Dərslik. Bakı 2010. 490 səh. Udk 373. 167. 1913. Bbk. 26. 8YA72M17. İSbn 978-5-358-05-275-8 (k n L)



Yüklə 21.25 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/98
tarix12.05.2017
ölçüsü21.25 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   98

lll.2.Nlsbətən
2.4.  Plantasiya tipli təsər- 
rüfatdan  asılı  kiçik ölkələr
Kosta-Rika,  Nikaraqua, 
Qvatemala,  Kuba,  Haiti, 
Şri-Lanka  və s.
zəif inkişaf 
etmiş ölkə- 
lər (inkişaf 
etməkdə
yetkin  kapitalizm 
ölkələri
2.5.  «Konsessiya  inkişaflı» 
kiçik  ölkələr
Yamayka,  Trinidad  və 
Tabaqo,  Surinam,  Qabon, 
Botsvana,  Papua- 
Yeni  Qvineya
olan  ölkə- 
lər)
2.6.  Ərazisini  «icarəyə ve- 
rən»  kiçik və çox kiçik öl- 
kəler
Bermud  adalan, Virqin  adaları, 
Yeni  Kaledoniya  və  s.
2.7.  Maliyyə  bolluğu  olan 
iri  neft ixracatçı  ölkələr
BƏƏ,  Qətər,  Küveyt,  Bruney, 
Səudiyyə Ərəbistanı,  Oman, 
Livan
III  ^  
__ _  _ 
-  ■
 1
2.8.  İri azgəlirli  ölkəler
Indoneziya,  Pakistan, 
Banqladeş.  Niqeriya,  Vyetnam
III.3.  Gənc,  azad 
- 
olmuş ölkələr
3.1.  Ən  az inkişaf etmiş 
ölkələr
3.2.  Postsosialist ölkələr
V.V.Volskinin tipoipgiyası  artıq  elmi  sahəye daxil  olub və tedris  məqsedi  ilə  geniş  istifadə olunur. 
Buna  misal  olaraq  iqtisadi  cəhətdən  inkişaf  etmiş  ölkələri,  əsasən  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələri, 
neft  ixrac  edən  zəngin,  həmçinin  ən  az  inkişaf  etmiş  öikələri  göstərmək  olar.  Ən  az  :nkişaf  etmiş 
ölkələr  haqqında  anlayış  hələ  1970-ci  ildə  BMT  tərəfindən  tətbiq  edilib.  Həmin  vaxtlar  bu 
kateqoriyaya  36  ölkə  daxil  edilmişdi.  Həmin  kateqoriyaya  aid  edilən  ölkələrdə  adambaşına  düşən 
ÜDM  payı  100  dollara  çatmırdı,  ÜDM-də  isə  emal  sənayesinin  payı  10%-dən  artıq  deyildi,  15

yaşından  yuxan olan  əhalinin  savadlı  hissəsi  20%-dən aşağı  idl.  Belə  ölkələrin sayı  1985-ci  ildə  39-
a,  1998-ci ildə isə  47-yə çatmışdı.’
Lakin  bu  tipologiya  bəzi  suallar  yaradır.  Məsələn,  «köçrhə  kapitalizm»  ölkələrinə  Kanadanın 
aid  edilməsi  Qərbin  aparıcı  ölkələrinin  rəsmi  qəbul  ediİmiş  «böyük  yeddiliyi»ni  «böyük  altılığ»a 
çevirir.  Ispaniyanın  orta  inkişaf  etmiş  ölkələrə  aid  edilməsi  şübhə  yaradır.  Ümumi  qəbul  edilmiş 
sənaye  ölkələri  bölgüsünün  olmaması  bu  tipolpji  sistemin  nöqsanlanndandır.  Bu  tip  ölkələr  qru- 
punun tərklbinin qeyri-müəyyənliyl  bu  nöqsanı  aradan  qaldırmır (belə  kl,  Asiya  «pələnglərinin»  bu 
tipə  aid  edilməsi  ilk  baxışdan  şübhə  doğurmasa  da,  bəziləri  bu  tipə  Brazlllya,  Mekslka,  Uruqvay, 
Hlndistan,  Türkiyə və  Mlsiri  də ald edirlər).  Ən  nəhayət,  bu tipoloji  bölgüdə ən  çoxsaylı  qrup  sayı- 
lan ən az Inkişaf edən ölkələr qrupu  «əriməyib».
Təcrübə  göstərir kl,  iqtisadi  cəhətdən  inkişaf etmlş və  etməkdə olan  ölkələr arasındakı  sərhəd 
dəyişkəndlr.  Məsələn,  Beynəlxalq  Valyuta  Fondu  artıq  1997-ci  ildən  Cənubi  Koreya,  Slnqapur və 
Tayvanı  da  Iqtisadl  inkişaf  etmiş  ölkələr  sırasına  daxil  edib.  Latın  Amerlkasının  Iqtisadl 
«nəhənglərlndən»  olan  Braziliya,  Mekslka  və  Argentlna  da  faktiki  olaraq  inkişaf  etməkdə  olan 
ölkələr  haqqında  ənənəvi  çərçivədən  çıxaraq  iqtisadi  inklşaf  etmlş  ölkələr  tipinə  yaxınlaşıblar. 
Təsadüfi  deyil  ki,  Türkiyə,  Koreya  Respublikası  və  Meksika  bu  ölkələrin  Iqtlsadi  Əməkdaşlıq  və 
Inkişaf Təşkilatı (İƏİT)  kiml  nüfuzlu  «klub»una  qəbul  ediliblər^.
10
3. Müasir dünyada silahlı münaqişələr
iklqutblü  dünya  ve  «soyuq  müharlbə*  dövründə  planetdə  qeyri-stabilliyin  əsas  mənbələrdən 
biri çoxsaylı  regional və  lokal  münaqişələr Idi.  Soslalist və kapitalist sistemləri də onlardan öz ma- 
raqlan  üçün  istifadə  edirdilər.  Belə  münaqlşələrln  öyrənllməsl  llə  politologiyanın  xüsusl  bölməsl 
məşğul  olur.  Münaqlşələrln  ümuml  qəbul  edilmiş  təsnifatını  yaratmağın  mümkün  olmadığına 
baxmayaraq,  tərəflərln  qarşıdurma  gərglnliyi  səviyyəsinə  görə  münaqişələrl  adətən  üç  hlssəyə 
bölürlər:  1)  daha  sərt;  2)  gərgln;  3)  potensial.  Münaqişələrln  araşdınlması  ilə  coğraflyaşünaslar 
da  məşğul  olmağa  başlayıblar.  Bəzi  allmlərin  flkrlncə,  nəticə  etiban  ilə  siyasi  coğrafiyada  yeni 
Istiqamət formalaşmağa  başlayıb -  geokonfliktologiya.
XX  əsrin  90-cı  lllərində,  «soyuq  müharibə»  qurtardıqdan  sonra  iki  dünya  sistemləri  arasındakı 
qarşıdurma  arxada  qalıb.  Blr sıra  regional  və  lokal  münaqişələrl  də  həll  etmək mümkün  olub.  La- 
kln  beynəlxalq  gərglnliyln  «qaynar  nöqtələr»  adlandınlan  bir  çox  mənbələri  qalmaqdadır.  Ameri- 
kanın  məlumatlanna  görə,  1992-ci  lldə  dünyada  73  qaynar  nöqtə  qeydə alınıb.  Bunİardan  26-da 
«klçik  müharibələr»  və  ya  silahlı  üsyanlar,  24-də  gərglnlik  artımı  qeydə  aimıb,  23-ü  isə  potensial 
münaqişə  ocağı  kateqoriyasına  aid  edillb.  Başqa  qeydlərə  görə,  XX  əsrln  90-cı  illərlnln  ortaların- 
da  50-yə yaxın  dalmi  hərbl toqquşma,  partizan  hərəkatlan  və  kütləvl terrorçuluğun təzahürü  qey- 
də alınıb.
Hərbl  münaqişələrin  öyrənilməsi  ilə xüsusl  olaraq  Stokholm  Beynəlxalq  Sülh  Problemləri  İnsti- 
tutu  (SBSPİ)  məşğul  olur.  «lri  sllahlı  münaqlşə»  anlayışının  özü  bütün  münaqlşə  dövrü  ərzində 
hərbl  əməliyyatlar zamanı  ən  azı  1000  nəfərin  ölümünə  səbəb  olan,  münaqişə  mövzusu  Isə  ha- 
kimiyyət və yaxud ərazi  məsələləri olan  iki və ya  daha çox dövlət,  yaxud  bir hökümət və ən azı  bir 
mütəşəkkil  silahlı  qruplaşma  arasında  uzunmüddətli  qarşıdurma  klmi  müəyyən  edillr.  SSPİ-nin 
statlstlkası  başladığı  1989-cu  ildən  36  bu  cür  münaqişə  qeydə  alınıb.  1997-ci  lldə  Yer  kürəsinln 
24  nöqtəslndə  25  irisilahlı  münaqişə qeydə  alınıb.  Onlann  hamısı  (birini  çıxmaq şərti  ilə) ölkədaxlll 
xarakter  daşıyır.  Bu  rəqəmlərin  müqaylsəsl  silahlı  münaqlşələrin  nisbətən  azalmasını  göstərir. 
Həqiqətən  də  göstərilən  zaman  kəsiyində  Abxazlyada,  Dağlıq  Qarabağda,  Dnestryanı  bölgədə, 
Taclkistanda,  Bosniya  və  Hersoqovinada,  Llberlyada,  Somalldə,  Qvatemalada,  Nlkaraquada, 
Şərqi  Tinıorda  və  bir  neçə  digər  keçmiş  qaynar  nöqtələrdə  hərbl  münaqişələrln  nisbi  nizamlan- 
masına  näil  olunub.  Lakin  blr çox  münaqişələri  həll  etmək  mümkün  olmadı,  müəyyən  yerlərdə  isə 
yeni  münaqlşəli şəraltlər yarandı.
I  XX  əsrin  90-cı  illərin  sonunda  BMT  a z   inkişaf etmiş  ölkələrə Afrikanın  32  (Anqola,  Benin,  Buricina-Faso,  Burundi,  Qam - 
biya,  Qvineya,  Qvineya-Bisau,  Konqo  Demokratik  Rospublikası  (Zair),  Cibuti,  Zambiya,  Kabo-Verde,  Kamor adaian,  Le- 
soto,  Liberiya,  Mavritaniya,  Madaqaskar,  Maiaviya,  Mali,  Mozambik,  Niqeriya,  Ruanda,  Somaii,  Sudan,  Serra-Leone, 
Tanzaniya,  Toqo,  Uqanda,  MAR,  Çad,  Ekvotorial  Qvineya,  Eritreya,  Efiopiya,),  Asiyanın  9  (Əfqanıstan,  Banqladeş,  Qu- 
tan,  Yəm ən,  Laos,  Kamboca,  Maldiv  Respubiikası,  Mianma,  Nepal),  Okeaniyanın  5  (Vanuatu,  Qərbi  Samoa,  Kiribati,  Sa- 
lomon  adalan,  Tuvalu) və  Latın  Amerikasında Qaiti  ölkəsini  aid  edib.
^  lƏ lT   bu  təşkilata  daxil  olan  ölkəiərin  optimai  iqtisadi  inkişafını  və  sosial  əmin-amanltğının  təmin  olunması  üçün  1961-ci 
iidə yaradıiıb.  2002-ci  iidə onun tərkibinə  30  dövlət daxil  idj.
XX 
əsrin  90-cı  illerinin  axırlannda  silahlı  münaqişəlerin  sayına  görə  birinci  yeri  Afrika  tutub  və 
onu  münaqişələr qitesi  adlandırmağa  başlayıblar.  Şimali  Afrikada  bu  cür  münaqişə  nümunəsi  ki- 
mi  Əlcəzairdəki  hökumətle  İslam  Qurtuluş Cəbhəsi  arasında  və  Sudanda  hökumetlə  Milli  Demok- 
ratik Alyans  arasında  silahlı  mübarizəni  göstərmək  olar.  Hər  iki  halda  müharibədə  iştirak  edənlər 
və  həlak  olanlar  on  minləriədir.  Qerbi  Afrikada  Seneqalın,  Syen-a-Leonenin;  Mərkəzi  Afrikada  -  
Konqonun,  Konqo  Demokratik  Respublikasının,  Çadın,  MAR-ın;  Şərqi  Afrikada  -   Uqandanın,  Bu- 
rundinin,  Ruandanın;  Cənubi  Afrikada  -  Anqolanın  və  Komor adalannın  silahlı  müxalifət  dəstələri 
ilə  hökumət ordusu  arasında  müharibə davam edir.
Uzunmüddətli  münaqişə  ölkəlerinə  misal  olaraq  Anqolanı  göstermək  olar.  Anqolanın  Tam 
Müstəqilliyi  Uğrunda  Milli  Birliklə  (UNİTA)  hökumət  qüvveləri  arasında  silahlı  mübarizəsi  hələ 
1966-cı  ildən  başlayıb  və  bu  dövr  ərzində  gah  səngiyib,  gah  da  yenidən  qızışıb.  Zair  isə  müxalif 
Demokratik  Qüvvələr  Alyansmın  qələbə  çaldığı  ölkə  nümunəsidir.  Bundan  sonra  1997-ci  ildə  öl- 
kənin  adı  dəyişdirilib  və  Konqo  Demokratik  Respublikası  kimi  tanınmağa  başlayıb.  Bu  münaqişə- 
də  həlak  olanlann  sayı  10  minləriə  ölçülür.  1994-cü  ildə  Ruandada  etnik  təmizləmə  zəminində 
alovlanan  vətəndaş  müharibəsindəki  insan tələfatı  bir milyon  nəfəri  ötüb.
Əldə  olan  hesablamalara  görə,  ümumən  müstəmləkə  dövründən  sonra,  yəni  1960-cı  illərin  əv- 
vəllərindən  hərbi  münaqişələrin  gedişatında  10  milyondan  çox  afrikalı  həlak  olub.  Bununla  belə, 
politoloqlar  qeyd  ediriər  ki,  bu  münaqişələrin  əksəriyyəti  bu  qitənin  kasıb  və  ən  kasıb  ölkələri  ilə 
bağhdır.  Lakin  bu  və  ya  digər  ölkənin  zəif  olması  prinsipcə  münaqişəli  vəziyyətin  yaranmasına 
səbəb olmamalıdır.  Afrikada  bu  cür kon-elyasiyanı  kifayət qədər aydın  müşahidə etmək olar.
Hərbi  münaqişələr xarici Asiyanın  müxtəlif subregionlan  üçün  də  səciyyəvidir.
Cənub-Qərbi  Asiyada  dəfələriə  şiddətlənən,  hətta  müharibəyə  çevrilən  Ərəb-israıl  munaqışəsı 
50  ildən  artıqdır  ki,  davam  edlr.  1993-cü  ildə  israil  ilə  Fələstin  Azadlıq  Təşkilatı  (FAT)  arasında 
başlayan  birbaşa 
danışıqlar 
vəziyyətln  qismən  normallaşmasına  gətlrib  çıxarmasına  baxmayaraq, 
bu  münaqişənin  sülh  yolu  ilə  həlli  prosesi  hələ  də yekunlaşmayıtj.  Tez-tez  danışıqlar silahlı  qarş^ 
durmanın  yeni  qüwə  ilə  alışması  nəticəsində  pozulur.  Türkiyə  hökuməti  üzün  müddətdir  ki,  kurd 
müxalifəti  və  ordusu  ilə  müharibə  apanr.  iran  və  iraq  hökümətləri  də  silahlı  yolla  müxalif qrup aş- 
malan  yatırmağa  cəhd  göstəririər.  Bundan  əlavə,  bölgədə  baş  verən  səkkizillik  qanlı 
müharibəsinı  (1980-1988), 
Iraqın 
qonşu  Küveyti  müvəqqəti  işğalını  (1990-1991),  Yəməndə  1994- 
cü  ildəki  silahlı  münaqişəsini  qeyd  etmək lazımdır.  Əfqanıstanda  da  siyasi  vəziyyət çox  murəkkəb 
olaraq  qalır  1989-cu  ildə  sovet  qoşunlan  Əfqanıstanı  tərk  etdikdən  sonra  BMT-nın  sulh  nızamla- 
ma  planı  faktiki  olaraq  iflasa  uğradı  və  müxalif  əfqan  qruplaşmalan  arasında  başlayan  sılah ı 
mübarizə  dini  hərəkat olan  «Taliban»ın  hakimiyyəti  ələ  alması  ilə  nəticələndı. 
O n lan n  
hakımıyyətı 
2001-ci  ilin  sonuna  qədər  davam  etdi.  2002-ci  ildə  iraq  ətrafında  yenıdən  kəskın  munaqışə  və- 
ziyyəti  yarandı.  iraq  rejlmlnin  kütləvi  qırğın  silahına  malik  olduğu  guman  edılır.  Bu  ısə  olkədəkı
totalitarrejlmşəraitindəbütündünyaüçüncidditəhlükəsayılır. 

Cənubi  Asiyada  əsas  silahlı  münaqişə  ocaqlan  Hindıstandadır.  Burada  hokumət  Kəşmır  və 
Assamdan  olan  üsyançı  qruplaşmalarla  mübarizə  apanr və  Camma  və  Kəşmır ştatına  gorə 
k ə k i
-
stanla daimi  qarşıdunna vəziyyətindedir. 
piiinninda
Cənub-Şərqi Asiyada  Indonezlyada  (Sumatra)  hərbi  munaqışə  ocaqları  moycuddur.  FHıppındə 
hökumət  Yeni  Xalq  Ordusu  llə,  Myanmada  yeri  millətçı  bıriıklərdən  bın  ı ə  mubanzə  aparır.  De- 
mək  olar  ki,  uzunmüddət  davam  edən  bu  münaqişələrin  hər  bınndə  həlak  olanl^ann  sayı  on  mm- 
ləriə  ölçülür.  Kambocada  isə  1975-1979-cu  illərdə  hakimiyyeti  Pol  Potun  başçılıgı  altmda 
a'an 
sol  ekstremist  «qırmızı  kxmeriər»  qruplaşmasının  həyata  keçırdiyi  soyqırım  nətıcəsmdə  muxtə
məlumatlara  görə  1  milyondan  3  milyona  qədər insan  həlak olub. 
■  • 
\  -ro^ici
Xarici Avropada  90-cı  illerdə  hərbi  münaqişələrin  episentri  keçmış  YSFR  (Yuqoslavıya)  ərazı^ 
olub.  Bosniya  və  Hersoqovinada  4  ilə  yaxm  (1991-1995)  davam  edən  vətəndaş  'juharıbəs  200 
mindən  çox  insanın  ölümü  və  yaralanması  ilə  nətıcələnıb.  1998-1999-cu  ıllərdə  Kosovo  muxta
diyannm ərazisi  irimiqyaslı  hərbi  toqquşma  meydanına  çevrilib. 
. . . . . .  
varai^tPrikHir
Latın Amerikasında  hərbl  münaqişələr Kolumbiya,  Meksıka və Peru  uçun  daha 
Əsas  məqsədi  dünyada  sülhün  qorunması  olan  Biriəşmış  Mıllətlər  Təşkılatı  bu  munaq şələr 
qarşısınm  alınmasında  və  onlara  nəzarət  edilməsində  müstəsna  rol  oynayır^ 
rumaq  məqsədi  ilə  keçirdiyi  əməliyyatlar  böyük  əhəmiyyət  daşıyır.  Onlar
ilə  kifayətlənmir,  eyni  zamanda  BMT  qüvvələri  («mavi 
d ə b ılq ə   ə r » )   h ə r b ı 
munac^ş^ənn  gedışa^ 
na  birbaşa  müdaxilə  edlriər.  BMT tarixi  ərzində 40  bu  cur  əməlı>^at  keçırılıb  -  Yaxm  ^ rq d ə   An^ 
qolada,  Qərbi  Saxarada,  Mozambikdə,  Kambocada,  keçr^ış  YSFR  ərazı^ndə, 
p 
başqa  ölkələrdə.  Bu  əməliyyatlarda  68  ölkədən  olan  hərbı,  polıs  və  mulkı  personal  ıştırak  edıb, 
onlardan  1000-ə yaxmı  sülhməramlı  əməüyyatlar zamanı  həlak olub.
11

XX  əsrin  90-cı  illerinin  ikinci  yansında  bu  əmeliyyatların  və  onlann  iştirakçılannın  sayı 
azalmağa  başladı.  Məsələn,  1996-cı  ilde  BMT-nin  sülhmeramlı əməliyyatlanna  celb edilən  25  min 
nəfərdən  ibarət  qüwəsi  17  ölkəde  yerleşdirilmişdi:  Bosniya  və  Hersoqovlnada,  Kiprdə,  Livanda, 
Kambocada,  Seneqalda,  Somalide,  Salvadorda  və  s.  Lakin  artıq  1997-ci  ildə  BMT  qoşunlarının 
sayı  15  min  nəfəre  qəder  azaldıldı.  Sonrakı  illerde  də  hərbi  kontingentlərden  daha  çox 
müşahidəçi  missiyalara  üstünlük verilirdi.  Yeri  gəlmişkən,  bu tipli  missiyalar bezi  MDB ölkelərində 
işleyib  və  indi  də  işləmekdədir  (mesələn,  Tacikistanda),  lakin  MDB  ölkələri  ərazisində  olan 
münaqişələrin həllində yalnız  MDB sülhmeramlı qüwələri  iştirak edir.
BMT-nin  hərbi-sülhməramlı  feallığının  zəifləməsini  yalnız  qismən  maliyyə  çətinlikləri  ilə  izah 
etmek  olar.  BMT-nin  keçirdiyi  sülhə  məcburetmə  eməliyyatı  kateqoriyasına  aid  olan  bezi  hərbi 
əməliyyatlann  bir çox ölkələrin  etirazı  ilə  qarşılanması  da  öz rolunu oynadı.  Çünki  bu  emeliyyatlar 
təşkilatın  nizamnamesinin  kobud  şəkildə  pozulması  ilə  müşayiət  olunurdu:  ilk  növbede,  əsas 
prinsip  olan  Təhlükesizlik  Şurasının  daimi  üzvlerinin  həmrəyliyi  prinsipi  pozulurdu,  hətta  o,  faktiki 
olaraq  NATO  Şurası  ilə  əvəzlənirdiV  Somalidə  keçirilen  hərbi  əməliyyat,  iraqdakı  «səhrada fırtı- 
na»  əməliyyatı,  eləcə  de  keçmiş  YSFR  erazisində  keçirilən  əməliyyatlar  (əvvəl  Bosniya  və 
Hersoqovinada,  sonra  isə  Kosovoda),  2001-ci  ildə  Əfqanıstanda  keçirilen  antiterror  hərbi  əmə- 
liyyatı  buna  misal ola  biler.
XXI  əsrin  əwəlində  de  hərbl  münaqişəler  sülh  üçün  böyük  tehlükə  menbəyi  olaraq  qalır.  Onu 
da  nezərə  almaq  lazımdır  ki,  hərbi  emeliyyatlann  dayandınldığı  bu  cür  münaqişələrin  bir çoxunda 
möhkəm  sülhdən  yox,  müvəqqəti  atəşkəsdən  danışmaq  olar.  Sadəcə  olaraq  onlar  kəskin 
mərhələdən  gərgin  və  yaxud  potensial,  başqa  sözlə  desək,  «közərən»  münaqişə  mərhələsinə 
keçiblər.  Tacikistnada,  Bosnlya  və  Hersoqovlnada,  Kosovoda,  Şimali  Irlandiyada,  Kəşmirdə,  Şri- 
Lankada,  Böyük  Səhranın  qərbində,  Kiprdə  olan  münaqişeləri  məhz  bu  kateqoriyaya  aid  etmək 
olar.  Mövcudluğunu  davam  etdirən,  özü-özünü  elan  etmiş  (tanınmayan)  dövlətlər  bu  cür 
münaqişə  ocaqlannın  xüsusi  növüdür.  MDB-də  içkeriya  Çeçen  Respublikası,  Abxaziya,  Cənubi 
Osetiya,  Dağlıq  Qarabağ,  Dnestryanı  Moldova  Respublikası,  keçmiş  YSFR  ərazisində  Serbiya 
Respublikası,  Şimaii  Kipr  Türk  Cümhuriyyeti  (1974-ci  ildə  yaranan  bu  respublika  yalnız  Türkiyə 
terəfindən  tanınıb).  Tecrübə  göstərir  ki,  onlann  bir  çoxunda  nail  olunmuş  siyasi  və  hərbi  sakitlik 
aldadıcı ola  bilər.  Bu cür «közəren»  münaqişəler əwəlki tək  böyük təhlükə menbəyidir.
12
4. Dövlət quruluşu:  idarəetmə formaları
Hər bir  dövlətin  quruluşunu,  ilk  növbedə,  onun  idarəetmə  forması  xarakterizə  edir.  Idarəetmə- 
nin  iki əsas formasını fərqlendirirler:  monarxiya  və  respublika.
Ilk  respublikalar hele  qədim  dövrde yaranıb  (Qədim  Romanın  respublika  dövrünü  yada  salaq), 
lakm 
0
,  yalnız  yeni  və  ən  yeni  dövrdə  geniş  yayılıb.  Qeyd  etmək  vacibdir  ki,  müstemləkə  sistemi 
dağılarkən  yaranan  yeni  dövlətlər  idarəetmə  forması  kimi  respublikanı  seçiblər.  ikinci  Dünya 
Müharibəsinə  qəder  müstəmləkə  materiki  olan  Afrikada  50-dən  çox  yeni  respublika  yaranıb.  Nə- 
ticədə  1990-cı  lldə  dünyada  artıq  127  respublika  var  idi.  Daha  sonra  SSRİ,  YSFR  və  Çexoslova- 
kiyanın dağılması ilə onlann  sayı  150-ə yaxınlaşıb.
Respublika  quruluşunda  qanunverici  hakimiyyət  ümumxalq  səsverməsi  ilə  seçilən  parlamentə, 
icraedici  hakimiyyet  isə  höküməte  məxsus  olur.  Bununla  beraber,  parlament  (parlamentar)  və 
prezident  respublika  növlərini  fərqlendirirlər.  Prezident  respublikasında  dövlət  və  çox  vaxt  eyni 
zamanda  hökumət  başçısı  olan  prezident  çox  geniş  selahiyyetlere  malikdir.  Dünyada  100-dən 
çox  bu  cür  respublika  var.  Onlar  xüsusilə  Afrikada  (burada  onların  sayı  45-dir,  məselən,  Misir, 
Əlcəzair,  Nigeriya,  CAR)  və  Latın  Amerikasında  (22  -   mesələn,  Meksika,  Braziliya,  Venesuela, 
Argentina)  yayılıb.  Xarici  Asiyada  prezident  respublikalannın  sayı  xeyli  azdır  (məsələn,  Türkiyə, 
Iran,  Pakistan,  indoneziya),  xarici  Avropada  onlann  sayı  daha  da  azdır (məsələn,  Fransa).  Prezi- 
dent respublikasına  ən  parlaq  nümunə ABŞ  ola  bilər.  Əlavə edək  ki,  MDB-nin  12 ölkəsinin  hamısı 
prezident  respublikasına  aiddir.  Onların  bəzilərini  (Rusiya  da  daxil  olmaqla)  superprezident  res- 
publikası  adlandınrlar.  Çünki  onların  konstitusiyaları  prezidentlərə  xüsusilə  çox  böyük  olan  səla-
I.  Şimali  Atiantika  Müqaviləsi  Töşlcilatı  ve  yaxud  qısa  oiaraq  NA TO   (ing.  NA TO   -   Norttı  Atlantic  Treaty  Organization),  -  
1949-cu  ilde 
yaradılan 
hərbi-siyasi  ittifaqdır. 
Ili< 
üzvləri aşağıdakı  ölkelərdir:  ABŞ,  Böyük  Britaniya,  Fransa,  Beiçika,  Nider- 
land,  Lüksemburq,  Kanada, 
Italiya, 
Portuqaliya,  Danimarka,  Norveç  və  Isiandiya.  1952-ci  iidə  Yunanıstan  və  Türkiyə, 
1955-ci  iidə -  AFR,  1982-ci  ilde -   Ispaniya,  1999-cu  iide -   Polşa,  Çexiya ve  Macanstan  NA TO -ya  daxil olublar.
hiyyetler verir.  Parlament  respublikalan 
Cədvəl 9
daha  çox  xarici  Avropa  üçün  xarakte- 
rikdir,  lakin  xarici  Asiyada  da  onların 
sayı  az deyil  (məselen,  Çin,  Hindistan).
Monarxiyalar  da  qədim  dövrlərdə 
yaranıb 
(qədim  Romanın 
imperiya 
dövrünü  yada  salaq).  Lakin  orta  esr- 
lərdə  və  yeni  dövrdə  onlar  daha  çox 
yayılıblar.  2000-ci  ildə  dünya  siyasi  xə- 
ritəsində  30  monarxiya  var  idi:  14-ü 
Asiyada,  12-i  Avropada,  3-ü  Afrikada,
1-i  Okeaniyada  (9-cu  cədvəl).  Onlann 
arasında  bir  imperiya,  krallıqlar,  knyaz- 
lıqlar,  hersoqluqlar,  sultanlıqlar,  əmir- 
liklər,  papa  şəhər  dövləti  olan  Vatikan 
var. 
Adətən 
monarxın 
hakimiyyəti 
ömürlükdür və  nəsildən-nəsilə  ötürülür.
Lakin  Malaziya  və  B Ə Ə -d ə  monarxı  5 
il  müddətinə seçirlər.
Monarxiyalann  ümumi  sayı  stabil 
olaraq  qalır,  çünki  bu  idarəetmə  for- 
ması  feodalizmdən  qalma  bir  anaxro- 
nizmdir.  Lakin  son  onilliklər  ərzində 
monarxiya  quruluşunun  bərpasının  iki 
halı 
baş  verib.  Belə  ki,  ispaniyada 
1931-ci  ildə  devrilen  monarxiya  1975- 
ci  ildə  ispan  dövlətinin  başçısı  (kau- 
dilyo)  general  Frankonun  ölümündən 
sonra  bərpa  olunub.  Kambocada  isə 
23  illik  fasileden  sonra  1993-cü  ildə 
Norodom  Sianuk yenə kral  oldu’.
Mövcud  olan 
monarxiyalann  tam 
əksəriyyeti  konstitusiya  tipli  monar- 
xiyadır.  Burada  real  qanunverici  haki- 
miyyət  parlamentə,  icraedici  hakimiy- 
yət  ise  hökumətə  məxsusdur.  Monarx 
isə  Vitverin  ifadəsi  ilə  desek,  «çarlıq 
edir,  lakin  hökmranlıq  etmir».  Məsələn,
Böyük  Britaniya,  Norveç,  Isveç,  Dani- 
marka,  Belçika,  Hollandiya,  Ispaniya,
Yaponiya.  Burada  monarxın  rolu  əsa-
sən  mərasim xarakteri  daşıyır.  Lakin  bəzən onun  siyasi təsir qüvvəsi  kifayet qədər güclu  olur.
40  ildən  çox taxtda  oturan  Böyük  Britaniya  kraliçası  II  Yelizavetanın  tam  titulu  bu  cür səslənir: 
Allahın  rəhmi  ilə  Böyük  Britaniya  və  Şimali  Irlandiya  Krallığının  və  ona  tabe  olan  digər  muik  və 
ərazilərin  kraliçası,  Millətler  Birliyinin  başçısı,  din  mühafizəçisi,  Britaniya  cəngavər  ordenlərının 
suvereni.  Parlament  çağırmaq  və  buraxmaq,  baş  nazir  təyin  etmək  ve  azad  etmək,  parlament 
tərəfınden  qəbul  edilmiş  qanunlan  təsdiq  etmək,  krallığın  peri  adını  vermək,  mükafatlandırmaq, 
təltif  etmək,  əfv  etmək  -   bunlar  hamısı  kraliçanın  səlahiyyətindədir.  Lakin  bütün  bu  aksiyalar za- 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   98


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə