pedaqoji prosesin təşkili texnologiyası özü bir-birilə vəhdətdə olan üç texnologiyadan ibarətdir:



    1. məzmunun yaradılması texnologiyası;

    2. maddi vasitələr texnologiyası;

    3. fəaliyyətin texnologiyası.

Bu üç texnologiya bir-birindən öz predmetlərinə görə fərq­lənir. Hər üç texnologiyada müəllim ardıcıl olaraq analitik, proq­nozlaşdırma və layihələşdirmə fəaliyyətini həyata keçirir. Bu üç məfhumun (analiz (diaqnoz), proqnoz, layihə) ayrılmaz birliyi hər hansı bir pedaqoji vəzifənin həllində özünü göstərir. Strateji, taktiki və operativ vəzifələrin həllərinin məhsuldarlığı texnologiyanın təş­kili keyfiyyəti ilə şərtlənir. Pedaqoji prosesin texnologiyası yalnız müəllimi deyil, həm də şagirdləri nəzərə almaqla yaradılmalı və həyata keçirilməlidir. Pedaqoji prosesin bilavasitə həyata keçiril­məsi texnologiyasını aşağıdakı kimi təsəvvür etmək olar:

    1. informasiyanı vermək texnologiyası;

    2. tədris-idrak fəaliyyətinin və digər inkişafetdirici fəaliyyət

növlərinin təşkili texnologiyası;

    1. şagirdlərin fəallığının stimullaşdırılması texnologiyası;

    2. pedaqoji prosesin gedişinin tənzimlənməsi texnologiyası;

    3. pedaqoji prosesə cari nəzarətin həyata keçirilməsi

texnologiyası.

Təhsil və tərbiyə texnologiyalarında iştirak edən bütün kom­po­nentlər – məqsəd, vəzifə, məzmun, metod, vasitə, forma – öz funk­siyalarını daim müasirləşdirməyə möhtacdır. Məqsəd üç pil­lə­lidir: məxsusi, ümumi, ən ümumi. Məxsusi və ümumi ən ümuminin həyata keçirilməsinə xidmət göstərir. Ona görə də onlar daha mütəhərrik olurlar. Vəzifə bir neçə toplanandan ibarətdir: 1) bilik, ba­carıq və vərdişlər vermək; 2) təmiz əxlaqlı, saf mənəviyyatlı, əda­lət­li, səxavətli, sadə insanlar yetişdirmək; 3) böyüyən nəsli hər­tə­rəf­li, harmonik inkişaf etdirmək. Məzmun təhsil, tərbiyə prosesinin mayasıdır. Bunsuz yerdə qalan parametrlər öz əhəmiyyətini itirir. Onun seçilmə, düzülmə mexanizmi “Təhsil standartları” ilə müəy­yənləşir. Metodlar əsasən məqsəd və vəzifənin yerinə yetirilməsini təmin edən ən zəruri, çoxşaxəli və çoxtərkibli komponentdir. Bun-la­rın seçilməsi, komplektləşdirilməsi və tətbiqi müvafiq qa­nuna­uy-ğunluqlarla həyata keçirilir. Vəzifələr, metodların yar­dım­çı­ları məz-mu­nun daha mükəmməl mənimsənilməsinə xidmət gös­tə­rən para­metrdir. Forma, bütün parametrləri məqsədyönlü və səmərəli həya­ta keçirmək, təhsilin iqtisadi tərəfinin daha optimal istifadə mo­de­lini təmin etmək vəzifələrini yerinə yetirir. Formanın üç toplananı var: 1) idarəetmə forması; 2) təlim-tərbiyənin təşkili forması; 3) tə­lim-tərbiyə prosesinə nəzarət və qiymətləndirmə forması. Əsas parametrlərə daxil olan alt parametrlərin dəyişməsi ilə bütün sistem­də daim təkmilləşmə, yeniləşmə baş verir. Nəzərə almaq lazımdır ki, həyatda hər cür şeyin ölçüsü var. İnsanı təlim etməyin, ona tər­biyə verməyin başlıca amalı da bu ölçüləri onlara öyrətmək, həmin ölçülər çərçivəsində davranmaq bacarıqları formalaşdır­maq­dır. Dahi Nizami demişdir:

Bir inci saflığı varsa da suda,

Artıq içiləndə dərd verir o da.”

Bütün bu texnologiyaların məcmusu pedaqoji prosesin həyata keçi­rilməsi texnologiyasını təşkil edir. Bunların içərisində fəaliy­yə­tin təşkili texnologiyası mərkəzi yer tutur. Əslində bu, pedaqoji pro­se­sin fəaliyyətinin əsasında qoyulan niyyətin və layihənin real­laş­dırılmasıdır.

Pedaqoji prosesi həyata keçirmə gedişində ona pedaqoji rəh­bər­liyi uşaqların müstəqilliyini, təşəbbüskarlığını və yara­dıcı­lığını in­kişaf etdirməklə üzvi surətdə uyğunlaşdırmaq lazımdır. Bu zaman müəllimlərin idarəedici təsirini və şagirdlərin özünüidarə fəaliy­yətini əlaqələndirməyin rasional ölçüsünü tapmaq olduqca vacibdir. Pedaqoji prosesin gedişində möhkəm əks əlaqənin ya­ra­dıl­ması müəllimlərin təşkilatçılıq fəaliyyəti ilə şagirdlərin özü­nü­ida­rə­sini kor­reksiya etmək üçün lazımdır. Bu əks əlaqə təhlil­lən­dirici vəzi­fə­lə­ri effektli həll etmək üçün zəruridir.

Texnoloji yanaşma təhsil sahəsində konseptual problemlərin və müxtəlif xarakterli layihələrin, pedaqoji, psixoloji, sosial məq­səd­­lərin yerinə yetirilməsində və aşağıdakı problemlərin həl­lin­də ye­ni imkanlar açır:



  • pedaqoji prosesin nəticələrinin əvvəlcədən yüksək dəqiqliklə

müəyyən edilməsində və prosesin idarə olunmasında;

– qazanılmış praktik təcrübənin elmi əsaslarla təhlili, sis­tem­ləş­dirilməsi və ondan səmərəli istifadə olunmasında;

– təhsil, təlim-tərbiyə və sosial problemlərin kompleks həl­lində;

– şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafını təmin edən əlverişli şəraitin ya­­radılmasında;

– təhsil sistemində effektivliyi təmin etmək üçün ehtiyatlardan səmərəli istifadə olunmasında;

– təlim prosesində təhsil alanlara təsir edən qeyri-normal hal­la­rın azaldılmasında;

– sosial-pedaqoji problemlərin həlli üçün yeni texnoloji yanaş­ma­ların, modellərin işlənilməsində və daha effektli metodların seçil­məsində.

Yapon pedaqoqu T.Sakomotonun fikrincə, pedaqoji prosesdə texnoloji yanaşmalara pedaqogika, sosial pedaqogika, psixologiya, sosiologiya, politologiya, elm və təcrübənin digər sahələrində elmi yanaşmaları zənginləşdirərək onun inkişafını təmin edən və keyfiy­yətli təlim-tərbiyə prosesinin qurulmasına şərait yaradan, təlim-tər-biyə prosesində təfəkkürün, idraki prosesin sistemli inkişafı kimi baxılmalıdır.



6.7. Pedaqoji ünsiyyətin texnologiyası
Pedaqoji ünsiyyətin texnologiyası texnologiyalar içərisində bəl­­kə də ən mürəkkəbidir. Ünsiyyət elmlərarası kateqoriyalar sıra­sı­na da­xildir. O, fəlsəfə, sosiologiya, ümumi və sosial psixologiya, pe­­­da­qogika və digər elmlərdə geniş təmsil olunur. Həmin elmlər ün­siy­yəti öz bilik sahələrinin vəzifələri və spesifikası ilə əlaqədar öyrənir.

Psixologiyada ünsiyyətə belə tərif verilir: iki və daha çox ada­mın münasibətləri aydınlaşdırmaq və ümumi nəticə əldə etmək məq­sədi ilə öz səylərini əlaqələndirməyə və birləşdirməyə yönəldilmiş qa-rşılıqlı təsirinə ünsiyyət deyilir. Ünsiyyətin predmeti başqa adamdan ibarətdir. K.Marks yazırdı ki, insan həmişə “başqa insan kimi ən böyük bir sərvətə...” tələbat hiss edir. Ünsiyyət tələbatı insan tələbatları içərisində xüsusi yer tutur. L.S.Vıqotski ünsiyyət tələbatına uşağın inkişafının əsas və hərəkətverici qüvvəsi kimi xüsusi əhəmiyyət verirdi. Ən ümumi şəkildə ünsiyyət situasiyasının iki tipini fərqləndirmək olar. Onlara birgə fəaliyyətdə ünsiyyət və şəxsi (şəxsiyyətə məxsus) ünsiyyət deyilir. Ünsiyyət (S – S) fəaliy­yət­lə (S – O) ilə təsvir olunur. Onları qarşılıqlı əlaqədə belə təsvir etmək olar:







Birgə fəaliyyət şəraitində ünsiyyət funksional xarakter kəsb edir, yəni onun mövzusu birgə fəaliyyətin obyekti ilə müəyyən olu­nur. Bu zaman birgə fəaliyyəti həyata keçirmək üçün yolların axtarılması ünsiyyətin əsas məqsədini təşkil edir.

Bir sıra hallarda isə insanlar bir-birinə birgə fəaliyyətin ob­yekti haqqında deyil, hər-hansı bir adam, onun münasibətləri haq­qında informasiya verirlər. Bəzən adamın özü ünsiyyətin möv­zu­suna çevrilir: o başqalarına özü haqqında danışır. Adamların şəx­siy­yət­lərarası qarşılıqlı münasibətlərə aid müxtəlif hadisələri öz arala­rında müzakirə etməsi hallarına da az təsadüf olunmur. Belə ünsiy­yətə şəxsi ünsiyyət deyilir.

Şəxsi ünsiyyəti ən ümumi şəkildə belə təsvir etmək olar:

S2 –S3

S1



Burada S1 – haqqında danışılan, S2 – danışan, S3 – məlumat alan şəxsdir.

Müasir psixologiyada ünsiyyətin üç tərəfini – kommunikativ, interaktiv və perseptiv tərəflərini fərqləndirirlər. Ünsiyyət infor­ma­si­ya mübadiləsidir, ünsiyyət insanların bir-birini qavramasıdır, ünsiyyət qarşılıqlı təsirdir.

Fəaliyyətin psixoloji xarakteristikasını xatırlayaq: insanlar fəaliyyət prosesində işin məqsədini bir-birinə izah edir, ayrı-ayrı əməliyyatlarla bir-birini tanış edir, nöqsanları müəyyən edir, onları aradan qaldırmaq üçün məsləhətləşirlər. Bu prosesdə ünsiyyət ancaq və ancaq insanların birgə fəaliyyətinin təşkilinə xidmət edir .

Şəx­siyyətin yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi bütün mühitlərdə iki­tə­rəf­li və çoxtərəfli əlaqələri isti, tam anlaşıqlı və tam səmimi qurma ba­carıqlarını özündə cəmləşdirən vacib insani keyfiyyət ünsiyyət mə­dəniyyətidir.

Ünsiyyət mədəniyyəti tərbiyəsi şəxsiy­yətin yüksək ün­siyyət mədəniyyəti sahibi olmasına yönəldilmiş təlim-tərbiyə sistemidir. Böyüyən nəslin hər bir üzvü yüksək ünsiyyət mə­də­niy­yə­ti tələb edən çox mürəkkəb münasibətlər sistemi daxilində fəa­liy­yət göstə­rəcəyinin qaçılmazlığını dərk etməli və bu tərbiyəyə yi­yə­lən­məlidir.

Pedaqoji ünsiyyətin səciyyəvi cəhəti bu fəaliyyətin məqsədi ilə müəyyən olunur.



Pedaqoji ünsiyyət pedaqoqlar və şagirdlər arasında qarşılıqlı fəal­iyyətin məqsəd və məzmunundan irəli gələn çoxplanlı prosesdir. O, kommunikasiyanın, qarşılıqlı anlaşmanın və qarşılıqlı təsirin ya­ra­dılması və inkişafı ilə xarakterizə olunur.

Göründüyü kimi, pedaqoji ünsiyyət təhsil prosesində mürək­kəb və çoxplanlı xarakter daşıyır. Pedaqoji ünsiyyətdə müəl­li­min və şagirdlərin “normativ statusu” əks olunur. Onların məzmunu nizam­namə sənədləri, tədris planları və proqramları ilə müəyyən olunur. Bu mənada, pedaqoji ünsiyyət müəllimlərin şagirdlərlə qarşılıqlı tə­si­rinin sosial-normativ formalarıdır. “Müəllim-şagird” pedaqoji sis­te­mi müəy­yən mədəni bilik kimi çıxış edir. Burada sosial əhə­miy­yəti olan davranış normalarının yerinə yetirilməsi böyük rol oynayır.

Pedaqoji fəaliyyətin məhsuldarlığı müəllimin pedaqoji texno­lo­giyaya yiyələnməsi səviyyəsindən çox asılıdır. Pedaqoji prak­ti­ka­nın təhlili göstərir ki, təlim, təhsil, tərbiyə vəzifələrinin həllində ya­ra­nan bir çox ciddi çətinliklər müəllimin uşaqlarla ünsiyyəti düzgün qu­ra bilməməsi nəticəsində əmələ gəlir. Ona görə də hər bir müəl­li­min qarşısında pedaqoji ünsiyyətin texnologiyasına yiyələnmək vəzifəsi durur. Uşaqlarla ünsiyyət prosesində pedaqoji yaradıcılıq, pedaqoji yaradıcılıq prosesində uşaqlarla ünsiyyət müəllimin peşə fəaliyyətinin spesifik xarakteristikasını ifadə edir. Pedaqoji ünsiyyət müəllimlərin və şagirdlərin qarşılıqlı sosial-psixoloji təsir sis­te­mi­dir. Onun məzmunu informasiya mübadiləsi, tərbiyəvi təsir gös­tər­mək, kommunikativ vasitələrin köməyi ilə qarşılıqlı münasibətləri təşkil etməklə bağlıdır. Bununla əlaqədar olaraq demək lazımdır ki, pedaqoji fəaliyyətdə ünsiyyət tədris vəzifələrini həll etmək vasi­tə­si­dir, təhsil prosesinin sosial-psixoloji təminatıdır, müəllimlərlə şagirdlərin qarşılıqlı münasibətlərinin təşkili qaydasıdır.

Beləliklə, pedaqoji ünsiyyət texnoloji planda yaradıcılığın xü­susi növüdür. O, informasiyanı vermək bacarığında, şagirdin və­ziy­yətini başa düşmək bacarığında, uşaqlarla qarşılıqlı münasi­bətləri qur­maq bacarığında, özünün psixi vəziyyətini idarə etmək baca­rı­ğın­da öz ifadəsini tapır.

Pedaqoji ünsiyyətin mərhələləri və onların həyata keçirilmə texnologiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin mərhələlər bun­lardır: 1) pedaqoji ünsiyyətin modelləşdirilməsi; 2) pedaqoji ünsiy­yə­tin bilavasitə təşkili; 3) pedaqoji ünsiyyətin idarə olunması; 4) pe­daqoji ünsiyyətin texnologiyasının həyata keçirilməsinin gedişi və nəticələrinin təhlili.

Bu ardıcıllıq pedaqoji prosesdə yaranan ən tipik situasiyaları açıb göstərir. Pedaqoji ünsiyyətin üslubu müxtəlif olduğundan onların texnoloji xarakteristikası da, təbii ki, müxtəlif olacaqdır (avtoritar üslub, səhlənkar üslub, demokratik üslub, qarışıq üslub).

Pedaqoji cəhətdən məqsədəuyğun qarşılıqlı münasibətləri ya­rat­mağın texnologiyası pedaqoji ünsiyyətlə qırılmaz surətdə bağ­lıdır. Belə münasibətlərin yaradılmasında müəllim şəxsiyyəti mü­hüm amildir. Müəllimlərlə şagirdlərin qarşılıqlı anlaşması yaranan münasibətlərin əsasıdır.

1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə