Dərslik. Bakı 2010. 490 səh. Udk 373. 167. 1913. Bbk. 26. 8YA72M17. İSbn 978-5-358-05-275-8 (k n L)



Yüklə 21.25 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/98
tarix29.07.2017
ölçüsü21.25 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   98

mlrd t
35,8
11,1 Venesuela
15,1
6,7* Rusiya
13,3
4,0
Meksika
12,3
3,9
Livan
12,6
3,7
ABS
Ölke
Rusiya  mənbələrində  daha  yüksək  qiymetləndirmələrə  də 
rast gəlmək  mümkündür -  20  və  hətta  27  mlrd  t.
X X  əsrin 80-ci illərinin sonundan dünyada 
nəft ehtiyatlarının  artımının yeni tendensiyası 
nəzərə  çarpm aqdadır  Bu,  ondan  irə ii  gəlir 
ki,  hal-hazırda  mütəxəssislər  yeni  neft  ya- 
taqlannın  kəşfi ilə  o  qədər də  məşğul olmur- 
lar.  Əsas  diqqət  köhnə  neft yataqlannın  ye- 
nidən  istismarına  yönəldilib.  Bu  sözlərə  mi- 
sal  olaraq  Səudiyyə  Ərəbistanında,  Vene- 
suelada  və  digər  ölkələrdə  aparılan  işləri 
göstərə  bilərik.  Düzdür,  bu  gün  də  dünyanın 
m üxtəlif ölkələrində  yeni nefi yataqian  aşkar 
edilir.  Amma  bayaq  dediyimiz kimi,  üstünlük 
yenə  də  köhnə  neft  yataqlannın  istismanna
verilir  Məsələn,  X əzər dənizində  bu  sarıdan  çox  böyük işlər görülüb  və yaxşı  nəticəler əldə  olu- 
nub.
e/*OPBE 
CtaapoMopo
^ 0  ^  MeKato«Koro sanMsa 
BEHECySJU
ypa/li,CKMM
<  M  T   A  M  V 
'
r  ■
 

,  ■
c  -
KpynHefluune 
HetJ)T8ra30H0CHbie öacoeMHbi
Şokll 9. Dünyanın &n Iri neft-qaz hövzelori
Tebil  gaz  tebiətdə  sərbəst  şəkildə  mövcuddur.  Təbii  qaza  qaz  yataqları  və  mədənlərində. 
eləcə  də  neft yataqları  üzərində  «qaz  papaq»  (yanaşı  qaz)  şəklində  rast  gəlmək  olar.  Qaz  isteh- 
salında  neft və daş  kömür mədenlərində olan  qazdan  da  geniş  istifadə edilir.
Təbii  qazın  ümumgeoloji  ehtiyat  mənbeləri  müxtəlif menbələrdə  müxtəlif cür -  300 trilyon  kub- 
metrden  600  trilyon  kubmetrədek  olur.  Bununla  belə,  həqiqətə  daha  uyğun  rəqəm  mövcuddur  - 
400  trilyon  kubmetr.  2000-ci  ilədək  aşkara  çıxanlmış  tebii  qaz  ehtiyatlan  dünya  üzrə  150  trilyon 
kubmetr teşkil  edirdi.  Onlann  dünyanın  aparıcı  regionlan  və  ölkələri  üzrə  bölünməsi  15-ci və  16-cı 
cedvəllərdə  göstərilib.
Uran  Yer təkində  çox  geniş  yayılıb.  Amma  məsələ  ondadır  ki.  iqtisadi  cəhətdən  tərkibində  ən 
azı  0,1% faydalı  komponent olan yataqlann  mənimsənilməsi faydalıdır;  bu  zaman  1  kiloqram  uran 
konsentratının  alınması  80  dollardan  da  aşağı  başa  gəlir.  Atom  enerjisi  üzre  beynəlxalq agentliyi- 
nin  (MAQATE)  məlumatına  görə,  ötən  əsrin  90-cı  illərində  bu  qiymətə  çıxanlması  mümkün  olan
Teell 
QAZ EHTİYATLARININ  İRİ 
REGİONLARDA  BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ
Region
Tədqiq edilmis ehtivatlar
trln m^
%
MDB
58,0
38,7
Xarici Avropa
5,6
3,7
Xarici  Asiya
59,0
39.4
Afrika
11,0
7,3
Şimali Amerika
6,8
4,5
Latın Amerikası
8,6
5,7
Avstraliya və Okeaniya
1,0
0,7
BÜTÜN  DÜNYA
150.0
100,0
aşkar 
edilmiş 
(təsdiq 
CedvəHS
olunmuş)  uran  ehtıyatı  2,3 
-   —
milyon  ton  qiymətlendirilib.
Onlar  dünyanın  44  ölkesi- 
nin  600-dək  yatağında  to- 
planıb.
Avstraliya  aşkar  edilmiş 
uran 
ehtiyatlarına 
göre 
dünyada  birinci  yeri  tutur.
Ikinci 
yerdə 
kiçik 
fərqlə 
Qazaxıstan  gəlir. 
Üçüncü 
yer  Kanadaya  məxsusdur.
Bu 
üç 
ölkənin 
payına 
dünyanın  uran  ehtiyatlan- 
nın  45  faizi  düşür.  Onlar- 
dan  əlavə  aşkar  edilmiş 
uran  ehtiyatlanna  görə  bi- 
rinci onluğa aşağıdakı  ölkə- 
lər  də  daxildir  (azaimaya 
doğru);  Cənubi  Afrika  Res- 
publikası,  Braziiiya,  Nami- 
biya,  ABŞ,  Niger,  Rusiya 
və  Özbəkistan.
Yerin  təkində 
metal  (fl- 
liz)  ehtiyatları  da  kifayət
qədərdir.  Genetik  olaraq  həmişe  yağıntı  çöküntüləri  ilə  bağlı  olan  yanacaq  yataqlanndan  fərqli  ola- 
raq  filiz  yataqlanna  hem  yağıntı  çöküntülərində,  hem  də  daha  çox  kristallik  mənşəli  çöküntülərdə 
rast  gəlmək 
mümkündür.
C ə d v ə lU
DÜNYANIN  İRİ QAZ YATAQLARI
35
DÜNYANIN  ƏN  İRİ QAZ YATAQLARI
Cədvəl  16
■ 
Ölkə
Ehtlyatlar,  trln  m^
Ölkə
Rusiya
48,1
4,7
ABŞ
Iran
22,9
4.1
Venesuela
Qətər
8,5
3,7
Əlcəzair
BƏƏ
5,8
3,3
Nigeriya
Səudiyyə Ərəbistanı
5,4
3,1
Iraq
Ərazi  baxımından  onlar  bə- 
zən  bütöv  fiiiztopianma  qur- 
şağlan  (hətta  Aip-Himalay 
və  yaxud  Sakit  okean  kimi 
nəhəng 
qurşaqlan) 
təşkil 
edirlər.
Yerin  təkində  dəmir  və 
alümin filizləri daha çoxdur.
Müxtəlif  qiymətləndirmə- 
lərə  görə,  dəmir  filizlərin 
ümumgeoloji  ehtiyatlan  400 
milyarddan  800  milyard  tona 
qədər,  kəşf olunmuş ehtiyat- 
lan  isə  150  milyarddan  200 
milyard  tona  qədərdir.  200 
milyard  ton  rəqeminə  əsas- 
lansaq,  onda,  təqribən  100 
ölkədə  məlum  olan  ehtiyat- 
lar,  onlann  az  hissəsində 
cəmləşib  (18-ci cədvəi).
18-ci  cədvəldə  gösterilən 
ölkələrdən 
başqa 
Isveç, 
Fransa,  Venesuela  və  Libe- 
riya  da  böyük  dəmir filizi  eh- 
tiyatlarına  malikdir.
Boksitiər  -   əsasən  alimi- 
nium  hidroturşulanndan  iba- 
rət  olan  aiümin  təri
Yataq
Açılış ili
llkin  eh- 
tiyatiar
Neft-qazlı
əyalət
Ölkə
Urenqoy
1966
10,2
Qərbi-Sibir
Rusiya
Katar-Nord*
1971
9,5
Mesopatam
Qətər
Yamburq
1969
6,1
Qərbi-Sibir
Rusiya
Kanqan
1973
4,9
Mesopatam
Iran
Bovanenkov
1971**
4,4
Qərbi-Sibir
Rusiya
Zapolyar
1965**
3,5
Qərbi-Sibir
Rusiya
Ştokmanov*
1988**
3,2
Barents  dənizi Rusiya
Pars*
1967
2.8
Mesopatam
Iran
Həştərxan
1976
2,7
Xəzəryanı
Rusiya
Medvejye
1967
2,2
Qərbi-Sibir
Rusiya
Panxendl-
Xyuqoton
1918
2,0
Perm
ABŞ
Orenburq
1966
1,9
Volqa-Ural
Rusiya
Troll
1979
1,7
Şimal  dənizi
Norveç
Sloxteren
1959
1,65
Şimal  dənizi
Niderland
Daumtabad
1982
1,6
Amudərya
Türkmənistan
Xassi-Rmei
1936
1,5
Saxara-Livan Əlcəzair
Pazenun
1936
1,4
^esopatam
Iran
Qaraçaqanak
1979
1,3
Xəzəryanı
Qazaxıstan
Xarasovey
1974
1,2 
'Qərbi-Sibir
Rusiya
Xanqiren
1968
1,0
Murqamb
Iran
Dəniz  yatağı.
Mənimsənilmə  mərhələsində.

Cədvəl 18
TƏDQİQ EDİLMİŞ DƏMİR FİLİZİ  EHTİYATLARINA 
GÖRƏ İLK ON ÖLKƏ
ölkə
Rusiya
Ukrayna
Braziliya
Avstraliya
ABŞ
Kanada
Hindistan
Çin
Qazaxıstan
CAR
Ehtiyatlar,  mlrd t
57.8 
20,0
17.6 
16,0
15.9
11.7 
11,5
9.0
8.0 
4.0
Dəmirin filizdə orta 
miqdarı
36
50
58
62
26
35
61
33
35
60
36
xammaldır.  Onlann  yataq- 
lan  çöküntü  süxurlannda 
və  əsasən  tropik  və  sub- 
tropik  iqlim  qurşağı  ərazi- 
lərində  yerləşir.  Əsas  bok- 
sit  əraziləri  sırasına  aşağı- 
dakı  rayonlar  daxildir:  Av- 
ropada  Aralıq  dənizi  ray- 
onu. 
Afrikada 
Qvineya.
Latın  Amerikasında  Karib 
və  Şimali  Avstraliya  ray- 
onu. 
Adətən 
boksitlərin 
ümumgeoloji  ehtiyatlannı 
250 
milyard  ton, 
kəşf 
olunmuş  ehtiyatlannı  isə 
20-30  milyard  ton  həcmln- 
də  qiymətləndirirlər.  Qvineya,  Avstraliya,  Braziliya,  Yamayka,  Hindistan,  Çin,  Qayana  və  Surinam 
ən  böyük  boksit  ehtiyatlarına  malikdirlər.  Boksitlərin  tərkibində  giltorpağın  payı  təqribən  dəmir fili- 
zində  dəmir qədərdir.  Ona  görə  də,  dəmir fılizi  ehtiyatlan  kimi.  boksit  ehtiyatlannın  həcmini  faydalı 
tərkiblə yox, filiziə ölçüriər.
Digər əlvan,  qara  və aşqar  metallann filizləri  ilə vəziyyət tam fərqlldir.  Onlann tərkibində  metaiın 
payı  adətən  çox  az  olduğundan  (1%-dən  10%-ə  qədər)  ehtiyat  həcmlərini  də  filizlə  yox,  tərkibində 
olan  metalın həcmi ilə müəyyən ediriər.
Bu  zaman  xrom  və  manqan  filizlərinin  kəşf edilmiş  ehtiyatlan  5-6  milyard  ton,  mis,  sink,  qurğu- 
şunun  100 milyondan 600  milyon tona  qədər,  qalay, volfram,  molibden,  kobaltın isə  1  milyondan  10 
milyon tona qədər qiymətləndirilir.
Qeyri-filiz  faydalı  qazıntılar  arasında  xörək  və  kalium  duzlan,  fosforitlər  və  kükürd  ehtiyatları 
böyük həcmləri ilə seçiliriər.
Statistik mənbələr Qerbin  iqtisadi cəhətdən  inkişaf etmiş ölkələrinin,  inkişaf etməkdə olan ölkələ- 
rin  və  keçid  iqtisadiyyatına  malik  ölkələrin  mineral-xammal  potensialını  müqayisə  etməyə  imkan 
verir.  Qızıl  ehtiyatlannın  (68%),  xrom  filizlərinin  (65%),  eləcə  də  uran,  qurğuşun  və  sink filizlərinin 
(45-50%)  kəşf edilmiş  ehtiyatlanna  görə  birincilik  Qərb  ölkələrinə  məxsusdur.  Keçid  iqtisadiyyatına 
malik  ölkələr  manqan  filizlərinin  və  volframın  (60%-dən  çox),  təbii  qaz  ve  dəmir  filizinin  (50%) 
böyük ehtiyatlan  ilə  seçiliriər.  Her üç  qrup təqribən  eyni  nisbətdə  nikel,  molibden,  gümüş  ehtiyatla- 
nna  malikdlriər.
Keçid  iqtisadiyyatlı ölkələrdən  Rusiya,  Çin,  Qazaxıstan və  Ukrayna  mineral yanacaq və xammal- 
la daha zəngindiriər.
Rusiya  Federasiyası  Təbii  Ehtiyatlar Naziriiyinin  hesablamalanna  görə,  Rusiyanın  yeraltı  sərvət- 
lərinin  ümumi  potensial  deyeri  28  trilyon  dollar  həcmində  qiymətləndirilir  (onun  32%-i  təbii  qazın. 
23%-i  kömürün,  16%-i dəmir filizlərinin  payına düşür).
Sözsüz  ki,  Rusiyanın  resurs  potensialı  çox  böyükdür’.  Lakin  onların  ərazi  yeriəşməsinin  özü  - 
(esasən  Uraldan şerqde olan  erazilərde) ekstremal təbii şərait,  yanacaq və xammal  istehlakı  rayon- 
lanndan  və  dəniz  limanlanndan  uzaqlılıq  səbəbindən  bir çox  problemlər yaradır.  Nəticədə  digər öl- 
kəlerin  bazar vəziyyəti şeraitinde bütün ehtiyatlann  1/3-dən 2/3-ne qədəri  əlverişsiz olur.
37
14.  Dünya okeanının  mineral ehtiyatları
Planet  sethinin  71%-ni  tutan  dünya  okeanı  mineral  ehtiyatlan  ilə  zengin  bir  məkandır.  Onun 
hüdudlannda  faydalı  qazıntılar  iki  müxtelif mühitdə  yeriəşir -  hidrosferanın  əsas  hissəsi  olan  okea-
'  RF  Təbii  Sərvətlər  Naziriiyinin  məlumatianna  əsasən,  öil<əde  20  minə  yaxın  faydaiı  qazıntı  yatağı 
k ə ş f 
ediiib,  Oniardan 
37% -i  sənaye  istismanna veriiib. 
Iri 
və  unikal yataqiar (ümumi  sayın  5% -ə  qədəri)  kəşf ediimiş  ehtiyatiann  70%-ə  maiikdir 
və  minerai  xammaiı  hasilatının  50% -i  təmin  edir.  Dünya  neft  ehtiyatiannda  Rusiyanın  payı  12-13% ,  tebii  qaz  32%,  kömür 
11%,  dəmir 26% ,  qurğuşun  10%,  slnk  15%,  kaliy  duzlan 31%  təşkll  edir.  Nikei,  qızıl,  gümüş,  platinoid,  aimaz və  bəzi  baş- 
qa  faydaiı  qazıntılann  kəşf olunmuş  ehtiyatlanna  göre  Rusiya  birinci-üçüncü  yeriəri  tutur.  Lakin  ümumən  Rusiya  üzrə fay- 
daiı  qazıntı filiziərinin  keyllyyəti  bir çox haiiarda xariciiərdən  aşağıdır.
3
nm  su  kütləsinin  özündə  və  litosferin  terkibi 
olan  sualtı  yer  qabığında.  Aqreqat  halı  və 
müvafiq  olaraq  istismar şəraitinə  görə onlan  bu 
cür  bölüriər:  1)  kəşfiyyat  və  hasilatı  ancaq  bu- 
ruq  quyusu  vasitesile  mümkün  olan  maye,  qaz 
və  həll  olunmuşlar  (neft,  təbii  qaz,  duz,  kükürd 
və  s.);  2)  istisman  ancaq  draqa,  hidravlik  ve 
digər oxşar vasitələrie  mümkün  olan  bərk səth- 
lilər  (metallı  torpaq  laylan  və  lillər ve  s.);  3)  is- 
tisman  ancaq  şaxta  üsulu  ilə  mümkün  olan 
bərk quylanmışlar (kömür,  dəmir ve  bəzi  başqa 
fılizlər).
Dünya  ckeanının  mineral  ehtiyatlannın  iki 
böyük  sinifə  bölgüsü  də  geniş  istifadə  olunur: 
hidrokimyəvi  və  geoloji  ehtiyatlar.  Deniz  suyu- 
nun  özü  (külli  miqdarda  kimyəvi  birieşmə  və 
mikroelementlərə  malik  olan  məhlul  kimi)  hid- 
rokimyəvi  ehtiyatlara  aiddir.  Yer  qabığının  üst 
və  alt  qatlannda  yeriəşən  mineral  ehtiyatlar 
geoloji ehtiyatlara aid edilir.
Dünya  okeanının  hidrokimyəvi  ehtiyatlan  -  
bu 
təsərrüfat 
məqsədləri 
üçün 
istifadəsi 
mümkün  olan  okean  və  dəniz  sulannın  duz ter- 
kibli  elementləridir.  Müasir  qiymətlendirmələrə 
əsasən  bu  sularda  80-e  yaxın  kimyevi  element 
mövcuddur.  Onlann  rəngarəngliyi  haqqında  10- 
cu  şəkil  təsəwür yaradır.  Okean  sahəsinde  da- 
ha  çox xlor,  natrium,  maqnezium,  kükürd,  kalsi- 
um  biriəşmələri  var.  Onlann  suda  qatılığı  (mq/l) 
çox  yüksəkdir.  Hidrogen  və  oksigen  de  bu  qru- 
pa  aiddir.  Diger  kimyəvi  elementlerin  əksəriyyə- 
tinin  qatılığı,  bəzən  isə  cüzidir  (məsələn, 
gümüşün  miqdan  0,0003  mq/l,  qalayın  0,0008 
mq/l,  qızılın  0,00001  mq/l,  qurğuşunun  0,00003 
mq/l,  tantalın  isə  0,000003  mq/l-dir).  Lakin  onun 
ümumi  həcminin  nəhəngliyi  şəraitində  onlann 
toplam  miqdan kifayət qədər böyük ola  bilər.
Mövcud  olan  qiymətlendirmələrə  görə,  de- 
niz  suyunun  1  km  -də  35-37  milyon  ton  həll 
olunmuş  maddə  var.  O  cümledən  20  milyon 
tona  yaxın  xlor  birləşmələri,.  9,5  milyon  ton
maqnezium,  6,2  milyon  ton  kükürd,  eyni  zamanda  təqribən  30  min  ton  brom,  4  min  ton  alümin,  3 
min  ton  mis.  Daha  80 ton  manqanın,  0,3 ton  gümüşün və  0,04 ton  qızılın  payına  düşür.  Bütün  bun- 
lar «dəniz»  kimya sənayesinin  inkişafı  üçün  baza yaradır.
Dünya  okeanının  geoloji  ehtiyatlan  -   bu  artıq  hilrosferdə  yox,  litosferde  yeriəşən,  yəni,  okean 
dibi  ilə  bağlı  olan  mineral  xammal  ehtiyatlandır.  Onlan  şelf,  materik  yamacı  və  okeanın  dərin  sulu 
resurslanna  bölmək olar.  Onlann  arasında  əsas  rol  31,2  milyon  km^  və  yaxud  okeanın  cəmi  ərazi- 
sinin  8,6%  hissəsini tutan  kontinental  şelfə məxsusdur.
Dünya  okeanının  ən  çox  tanınan  və  qiymətli  mineral  sərvəti  karbohidrogenlərdir;  neft  və  təbii 
qaz.  XX  əsrin  80-cı  illərinin  sonuna  olan  melumatlara  əsasen,  Dünya  okeanında  neft  və  təbii  qaz 
perspektivli  330  çöküntü  hövzəsinde  kəşfiyyat  apanlıb.  Bunlardan  təqribən  100-də  2000-ə  yaxın 
yataq  kəşf edilib.  Bu  hövzələrin  çoxu  quru  hövzələrinin  davamıdır və  qınşlı  geosinklinal stmktur təşkil 
ediriər.  Lakin  öz akvatoriyalan  həddindən  kənara  çıxmayan  xalis  dəniz çöküntülü  neft-qaz  hövzələri- 
nə də  rast  gəlinir.  Bəzi  hesablamalara  əsasən,  Dünya  okeanı  çərçivəsində  bu  hövzələrin  ümumi  sa- 
həsi  60-80  milyon  km^  -ə  çatır.  Bu  hövzələrin  ehtiyatlanna  gəldikdə  isə,  bu,  müxtəlif  mənbələrdə
AnıoMMfmM
Monn61aeH
OnoBO
Meflb
MblUJbflK
ypBH
HnKanb
BaKaAMt^
MapraHStı
TnTaH
CypbMa
KoöanbT
L|e3Hü
UepHM
H
ttpmm
CepeCpo
Bo/ib(t}paM
XpoM
Topnfi
CBMHeM
PryTb
BncwyT
3onoTo
3
3
10
'
10
'
10

10
’ '
10
"
TOHH
Şekil 10.  Okeanm hidrokimyəvi ehtiyatları 
(R. A.  Kpıcanovskiyə əsasən)

fərqli qiymətləndirilir:  neft üçün 80 milyard tondan  120-150 milyard tona qədər,  qaz üçün 40-50 trilyon 
m^-dən  150 trilyon m®-ə qedər.  Bu ehtiyatlann təxminən 2/3-si Atlantik okeanı akvatoriyasına aiddir.
Adətən  Dünya  okeanının  neft və qaz resursları  xarakterizə edilərkən  ilk öncə onun  şelfinin  daha 
əlverişli  resurslan  nəzərdə  tutulur.  Ən  iri  neft-qaz  hövzələri  Atlantik  okeanının  Avropa  (Şimal  dəni- 
zi),  Afrika  (Qvineya),  Mərkəzi  Amerika  (Karib)  sahillərində,  nisbətən  az  iriləri  Kanada,  ABŞ,  Brazi- 
liya,  Aralıq  dənizi  və  digər  dəniz  sahlllərindəki  şelflərdə  aşkarlanıb.  Sakit  okeanda  bu  tip  hövzələr 
Asiya,  Cənubi  və  Şimali  Amerika,  Avstraliya  sahillərində  məlumdur.  Hind  okeanında  ehtiyatlarına 
görə  aparıcı yer  Iran  körfəzinə  mənsubdur.  Lakin  neft və  qaz  Hindistan,  İndoneziya,  Avstraliya  şel- 
fləridə,  Şimal  Buzlu  okeanı  isə Alyaska  və  Kanada  (Bofort  dənizi)  və  Rusiya  (Barents  və  Qara  də- 
nizi) sahillərində də  kəşf edilib.  Bu sadalanlara Xəzər dənizini də əlavə etmək  lazımdır.
Lakin  dünya  okeanının  ehtimal  edilən  neft və  qaz  resurslannın  ancaq  1/3-i  kontinental  şelfə  aid- 
dir.  Onlann  qalan  hissəsi  isə  materik yamaclannın  çöküntü  qatlannda,  sahildən  yüz,  hətta  min  kilo- 
metrlərlə  məsafədə olan dərin sulardakı çökəkliklərdə yerləşir.  Neft-qaz laylannın yerləşmə  dərinliyi 
burada  daha  böyükdür -  o,  500-1000  metr və  daha  böyük  ölçüdədir.  Alimlər  müəyyən  ediblər  ki, 
Atlantik  okeanda  -  Karib  dənizində  və  Argentina  sahillərində;  Sakit  okeanda  -  Berinq  dənizində; 
Hind  okeanında  -  Şərqi  Afrika  sahillərində  və  Benqal  körfəzində,  Şimal  Buzlu  okeanda  -   Alyaska 
və  Kanada sahillərində,  eləcə də Antraktida sahillərində yerləşən  dərin  sulardakı çökəkliklər neft və 
qaz üçün daha böyük perspektivə maiikdir.
38
OCHOBHNe 
pyaHbieno/n) 
xeneəoMapraHueabix 
KOHKpeUMA
MetrropotvıeHWP 
O  
M pyAonpottBneHvm
Cj)OC(t)OpMTOB
HB aıeflb(J>e
HeMeCTOpOKAeHMn 
Ha uj8nbc|>e
A  HetJrDiHue
,   r a ə o B b ie
“  n raaoKOHfleHcaTHbie
HƏ<])Tera3 0 B b ie 
^  M raaoHBdJTHHbie
M TMTaHOMarHeTMra
C) 
aonora 
=> KaccMTepkTTa
9  rio/iMMeTa/ı;iMMecKMe 
p y flH b ie   n /ib i
«   M a c c M B H b ie   n o n n M e T a n -  
/ınH B C K vıe cynt>(J)M ;jbi
Şəkil 11.  Dünya okeanı dibinin minerai ehtiyatian (V.D ve M.V.  Vayioşnikoviara esasən)
Neft və təbii  qazdan  əlavə,  Dünya okeanı  şelfində  bərk faydalı qazıntılann  resursian  da  var,  yer- 
ləşmə xarakterinə görə onlar köklü və sepmə olur.
Kömür,  dəmir,  mis-nikel  filizlərinin,  qalay,  civə,  xörək  ve  kalium  duzlannın,  kükürd  və  bir  neçə 
başqa  faydalı  qazıntılann  əsas  yataqlan  adətən  genetik  olaraq  quruya  bitişik  yataq  və  hövzələrlə 
bağlıdır.  Onlar Dünya  okeanının  bir çox sahilyanı  rayonlarda  məlumdur və xüsusi yerlərdə şaxta və 
mədən  dəhlizləri vasitəsi  ilə  işlənilir (11-ci şəkil).
Ağır  metal və  minerallann  dəniz-sahilyanı  səpgili  yataqlannı  quru  və  dənizin  sərhəd  zonalannda
-   çimerliklərdə,  laqunlarda  (dənizden  aynlmış  kiçik  göllər),  bəzen  isə  okean  sularına  qərq  olmuş 
köhnə çiməriikliklərdə axtarmaq  lazımdır.
Malayziya, 
Indoneziya 
və  Tailandın  dəniz-sahilyanı  səpgili  yataqlarında  yeriəşən  metal  filizlərin- 
dən  qalay  filizi  -   kassiterit  daha  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Onlar  bu  rayonunun  «qalay  adaları» 
ətrafında  sahildən  10-15  km  məsafeyə və  35  m  dərinliyə qədər müşahidə  olunur.  Yaponiya,  Kana- 
da,  Yeni  Zelandiya  və  bəzi  başqa  ölkəlerin  sahillərində  dəmirii  filiz  (titanomaqnenit  i  monatsid), 
ABŞ  və  Kanada  sahillerində  qızıl,  Avstraliya  sahillərində  boksit  qum  ehtiyatlan  kəşf edilib.  Ağır  mi- 
nerallann  dəniz-sahilyanı  səpgili  yataqlan  daha  geniş  yayılıb.  Bu,  ilk  növbədə,  Avstraliya  (ilmenit, 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   98


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə