Dərslik. Bakı 2010. 490 səh. Udk 373. 167. 1913. Bbk. 26. 8YA72M17. İSbn 978-5-358-05-275-8 (k n L)


yansından  çoxunın  dənizlərə  axdığını  nəzərə  almamaq  olmaz.  Ona  görə  də  real  olaraq  belə  sulann



Yüklə 21.25 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/98
tarix12.05.2017
ölçüsü21.25 Mb.
növüDərs
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   98

yansından  çoxunın  dənizlərə  axdığını  nəzərə  almamaq  olmaz.  Ona  görə  də  real  olaraq  belə  sulann 
istifadəsi  mümkün olan ehtiyatlan,  bəzi dəyəriəndirmələrə əsasən ildə  15 min  km  -dən  çox deyıi.

ölkə
ŞİRİN  SU  EHTİYATLARININ 
ÖLÇÜLƏRİNƏ GÖRƏ İLK ON  ÖLKƏ
~ 5 İ k ə
Cədvəl 23
Ehtivatlar,  knr^
Əgər  bütün  çay  axınının  dünyanın  iri 
regionlan  arasında  bölgüsünə  nəzər  sa- 
lınsa,  xarici  Asiyaya  11  min  km^  Cənubi 
Amerikaya  10,5,  Şimali  Amerikaya  7,  Av- 
straliya və Okeaniyaya  1,6,  MDB dövlətlə- 
rinə  5,3,  Afrikaya  4,2  və  xarici  Avropaya 
1,4  min  km^  şirin  su  kütləsinin  düşdüyü 
bəlli  olar.  Aydındır  ki,  bu  göstəricilərin  ar- 
xasında,  ilk  növbədə,  axımın  ölçülərinə 
görə  çox  iri  çay  sistemləri  durur:  Asiyada 
-   Yantzı,  Qanq  və  Brahmanutra,  Cənubi 
Amerikada  -  Amazonka,  Orinoko,  Parana,  Şimali  Amerikada  -   Missisipi,  MDB  ərazisində  -  Yeni- 
sey,  Lena, Afrikada -  Konqo,  Zambezi.  Bu tam  mənada ancaq  regionlara deyil,  həmçinin  bəzi ölkə-
lərə  də aid edilir (23-cü cədvəi).
Cədvəl 24
ŞİRİN  SU  EHTİYATLARIİLƏ ƏN  ÇOX 
VƏ ƏN AZ TƏMİNATLI ÖLKƏLƏR
50
Braziliya
Rusiya
Kanada
Çin
Indoneziya
6950
4500
2900
2800
2530
2480
2360
2085
1320
1100
ABŞ
Banqladeş
Hindistan
Venesuela
Myanma
Ən çox su təminatlı 
ölkələr
Surinam
Konqo
Qayana
Papua-Yeni Qvineya
Qabon
Kanada
Yeni Zelandiya
Norveç
Ekvatorial  Qvineya 
Liberiya___________
1  nəfər üçün,  min. 
km®
470
310
190
185
125
98
90
90
75
70
0,96
0,55
0,46
0,45
0,38
0,25
0,20
0,12
0.1
0.011
Ən az su təminatlı 
ölkələr
Misir
Burundi
Əlcəzair
Tunis
israil
Yəmən
iordaniya
Səudiyyə Ərəbistanı 
Livan
Küveyt___________
Yuxandakı  su  ehtiyatlannı  xa- 
rakterizə  edən  rəqəmlər  hələ  ki, 
su  təminatı  haqqında  tam  tə- 
səw ür  yarada  bilmir.  Çünki  axın- 
la  təminatı  xüsusi  göstəriciləriə 
(ya  1  km^  ərazi,  ya  da  bir  sakinə 
dişən  hissə)  ifadə  etmək  qəbul 
olunub.  Dünya  və  onun  regionla- 
nnın  belə  təminatı  19-cu  şəkildə 
göstərilib.  Bu  şəkilin  təhlili  onu 
göstərir  ki,  orta  ümumdünya  gö- 
stəricisi  ildə  8000  m^  olduğu  tə- 
qdirdə  Avstraliya  və  Okeaniya, 
Cənubi  Amerika,  MDB  və  Şimali 
Amerika  bu  səviyyədən  yuxan 
göstəricilərə, Afrika, xarici Avropa 
və xarici Asiya  aşağı  göstəricilərə 
malikdir.  Regionların  su  təminatının  belə  vəziyyəti  onlann  su  ehtiyatlannın  ümumi  ölçül^,  həmçi- 
nin  onlann əhali sayı  ilə izah olunur. Ayn-ayn ölkələrin su təzminatındakı təhiil fərqləri də böyük  ma- 
raq  doğurur (24-cü  cədvəl).  Daha yaxşı su təminatı  olan ölkələrdən  yeddisi ekvatorial,  subekvatori-
al  və  tropik  iqlim  qurşaqları  həddində  və  yal- 
nız  Kanada,  Norveç  və  Yeni  Zelandiya 
mülayim  və  subarktik  iqlim  qurşaqlan  həd- 
dində yeriəşir.
Yuxanda  gösterilən  rəqəmlər  əsasında 
ümumi  dünya  mənzərəsini  təsəwür  etmək 
mümkün  olsa  da,  belə  təminatlılığı  potensial 
təminatlılıq  adlandırmaq  düzgün  olardı.  Belə 
real  təminatlılığı  təsəwür  etmək  üçün  subu- 
raxıcının  və  su  istehlakının  ölçülərini  nəzərə 
almaq  lazımdır.
XX  əsrdə  dünya  su  istehlakı  aşağıdakı 
qaydada  artdı  (km^  ilə):  1900-ci  il  -   580, 
1940-cı  İl -   1100,  1960-cı  II -   1900,  1970-ci  il 
-   2520,  1980-cı  il  -   3200,  1990-cı  il  -   3580, 
2000-ci  II  -   3940.  Su  istehlakının  bu  ümumi 
göstəricileri  vacibdir:  onlar  sübut  edir  ki,  XX 
əsr ərzində  dünya  su  istehlakı  6,8  dəfə  artıb. 
Artıq  indinin  özündə  dünya  əhalisinin  təxmi- 
nən  1/3-i  su  qıtlığı  oian  olan  ölkələrdə  ya- 
şayır.  BMT-nin  proqnozuna  görə  isə,  2025-ci 
ildə  bu  pay  2/3-yə  qədər arta  büər.  Su  isteh- 
lakının  strukturu,  yəni,  xarakteri  də  az  əhə-
miyyət  daşımır.  Bizim  günlərde  içməli  suyun  70%-ni  kənd  təserüffatı,  20%-ni  sənaye  istifadə  edir, 
10%-i  isə  kornmunai  -  məişet  ehtiyaclannın  ödənilməsinə  gedir.  Bu  nisbət  tamamilə  başa  düşülən 
və qanunauyğun olsa  da,  su  ehtiyatlannm  qənaəti nöqteyi-nəzerindən  kifayet qəder sərfəli deyil.  İlk 
növbədə  ona  görə  ki,  mehz  kənd  teserrüfatında  (xüsusile  suvanlan  əkinçilikdə)  birdəfəlik  su  sərfi 
^ x   boyükdür.  Mövcud  hesablamalara  göre,  2000-ci  ildə  dünya  kend  təsərrüfatında  birdəfəlik  su 
istehlakı  2,5  min  km^  olub.  Dövri  su  techizatının  daha  geniş  istifadə  edildiyi  sənaye  və  kommunal 
təsərnüfatda  isə  müvafiq  olaraq  65 və  12 km^ olub.  Bütün  deyilənlərdən aydm olur ki,  birincisi,  artıq 
bizim  günlərdə  bəşəriyyət  planetin  «su  payınm»  əhemiyyətli  hissəsini  istifadə  edir,  ikincisi,  birdəfə- 
lik su itkiləri onun  ümumi  istehlakınm  1/2-dən çoxunu təşkil edir.
Təsadüfü  deyil  ki,  su  istehlakmın  adambaşına  düşən  ən  yüksək  göstəriciləri  suvanlan  əkinçilik 
ölkələrinə  xarakterikdir.  Burada  Türkmənistan  (ildə  adambaşına  7000  m^)  rekordçudur,  Onun  ar- 
dmca  Özbəkistan,  Qırğızıstan,  Qazaxıstan,  Tacikistan,  Azərbaycan,  Iran,  Pakistan  və  s.  gəlir. 
Bütün bu  ölkələr ciddi  su  ehtiyatlan  qıtlığmdan əziyyət çəkiriər.
Rusiyada bütün çay axını ildə 4,3 min km^-ə çatır və nəticə etibarilə hər bir nəfərin su təminatı ildə 28 
min  km  təşkil  edir;  bu,  rekord  olmasa  da,  çox  yüksək  göstəricidir.  Rusiyada  su  istehlakı  strukturu 
aşağıdakı  kimi  idi:  56%  istehsalata,  21% təsərrüfat ehtiyaclanna,  17%  suvarma  və  kənd təsənıifatının 
su təchizatına və 6% digər ehtiyaclara.
Bütün  dünya və onun  ayn-ayn  regionlan  üçün su təminatının  getdikcə azalması tendensiyası xa- 
rakterikdir.  Buna  görə də su təchizatmın və su  mənbələrinin  qənaətinin yeni  yollan axtanlır.
51
Şəkil 19.  DQnyanm iri regionlannm çay sulan ilə 
təmin olunması,  min m^/il
20.  Dünyanın  Iri su  anbariarı
Su anban çaym  məcrasına və ya  süni bəndlər, çalalann su  ilə  doldumlması  üçün  nəzərdə tutula- 
raq  qazılan  boğazlar,  quru  səthinin  aşağı endirilməsi  ilə  yaranan  nohura  deyilir.  Su anbarlannın  ya- 
radılması  çay  axmm  bölünməsinin  qeyri-bərabəriiyi  ilə  bağlıdır.  Bu  qeyri-bərabəriik  həm  ayn-ayn 
illər və  mövsumləriə,  həm də əraziləriə bağlıdır.
Öz  genezinə  görə  su  anbariarı  çay,  dərə,  göllər,  yeraltı  sulann  çıxışmda  yeriəşən  dərə,  çay es- 
tuariyalanndakı  anbarianna  bölünüriər.  Ancaq  bu  halda  onlann  əsas  funksiyası  bütün  hallarda  də- 
yişməz olaraq  qalır -  çay axınınm  yığılması və sonrakı tənzimlənməsi.  Bele funksiya  konkret təyina- 
tına  görə su  anbariannın  müxtəlifliyini  istisna etmir.  O  isə təkyönlü  və çoxyönlü  oia  bilər.  Həqiqətən 
də  süni  su  hovuzu  suvarmada,  su  təchizatmda,  hidroenerji  alınmasmda,  gəmiçilikdə,  rekreasiyada 
və  s.  istifadə  olunan  su  «anban»  ola  bilər.  Bu  zaman  pnlardan  bu  və  ya  digər  məqsədlərdə,  ya  da 
həmin  məqsədlərin  kompleksinde  istifadə olunur.
Süni  su  hovuzlannın  yaradılması  çox qədim  zamanlara  gedib çıxır.  Ilk  bəndlər və  süni  su  hovuz- 
lan  hələ yeni  eranın  başlanmasından xeyli əvvəl çay sivilizasiyalan  adlanan  rayonlarda  yaranıb:  Nil, 
Dəclə və  Fərat,  inda,  Yantszı  və  bəzi  digər çaylann  vadilərində  meydana  çıxıb.  Orta  əsriərdə onlan 
həm  Asiya,  həm  Avropa,  həm  Afrika,  həm  də  Amerikada  tikirdilər.  Yeni  dövrdə,  xüsusilə  sənaye 
inqilablannm  başlanmasmdan  sonra  süni  su  hovuzlannı  təkcə  suvanna  üçün  deyil,  həmçinin  sə- 
nayenin  su  təchizatı  (zavodlardakı  nohurlar),  su  nəqliyyatmm  inkişafı  (kiçik  çaylarda  su  həcminin 
artınlması)  üçün  yaratmağa  başlandı.  Ən  yeni  dövrdə  bütün  bu  funksiyalara  elektroenerjinin  alın- 
ması da əlavə olundu.
Xüsusilə  II  Dünya  Müharibəsindən  sonra  su  anbäriannm  tikilməsi  kütləvi  xarakter  aldı.  Son  ya- 
nm  əsr ərzində  bütün  dünyada  onlarm  sayı 5,  həcmi  isə  12  dəfə artdı.  Məhz  bu  dövrdə dünyanın ən 
iri  su  anbarian  yaradılıb.  Bununla  bele,  onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  dünyanm  əksər regionlann- 
da  onlann  yaradılmasmın  «zirvə  dövrü»  1960-cı  illərdə  oldu,  sonra  isə  tikinti  aktivliyinin  getdikcə 
azalması  başlandı.  Eyni  zamanda  alim  və  mühəndis  dairələrində  bu  su  obyektlərinin  məqsədə- 
uyğunluğu  haqqmda  diskussiyalar cərəyan etməyə  başladı.  Bu  diskussiyalar su  anbarlan tikililərinin 
mənfi  təsirləri  («məhsuldar  torpaqlan  su  basması,  sahillərin  «yeyilməsi»,  aşağı  byefdə  çaybasar 
torpaqlann  ölgünləşdirilməsi,  mikroiqlimin  dəyişməsi  və  nəhayət,  çox  sayda  insanlann  yerdəyişmə- 
si)  nəticəsində  ortalığa  çıxmışdı.  Müvafiq  diskussiyalar bu  gün  də  davam  edir.  Bu zaman  söhbət  ilk 
öncə  iri su anbarianndan  gedir.
Hazırda  bütün  dünyada  su  anbariannm  ümumi  sayı  60  mindən  çoxdur.  Onlann  su  səthinin  əra- 
zisi  400  min  km^ təşkil  edir  ki,  bu  da  11  Azov  dənizi  ərazisinə  bərabərdir,  AFR  və  italiyanın  ümumi 
ərazilərindən  hissediləcək  dərəcədə  böyükdür.  Bəzi  daha  iri  su  anbariannın  uzunluğu  500  km-ə, 
eni  60  km-ə,  dərinliyi  isə  300  m-ə  çatır.  Dünyanm  su  anbariannın  ümumi  həcmi  6600  km^  faydalı,

yəni,  istifadəyə yararlılarının  həcmi  isə 3000 ! 
Yer kürəsi çaylannın  axınının  qurulmuş davamlılığını təqrlbən  1/4  qədər artırmağa  imkan verir.
52
Şekll 20. Dänyanm an iri su anbarlan
Cedvəl 25
COĞRAFİ  REGİONLAR ÜZRƏ İRİ  SU ANBARLARININ 
PAYLANMASI
Su  həcminə  və  su  səthinin 
ərazlsinə  görə  su  anbarları  ən  iri, 
çox  iri,  iri,  orta,  böyük  olmayan, 
kiçlk  kateqoriyalanna  bölünür. 
Əgər su  anbarlannın  ümumi  sayı 
nəzəre  alınarsa,  bu  halda  son 
üç,  həcm  ve  su  səthi  hesaba  alı- 
narsa,  ilk  üç  kateqoriya  keskin 
üstünlük  təşkil  edir.  Əkser  mən- 
bələrdə  ancaq  həcmi  100  milyon 
m^-dən  (0,1  km^)  böyük  olan  iri 
su  anbarlannın  təhlil  edilməsi 
qəbul  olunub.  Dünyada  onlann 
sayı  2836,  tam  həcmləri  isə  təq-
riben 6400 km^ hesablanır.
Istər coğrafı  qurşaqlara  görə,  istərsə  də  dünyanın  iri  coğrafi  regionlarına  görə  iri  su  anbarlarının 
coğrafi  bölgüsünin  izlenilməsl  maraqlıdır.
Melum olur ki,  su  anbarlannın 40%-dən çoxu  Iqtisadi cehətden  inklşaf etmiş  böyük ölkələrin  yer- 
ləşdiyi  Şimal  yanmkürəsinin  mülayim  qurşağında  cemlənlb.  Melumdur  ki,  burada  energetika,  su 
təchizatı,  neqliyyat  meqsedleri üçün  kütləvi tikinti yenl 
ve en yeni  dövrde  baş  verib.  Ilk  növbədə,
torpaqlann suvanlması  ehtlyacının ödənilmesi  üçün tikilmlş  su anbarlannın  sayı  subtropik qurşaqda
da  çoxdur.  Troplk,  subekvatorial  ve  ekvatorial  qurşaqlarda  su  anbarlannın  miqdan  nisbətən  çox 
deyil.  Lakin  onlann  arasında  iri  və  ən  irileri  üstünlük  təşkii  etdiyindən  onlann  bütün  su  anbarlannın 
ümumi həcmindəki  paylan  da  1/3-dən çox təşkil edir.
Region,  dünya
Iri su anbaria- 
nnın sayı
Tam həcmi, 
km^
Avropa
603
657
Asiya
937
1985
Afrika
185
1016
Şimall Amerika
931
1682
Merkezi ve Cenubi Amerika
280
895
Avstraliya və Okeaniya
90
95
BÜTÜN  DÜNYA
3026
6330
İRİ  SU  ANBARLARININ APARICI ÖLKƏLƏR ÜZRƏ
PAYLANMASI
Cədvəl 26
53
Su anbariannın  coğrafi  qurşaq 
ve  regionlar  üzre yerieşməsi  me- 
səlesini 
nəzərdən 
keçirdikden 
sonra  onlann  bəzi  (apancı)  öike- 
ler  üzrə  bölgüsünü  təhlil  edek.
Bu,  26-cı cədvəldə gösterilib.
Tam  həcmi  50  km^-den  böyük 
olan  ən  iri  su  anbariannın  xüsusi 
olaraq  ayırmaq  qebui  olunmuş- 
dur.  Onlar dünyadakı  su  anbaria- 
nnı  ümumi  sayının  0,1 %-i  təşkil 
etsələr  də,  ümumi  həcmə  göre 
rəqabətsiz  birinci  yeri  tuturiar.
Onlar 20-ci  şekildə  (A.B.Avakona 
görə) göstəriliblər.
Rusiyada  bütöv həcmi  840 km^ və akvatoriya  sahəsi  60  min  km^ olan  2255 su  anban  var.  Onla- 
nn  86%-i  kiçik  kateqoriyaya  aid  edilir,  müəyyənedici  rolunu  105  iri  su  anban  oynayır (26-cı  cədvəl). 
Ən  iri  su anbariannın  sayına  görə  dünyada  heç bir ölkə  Rusiya  ilə  rəqabət apara  bilməz.  Bir qayda 
olaraq su anban burada  bütöv silsilə yaradır (məsələn, Volqada,  Anqarda).
ölkə
Iri 
su anbariannın 
sayı
Tam  həcmi,  km^
ABŞ
700
700
Çin
265
345
Hindistan
210
250
Kanada
155
875
Rusiya
105
840
Braziliya
100
440
Meksika
70
130
21.  Duzlu sularm  şirinləşdlriiməsi
Içməli  (şirin)  sulann  ehtiyatlannın  artınlmasının  əlavə  üsullanndan  biri  də  duzlu  sulann  şirinləşdi- 
rilməsidir (duzsuzlaşdınlması).  Bu  üsul çox qədimlərdən  bəllidir.  Helə  iki  min  il  bundan  əwəl  insan- 
lar distillə  metodunun  köməyi  ilə  duzlu sudan  şirin suyun alınmasını  öyrəniblər.  Bu  üsul təzyiq altın- 
da  suyun  buxariandınlmasından  və  sonradan  su  buxariannm  kondensasiya  edilməsindən  ibarətdir. 
Sadə  distillə  qazanı  denlz  suyunun  buxarlandınlmasına  imkan  verirdi.  Sahil  ərazilərinin  sakinləri  və 
ilk  növbəde  uzaq  səyahətdə  olan  gəmilərin  ekipajı  bu  üsulla  ehtiyaclannı  təmin  etməyə  çalışırdılar. 
indinin  özündə  də  duzlu  sulann  distillə  edilməsi  əsas  metodlardan  biri  olaraq  qalır.  Lakin  hazırda 
bununla yanaşı,  bir çox  başqa təkmilləşdirilmiş sənaye  üsullannın  köməyi  ilə sulann şirinləşdirilməsi 
həyata  keçirilir.  Onlar  suyun  xasseləri,  qurğulann  səmərəliliyi  və  müxtəlif texniki  iqtisadi  mülahizə- 
lerden asılı olaraq seçilir.
Müəyyən  nisbilik  şərtilə  şirinleşdirmə  problemini  iki  subprobleme  -  duzlu  (şor)  çaylar və yeraltı 
sulann şirinləşdirilməsinə və  duzlu  dəniz sulannın şirinləşdirilməsinə  bölmək olar.
Xüsusilə  Asiya  ölkeləri  rayonlannda  yayılan  duzlu  çay  sulannın  şirinləşdirilməsi  üsulu  süni  su- 
varmanın  tətbiqində  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Bu  rayonlarda  çay  sulannın  duzluluğu  daim  artır 
və  onlann  suvanlan  sahələrdən  aynlması  üçün  istehsalı  bahalaşdıran  xüsusi  kanallann  tikilməsi 
lazım  gəlir.  Son zamanlar bu tullantı  sulann  qismən  də  olsa  şirinləşdirilmesi  üçün  cəhdlər göstərilir. 
Bu,  xüsusilə  kömür ve  digər faydalı  qazıntılann  hasilatı  zamanı  səthə  qaldınlan  (vurulan)  yeraltı  su- 
lann  şirinleşdirilməsinə  də aiddir.
Lakin dəniz (okean) sulannın  şirinleşdirilməsi daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.  Dəniz sulannın şirin- 
ləşdirilməsi  üçün  istifadə  olunan  ilk  qurğular hələ XX əsrin  sonu -  )0 
Buna  Atakama  səhrasında  (Çili)  quraşdınlmış  günəş  şirinləşdiricisi  və  Xezer  gölündə  Türi 
Bakı  rayonlanndakı  şirinləşdiricilər misal  ola  bilər.  Lakin  sənaye  miqyasında  belə  qurğulann  tikilməsinə 
artıq  XX  əsrin  30-cu  illərdə  başlanılıb.  Belə  ki,  bu  dövrədə  də  şirinləşqdirici  qurğulann  gücü  müqayisə 
üçün böyük deyildi, onlann yayılması ise məhdud olaraq qalırdı.
ETİ  (elmi  texniki  inqilab)  dövrünün  başlanması  ilə  1960-cı  illərin  ortalannda  belə  tikinti  böyük 
vüsət  aldı.  Artıq  1970-ci  ildə  ümumi  gücü  sutkada  1,25  milyon  m^  olan  yalnız  iri  şirinləşdirici  qurğu- 
lann  sayı  800-ə  çatmışdı.  1980-cı  ildə  artıq  sutkada  7  milyon  m^  su  şirinləşdirilirdi.  1992-ci  ildə  7,5 
min  şirinləşdirici  qurğu  sutkada  17,5  milyon  m^  su  istehsal  ediridi.  2000-ci  ildə  şirinləşdirilmiş  suy- 
un  ümumi  miqdan,  ehtimal  edildiyinə  görə,  sutkada  25-30  milyon  m^-ə  çatmalı  idi.  Eyni  zamanda 
bəzi  şirinləşdirici  qurğulann  gücü  də  artır.  1960-cı  illərə  qədər  əsasən  hasiiat  gücü  sutkada  3  min 
m^-den  çox  olmayan  qurğular  tikilirdi,  lakin  sonradan  hasilat  gücü  sutkada  20-25  və  hətta  50-100 
min  m^ olan  qurğular meydana  çıxmışdı.  Dəniz  sulannın  şirinləşdirilməsi  üçün  daha  çox AES  ener- 
jisindən  istifadə  olunmağa  başladılar.  Müvafıq  olaraq  şirinləşdirmənin  dəyeri  də  get-gedə  azalırdı 
və indi  bu proses  bütövlüklə qenaetlidir.

1990-cı  illərin  ortalarında  şlrlnləşdirici  qurğular  artıq  dünyanın  100-dən  çox  ölkəsində  işləyirdi. 
Bu  ölkələrdən  bəzisi  mülayim  iqlim  qurşağı  hüdudlannda  (məsələn,  Böyük  Britaniya,  Hollandiya, 
ABŞ),  digərləri  subtropik  qurşaqda  (məsələn,  Yunanıstan,  Italiya,  Yaponiya,  Azərbaycan,  Türkmə- 
nistan) yerləşiblər.  Lakin  belə  ölkələrdən  daha  çoxu  geniş aridizasiyalı  zonalara  malik tropik qurşaq 
hüdudlannda  yerləşir.  Şimali  Afrikada  bu  Tunis,  Liviya,  Misir,  Cənub-Qərbi  Asiyada  -   Səudiyyə 
Ərəbistanı,  Küveyt,  BƏƏ,  Qətər, 
Iraq, 
Iran, 
Israil, 
Amerikada  -   ABŞ  (cənub  rayonlan),  Meksika. 
Kuba, Venesueladır.
Şirinləşdirilmiş  suyu  adambaşına  düşən  payına  görə,  ən  çox  Iran  körfəzi  ölkələrində  hasil  edir- 
lər,  burada  o,  suya  tələbatın  əsas  mənbəyi  kimi  çıxış  edir  (məsələn,  Küveytdə-  100%).  Burada 
dünyada ən daha güclü şirinləşdirici qurğular yerləşir.
Bu  göstəricilərə  görə,  ayn-ayn  rayonlardan  Kaliforniya  (ABŞ,  Meksika) seçilir.  Xüsusilə  ada  mik- 
rodövlətlər  haqqında  söyləmək  olar  ki,  onlarda  şirinləşdirilmiş  dəniz  suyuna  olan  tələbata  bağlılıq 
daha  böyükdür.  Bu,  təkcə  Karib  dənizi və Atlantikada  yerləşən  Baham,  Bermud, Virciniya,  Holland, 
Antil  adalanna  deyil,  həmçinin Afrikanın  qərb sahillərindəki  Kanar və  Yaşıl  Burun  adalanna,  fransız 
Polineziyasındakı  bir sıra adalara da aiddir.
Sovet  Ittifaqındakı  daha  iri  şirinləşdirici  qurğular Xəzər gölünün  (Manqışlaq  yanmadası) şərq  sa- 
hilində  yeriəşirdi.  Indi  Türkmənistanda  yerləşən  bu  qurğulardan  biri,  sutkada  120  min  m^  dəniz 
suyunu şirinləşdirir.
54
55
ŞBkil 21. Içm ali suyun istehlak:ı,  adambaşı m^/ll (Avakyana əsasən)
Şirinləşdinnə  sənayesinin  inkişafı  proqnozlaşdınlarkən,  onun  fəaliyyətinin  mümkün  ekoloji  nə- 
ticələri  nəzərə  alınmalıdır.  Çünki  quruda  toplanılan  və  ya  dənizə  atılan  şor  sular  ekosistemə  mənfi 
təsir göstərir.  Bu,  həmçinin  şirinleşdirici  qurğularia  «müştərək»  işləyən  AES-lərin  işlənllmiş  sulanna 
da  aiddir.
22. Antarktida və Arktika  buzlaqları potensial şirin
(içmali) su  mənbələri  kimi_________________________
Ə w əl  qeyd olunduğu  kimi,  şirin  suyun  ümumdünya  ehtiyatlannın  əsas  hissəsi  (və  ya  25  milyon 
km  )  Yer  kürəsinin  buz  örtüyündə  «konservləşib».  Bununla,  ilk  növbədə,  Antarktida  və  Qrenlandi- 
yanın  buz  örtüyü,  Arktikanın  dəniz  buzlan  nəzərdə  tutulur.  Bu,  təbii  buzun  əriməsinin  başladığı  bir 
yay  mövsümündə  700  km^-dən  çox  içməli  su  almaq olardı  ki,  bu  miqdar  da  ümumdünya su tələba- 
tından çoxdur.
Şirin  suyun  ehtiyatı  qismində  buzlaqlann  istifadəsi  perspektivi  nöqteyi-nəzərindən  Antarktida 
buzlaqlan  böyük  maraq  kəsb  edir.  Bu,  həm  qabanq  buzlaqlar  yaradan,  bir  çox  yerlərdə  materiki 
əhatə  edən  dənizlərə  çıxışı  olan  materik  buz  örtüyünə,  həm  də  bu  örtüyün  davamı  (çıxıntısı)  olan 
nəhəng  şelf  buzlaqlarına  aid  edilir.  Artarktidada  cəmi  13  şelf  buzlaqlan  var.  Bunula  belə,  onlann 
əsas hissəsi Qərbi Antarktidanın Atlantika  sahillərində  və  Kraliçə  Mod Torpağında yeriəşir.  Hind və 
qismən  də  Sakit  okean  məkanına  çıxan  Şərqi  Antarktidada  isə  onlann  sayı  azdır.  Qış fəslində  şelf 
buzlaqlan  qurşağının  eni 5.50-2550  km-ə çatır.
Öz-özlüyündə  Antarktida  şelf  buzlaqlan  eni  orta  hesabla  120  km,  qalınlığı  materikdə  200-1300 
m,  dəniz  kənannda  isə  50-400  m  olan  sallardır.  Onlann  orta  hündüriüyü  400  m-dir,  okean  səviyyə- 
sindən  isə  60  m yüksəklikdedir.  Ümumilikdə  belə şelf buzlaqlan  1,5 milyon  km^ sahəni tutur və 600 
min  km^  şirin  su  ehtiyatına  malikdir.  Bu,  onu  izah  edir  ki,  onlann  payına  Yerdəki  buz  mənşəli  şirin 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   98


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə