Dərsliklərindən



Yüklə 6.32 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/36
tarix01.06.2017
ölçüsü6.32 Mb.
növüDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

 
1
 
 
 
 
 
Anar İsayev  Ramil Rəhimov 
 
AZƏRBAYCAN
T A R İ X İ
 
Abituriyentlər üçün vəsait 
 
I HİSSƏ 

 
2
 
 
ÖN SÖZ 
 
Azərbaycan  Tarixi  fənni  üzrə  interaktiv  dərs  vəsaiti  şagirdlərə  təlim  materiallarını  elmi-metodik 
cəhətdən mənimsəməyə kömək məqsədi ilə hazırlanmışdır.  
Azərbaycan  Tarixi  fənni  üzrə  interaktiv  dərs  vəsaitinin  hazırlanması  zamanı  məktəb  dərsliklərindən, 
TQDK-nın  Test  Bankından,  Azərbaycan  tarixi  üzrə  audiovizual  tədris  vəsaitlərindən  istifadə  olunmuşdur. 
Vəsait  hazırlanarkən    orta  məktəb  dərsliklərinin  tam  məzmunu  nəzərə  alınmış    və  heç  bir  ixtisar 
aparılmamışdır. 
Vəsait  hazırlanarkən,  qabaqcıl  təcrübə  öyrənilərək  ümumiləşdirilmş,  təcrübədə  tətbiq  olunan  müasir 
metodika  və  texnologiyalardan,    üsul  və  vasitələrdən,    xüsusilə  testləşdirmədən  geniş  istifadə  edilmişdir. 
Burada TQDK tərəfindən təsdiq olunmuş  proqramda nəzərdə tutulmuş mövzular daha çox diqqət mərkəzində 
saxlanılmışdı.  
Vəsait  didaktik  istiqamətdə  işlənmişdir.  Məktəblilərin  tarixi  bilik,  bacarıq  və  vərdişlərinin 
formalaşdırılması  bir  biri  ilə  bağlı  olan  bir  neçə  mərhələdən  ibarətdir.  Bu  mərhələlərin  ən  əsası  şagirdlərə 
biliyin  mənimsədilməsi  prosesidir.  Biliyin  tam  mənimsədilməsi  üçün  əsas  vasitə  isə  dərslikdir.  Dərsliyin 
didaktik  baxımından  nə  qədər  yaxsı  və  son  texnologiyalarla  işlənməsi  şagirdlərə  biliyin  mənimsədilməsinə 
çox  kömək  edir.  Odur  ki,  şagirdlərdə  nəzərdə  tutulmuş  bilik,  bacarıq  və  vərdişləri  formalaşdırmaq  üçün 
öyrənmə  üsulları  müəyyənləşdirilmiş,  materiallar  didaktik  məqsədlərə  görə  təsnif  edilmişdir..  Bu  da 
şagirdlərdə motivasiya  yaradır, düşünülmüş şəkildə şüurlu mənimsəmə və diqqətlə öyrənməyə imkan verir,. 
Hadisələr aydın, təhlil formasında, müqayisə oxşarlıq,  xüsusiyyətləri, səbəb-nəticə əlaqələri  aydın  verilmiş, 
əsas  diqqət    faktların  təhlilinə,  onlar  arasında  oxşar  və  fərqli  cəhətlərə    yönəldilmişdir.  Bu  isə  passiv 
öyrənməni tamamilə aradan qaldırır.  Vəsait terminlər və xronologiya ilə təchiz olunmuşdur.
 
 
 
 

 
3
 
 
 
AZƏRBAYCAN ƏRAZİSİNDƏ İBTİDAİ İCMA QURULUŞU 
 
Azərbaycan ərazisində ilk insan məskənləri 
Dünyanın  ən  qədim  mədəniyyət  ocaqlarından  biri  olan  Azərbaycanda  qədim  dövrdə  əlverişli  təbii-coğrafi  şərait  burada 
ibtidai insanların məskən salmasına aşağıdakı bir-çox amillər şərait yartmışdı: 

 
Şirin su qaynaqlarının olması 

 
Bitki və heyvanat aləminin zənginliyi 

 
Təbii mağaraların olması və.s 
Azərbaycanda  ilk  insan  sürüləri  (dəstələri)  1,5  milyon  il  bundan  əvvəl  meydana  gəlmişdir.  Azərbaycan  ərazisində  Daş 
dövrünün ilk insan məskənləri aşağıdakı abidələr əsasında öyrənilmişdir: 

 
Qarabağda – Azıx və Tağlar mağaraları 

 
Kəlbəcərdə - Zar mağarası 

 
Naxçıvanda – Qazma mağarası 

 
Qazaxda – Daşsalahlı və Damcılı mağaraları 

 
Lerikdə - Buzeyir mağarası 
 
QEYD:  Dünyada  ən  qədim  və  ilk  insan  tipi  olan  “Bacarıqlı  insan”ların  qalıqları  ilk  dəfə  1931-ci  ildə  Şərqi  Afrikada, 
Keniya  və  Tanzaniyada  tapılmışdır.  Bu  qalıqlara  əsasən,  alimlər  ilk  insanların  2-3  milyon  il  bundan  əvvəl  yaşadığını  müəyyən 
etmişlər.  
 
İbtidai icma quruluşunun dövrləşdirilməsi 
Bəşər  cəmiyyətinin  ilkin  inkişaf  dövrü  ibtidai  icma  quruluşu  adlanır.  İbtidai  icma  quruluşu  özünəməxsus  səciyyəvi 
xüsusiyyətlərə malik olmuşdur. Həmin xüsusiyyətlər aşağıdakılardır: 

 
İbtidai icma quruluşu başqa dövrlərə nisbətən daha uzun müddət davam etmişdi 

 
İlk insanların yaranması ilə başlamış və uzun inkişaf dövrü keçmişdi 

 
Ayrı-ayrı ərazilərdə müxtəlif dövrlərə qədər davam etmişdi 

 
İnkişafı və dağılması bir-çox amillərlə (hər hansı bir ölkənin təbii şəraiti, təbii ehtiyyatları və.s ilə) bağlı olmuşdur 
 
İbtidai icma quruluşunun dövrləri
 
 
 
 
Tunc dövrü
 
 
Dəmir dövrü
 
 
Daş dövrü
 
 
 
I  BÖLMƏ 

 
4
 
Daş dövrü 
 
  
Daş dövrünün özü də şərti olaraq üç dövrə bölünür: Paleolit dövrü, Mezolit dövrü və Neolit dövrü. Daş dövrünün ən qədim 
və  ilkin  mərhələsi  Paleolit  dövrü  adlanır.  Paleolit  dövrü  şərti  olaraq  üç  mərhələyə  bölünür:  Alt  Paleolit,  Orta  Paleolit,  Üst 
Paleolit. 
 
 
 
Alt Paleolit dövrü
 
 
Alt Paleolit  dövrü  –  ən qədim və ilk insan tipi olan “Bacarıqlı insan”ın yaranmasından başlayaraq 100 min il bundan 
əvvələ qədər davam etmişdir. Alt Paleolit dövründə: 

 
Mənimsəmə  təsərrüfatı  meydana  gəldi  (İnanların  ovçuluq  və  yığıcılıq  vasitəsi  ilə  təbiətdən  hazır  məhsulları 
mənimsəməsi  –  mənimsəmə  təsərrfatı  adlanır.  İbtidai  insanlar  ilk  vaxtlar  əsasən,  xırda  heyvanları  və  iri  heyvanların 
balalarını ovlayır, yeməli yabanı bitkiləri və giləmeyvələri yığırdılar) 

 
Qədim insanların əsas məşğuliyyəti olan yığıcılıq (yemtoplama) və ovçuluq meydana gəldi 

 
Azərbaycan  ərazisində  qədim  insanlar  ilk  dəfə  oddan  istifadə  etməyi  öyrəndilər.  Onların  oddan  istifadə  etməsi  çox 
mühüm  hadisə  idi.  İlk  vaxtlar  ildırım  çaxması  və  üzvü  maddələrin  öz-özünə  yanması  nəticəsində  əmələ  gəlmiş  təbii 
oddan istifadə edilmiş, sonralar isə insanlar çaxmaqdaşılarını bir-birinə vurmaqla od əldə etməyi öyrənmişdilər 

 
Çaxmaqdaşı, bazalt və obsidiandan (vulkanik şüşə - dəvəgözü)  hazırlanan  yeni əmək alətləri meydana gəldi, onlardan 
– dişli, ucu oymalı, qaşov tipli alətlər, kəsicilər hazırlanırdı 

 
İnsanlar  kiçik  quruplar  olan–  ibtidai  insan  “sürüsü”  (ulu  icma)  halında  yaşayırdılar.  Ulu  icma  özünəməxsus 
xüsusiyyətlə malik idi. Həmin xüsusiyyətlər aşağıdakılardır: 
a)
 
İlk insan kollektivi olub, icma quruluşunun ilk pilləsində (Alt Paleolitdə) meydana gəlmişdi 
b)
 
Kortəbii şəkildə, təbiət hadisələr qarşısında aciz qalmamaq məcburiyyətindən yaranmışdı 
c)
 
Qida əldə etmək və vəhşi heyvanlardan qorunmaq məqsədi  ilə yaranmışdı 
d)
 
Belə kollektivlər daimi olmayıb, tez-tez dağılır, sonra yenidən yaranırdı 
e)
 
Qəbilə icması formalaşanadək (Üst Pleolit dövrünədək) davam etmişdi 
  Azərbaycanda  Alt  Paleolit  dövrü  insanlarının  həyat  tərzi  –  Qarabağın  Qusarçay  vadisində  (indiki  Füzuli  şəhəri 
yaxınlığında) yerləşən Azıx mağarasında əldə edilən materiallar əsasında öyrənilmişdir. Azıx mağarasınsa: 

 
Mağaranın  ən qədim dövrünə  aid alt təbəqələrindən ibtidai  insanların işlətdikləri  adi  çay  daşlarından  hazırlanmış 
kobud daş alətləri - əl çapacaqları, əsrin-qaşov, siyırğac və.s  tapılmışdır 

 
Mağara sakinləri daş alətlərdən ovlarıqları heyvanı kəsmək , doğramaq işində istifadə etmişlər 

 
Nəsli kəsilmiş  müxtəlif vəhşi heyvanların sümükləri aşkarlanmışdı (Bu sümüklərə əsasən, onların ovladıqları vəhşi 
heyvanların növləri müəyyənləşdirilmişir) 

 
700  min  il  bundan  əvvələ  aid  ocaq  izləri  aşkar  edilmişdir  (Mağara  sakinləri  ocaqdan  əsasən,  isinmək,  yemək 
hazırlamaq və vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün istifadə etmişdilər) 

 
İbtidai  insanın  alt  çənə  sümüyü  tapılmışdır (1968-ci  ildə.) İbtidai  insanın alt çənə  sümüyü tapılması dünyada  ən 
qədim belə tapıntılardan dördüncüsü hesab olunur. Bu fakt Azərbaycanın qədim insanın formalaşdığı əraziərdən biri 
olduğunu sübut edir.  
  Antropoloqlar  Azıx  mağarasında  yaşayan  ibtidai  insanı  “Azıxantrop”  (“Azıx  adamı”)  adlandırmışdılar.  Azıx  adamının 
tapılmış çənə sümüyü Azərbaycanın qədim insanın formalaşdığı ərazilərdən biri olduğunu sübut edir. Azıx adamı: 

 
5
 

 
Tədricən ətraf mühiti dərk etmiş, ibtidai dini təsəvvürlərə malik olmuşdu 

 
Tikinti vərdişlərinə yiyələnmişdi (Azıx mağarasında tikili qalığının tapılması bunu sübut edir) 

 
Sadə incəsənətlə də məşğul olmuşdular  
 
  Azıx  mağarasından  tapılmış  ayı  kəllələrinin  üzərində  müəyyən  işarələr  cızılması  –  onların  totemlərə  inamın  və  dini 
ayinlərin yaranmasını göstərir. 
 
 
 
 
Orta Paleolit dövrü 
 
Orta Paleolit dövrü – 100 min il bundan əvvəldən başlanmış, e.ə 40-cı minilliyə qədər davam etmişdir.  Orta Paleolit dövrü 
“Mustye  mədəniyyəti”  dövrü  adlanır  (Mustye  –  Fransada  yer  adıdır.  Orta  Paleolit  dövrünə  aid  əmək  alətləri  ilk  dəfə  buradan 
tapılmışdır). Alt Paleolit dövründə: 

 
Azərbaycanda  əhali  daha  geniş  əraziyə  yayıldı  -  onlar  Cənubi  Qafqazın  cənub-şərq  yamacında,  Qarabağ  (Tağlar), 
Qazax (Damcılı,) Naxçıxan (Qazma) bölgələrində məskən saldılar. Arxeoloqlar həmin ərazilərdən Otra Paleolit dövrünə 
aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri tapmışdılar 

 
Əhali  –  Qafqaz  maralı,  mağara  ayısı,  boz  ayı,  dağ  keçisi,  vəhşi  at  və.s  ovlamaqla  yanaşı,  həmçinin  yığıcılıqla 
(yemtoplamaqla) məşğul olurdu 

 
Yeni  insan  tipi  adlanan    -  “Neandertal  adam”  meydana  gəldi  (Neandertal  -  Almaniyada  yer  adıdır.  Buradan  ibtidai 
insanın kəllə sümüyü tapılmışdır) 

 
Dini təsəvvürlər inkişaf etdi, axirət dünyasına inam yarandı 

 
Təbiət qüvvələrinə, ovsun, totemlərə inamla bağlı dini təsəvvürlər genişləndi 

 
“Ulu icma” yavaş yavaş sıradan çıxdı və “qəbilə icması” yaranmağa başladı   
 
 
Orta Paleolit dövründə baş vermiş yeniliklər 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azərbaycanda əhali daha 
geniş əraziyə yayıldı 
 
Axirət dünyasına inam 
yarandı, dini təsəvvürlər 
genişləndi 
 
 
Yeni insan tipi adlanan  - 
“Neandertal adam” 
meydana gəldi 
 
“Ulu icma” sıradan çıxdı 
və “qəbilə icması” 
yaranmağa başladı 
 
Azıx 
adamı 
 
Totemlərə inam mövcud idi 
 
Tikinti vərdişlərinə yiyələnmişdilər 
 
Sadə incəsənətlə məşğul olurdular 
 
İbtidai dini təsəvvürlərə malik idilər 
 

 
6
 
 
Üst Paleolit dövrü 

 
Üst  Paleolit  dövrü  –  40  min  il  bundan  əvvəl  başlanmış,  e.ə  12-ci  minilliyə  qədər  davam  etmişdir.  Üst  Paleolit  
dövrünün maddi qalıqlarına daha  çox Qarabağ  Qazax bölgələrində rast gəlinir. Üst Paleolit dövründə:  

 
İqlim mülayimləşdi, bitki və heyvanat aləmində, həmçinin ictimai həyatda xeyli dəyişikliklər baş verdi (100 min il əvvəl 
başlayan soyuqlaşmanı e.ə.13-cü minillikdə istiləşmə əvəz etdi) 

 
İnsanlar mağaralarda yaşayır və özlərini təbii təhlükələrdən qorumağa çalışırdılar 

 
Bir sıra heyvanların, xüsusilə nəhəng maralın və mağara ayısının kökü kəsildi 

 
İnsanlar ən çox Qafqaz maralı, ceyran, cüyür, dağkeçisi və.s ovlayırdılar 

 
İnsanların istifadə etdikləri – qaşovlar, biz, gəzli  üçbucaq əmək alətləri geniş yayıldı 

 
Müasir insan tipi olan “Ağıllı insan”ın  (Homo Sapiyensin) yaranması prosesi başa çatdı 

 
İnsan fiziki- əqli inkişafın yüksək mərhələsinə çatdı, nitq  təfəkkür inkişaf etdi 

 
Əmək fəaliyyətinin artması, insanların şüurun inkişafı səsli nitqin inkişafına səbəb oldu, kinetik dil sıradan çıxdı  

 
Qadınların cəmiyyətdə rolu xeyli artdı - anaxaqanlıq meydana gəldi 

 
Ulu  icmanı  qəbilə  icması  əvəz  etdi.  Qəbilə  icması  özünəməxsus  xüsusiyyətlə  malik  idi.  Həmin  xüsusiyyətlər 
aşağıdakılardır: 
a)
 
Qəbilənin əsasını qan qohumu olan insanların  birliyi təşkil edirdi 
b)
 
Qəbilə icması nəsli qəbilə quruluşu adlanırdı 
c)
 
Qəbilənin həyatında qadınlar mühüm rol oynayırdı 
d)
 
Nəsli qəbilə dövründə insanlar ana xətti ilə qohumluq əsasında birləşirdilər 
 
Nəsli  qəbilə  icması  -  anaxaqanlıq  (matriarxat)  adlanır.  Bunun  belə  adlandırılmasının  səbəbi  qadınların  əsas  işləri  görməsi 
idi. Anaxaqanlığı dövründə qəbilənin həyatında qadınların mühüm rol oynadığını aşağıdakı amillər sübut edir: 

 
Qadınların uşaqların qayğısına qalması 

 
Qadınların giləmeyvə və bitkiləri toplaması 

 
Qadınların odu qoruyub saxlaması  

 
Qadınların yemək hazırlaması və.s. 
 
 
Üst Paleolit dövründə baş vermiş yeniliklər 
 
 
 
 
     İnsan tipləri 
 
Neandertal adam 
(Orta Paleolit)
 
“Ağıllı insan”  
(Üst Paleolit)
 
“Bacarıqlı insan” 
(Alt Paleolit)
 
İqlim mülayimləşdi, 
nəhəng maralın, mağara 
ayısının kökü kəsildi 
 
 
Nitq və təfəkkür inkişaf 
etdi, kinetik dil sıradan 
çıxdı 
 
 
 
 
Ağıllı insanın yaranması 
prosesi başa çatdı, qəbilə 
icması yarandı 
 
Qadınların cəmiyyətdə 
rolu xeyli artdı - 
anaxaqanlıq yarandı 
 

 
7
 
Mezolit (Orta Daş) dövrü 
Mezolit (Orta Daş) dövrü – e.ə XII milillikdən - e.ə VIII minilliyə qədər davam etmişdir. Mezolit dövrünə aiddir: 

 
Bu dövrdə də insanlar hələ qəbilə halında yaşayır, mənimsəmə təsərrüfatı ilə məşğul olurdular. 

 
İnsanların əsas məşğuliyyəti əsasən yığıcılıq, ovçuluq  balıqçılıq idi. 

 
Əsas əmək alətləri daş, dəvəgözü  sümükdən hazırlanırdı. 

 
İnsanlar sümükdən bizox ucu və balıqçılıqda istifadə edilən alətlər düzəldirdilər. 

 
Mikrolit (kiçik daş alətlər) əmək alətləri meydana gəldi. 

 
Ox  kaman ixtira edildi. Ox və kamanın ixtira edilməsi nəticəsində: 
a)
 
İnsanlar heyvanları daha uzaq məsafələrdən ovlaya bildilər. 
b)
 
Qida ehtiyyatları xeyli artdı, heyvanların əhilləşdirilməsinə başlanıldı. 

 
Mezolit dövründə insanlar heyvanları əhliləşdirməyi öyrəndilər. Əhliləşdirilən ilk heyvan it olmuşdu. Sonralar insanlar 
başqa heyvanları da əhliləşdirdilər və bəsləyərək çoxaltdılar. Bununla da  ibtidai maldarlığın əsası qoyuldu.
 

 
İlk  əkinçilik  vərdişlərinin  meydana  gəlməsi  üçün şərait  yarandı  -  İbtidai  əkinçiliyin  əsası qoyuldu (İnsanlar toplanmış 
yabanı bitki toxumlarının bir hissəsini ehtiyyat üçün saxlayırdılar. Bu  isə ibtidai əkinçiliyin meydana gəlməsinə şərait 
yaratdı). 

 
İbtidai  maldarlığın və  əkinçiliyin  əsasının qoyulması ilə  -  mənimsəmə  təsərrüfatından  –  istehsal  təsərrüfatına  keçidin 
əsası  qoyuldu  (Əvvəllər  təbiətdən  hazır  məhsullardan  istifadə  edən  insanlar  indi  onları  bilavasitə  istehsal  etməyə 
başladılar.  Yəni  Mezolit  dövründə  istehsal  əsas  təsərrüfat  sahəsinə  çevrildi)  İstehsal  təsərrüfatına  keçid  Mezolit 
dövründə başladı və Neolit dövründə sona çatdı. 

 
ilkin toxuculuq yarandı.
 

 
İbtidai incəsənət xeyli inkişaf etdi (Qobustan qayaüstü təsvirləri Mezolit dövründə ibtidai incəsənətin inkişaf etməsini 
sübut edir). 

 
Axirət dünyasına inam artdı, dəfn zamanı ölülərin yanına məişət əşyaları qoyulmağa başlanıldı 
 
Azərbaycanda  Mezolit  dövrü  əhalisinin  yaşayışı  və  məşğuliyyəti  Qobustanda  -  Firuz  və  Qazaxda  –  Damcılı  mağaraları 
əsasənda öyrənilmişdir. Qobustanda yaşamış ibtidai insanlar: 

 
Ovçuluq, yığıcılıq  balıqçılıqla məşğul olmuşdu. 

 
Çaxmaqdaşı  sümükdən hazırlanmış əmək alətlərindən istifadə edirdi. 

 
Çox kiçik ölçülü – mikrolit, hənəsi, gəzli, üçkünc, kəsici və.s alətlərdən istifadə edirdi. 

 
Axirət dünyasına inanmış, ölüləri əfin edərkən qəbirlərə əşya qoymuşdular. 

 
Qobustan qayalarında rəsmlər çəkirdlilər (Qobustan qayalarında insanların çəkdiyi rəsmlər bu dövrdə ibtidai incəsənətin 
xeyli  inkişaf  etdiyini  göstərir).  Qobustanın  bu  dövr  sakinlərinin  qayaüstü  rəsimlərində  əsasən  aşağıdakı  mövzular  əks 
olunmuşdur: 
a)   ovsun-totem inamları 
b)   qadın və heyvan səhnləri 
 c)   dini ayinlər və ov səhnələri 
  Qobustan düşərgəsindən başqa, Qazaxda – Damcılı mağarası da Azərbaycanın mezolit dövrünə aid yaşayış məskənləri aşkar 
olunmuş, buradan da mezolit dövrünə aid kiçik ölçülü ox ucları, cilalanmış daş lövhələr tapılmışdır. 
QEYD: Əmək alətlərinin daşdan hazırlanması Paleolit və Mezolit dövrünə aid ümumi cəhət təşkil edir. 
 
Mezolit dövründə əmək alətlərinin hazırlandığı materiallar 

 
8
 
 
 
Azərbaycanın mezolit dövrünə aid yaşayış məskənləri 
 
 
 
 
Neolit dövrü 
Neolit (Yeni Daş) dövrü – e.ə VII minilliyi əhatə edir. Neolit dövrü  ibtidai icma quruluşunun ən az davam etmiş dövrü kimi 
xarakterizə olunur.   

 
İstehsal  təsərrüfatı  meydana  gəldi  və  formalaşdı  (Yəni  insanlar  təbiətin  asılılığınan  azad  olaraq  özlərinə  lazım  olan 
məhsulların istehsalına başladılar). İstehsal təsərrüfatına keçilməsi ilə oturaq həyata keçildi 

 
İnsanların məşğuliyyət sahələri içərisində maldarlıq və əkinçilik əsas yer tutmağa başladı 

 
Əhali əkinçilik və maldarlıqla yanaşı, ovçuluq  balıqçılıqla məşğul olmağa başladı 

 
Əmək alətləri əsasən çaxmaqdaşıdan  obsidiandan (vulkanin şüşə - dəvəgözündən) hazırlanırdı 

 
Daş toxalar, oraq, çəkic, balta və bıçaqvari lövhələrdən ibarət əmək alətlərindən istifadə edilirdi 

 
İnsanlar ilk dəfə  saxsı  qalar  hazırladı,  daş  alətləri  cilalamağı  və  deşməyi öyrəndilər,  toxuculuqla  meydana  gəldi. Bu 
yeniliklər bəşər tarixində Neolit inqilabı adlanır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İnsanların daş alətləri cilalamağı 
və deşməyi öyrənməsi 
 
Neolit inqilabı 
 
Dulusçuluğun 
meydana gəlməsi 
Toxuculuğun 
meydana gəlməsi 
 
E.ə  12  minilliyə  aid  olub,  burada  insanlar 
ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıqla məşğul olmuş, 
çaxmaqdaşı  və  sümükdən  əmək  alətləri 
hazırlamışdılar 
 
 
Buradan  mezolit  dövrünə  aid  kiçik  ölçülü 
ox 
ucları, 
cilalanmış 
daş 
lövhələr 
tapılmışdır
 
Qobustanda Firuz düşərgəsi 
 
Qazaxda Damçılı mağarası 
 
dəvəgözü 
 
daş 
 
sümük
 
 
 

 
9
 
Enolit dövrü - Daş dövründən Tunc dövrünə keçid  
Eneolit (Mis Daş) dövrü  –  e.ə VI-IV minillikləri əhatə edir. Enolit dövrü - Daş dövründən Tunc dövrünə keçid  dövrü hüsab 
olunur. Bu dövrün yaşayış məskənləri Gəncə-Qazax, Mil-Qarabağ, Muğan, Maxçıvan bölgələrində, Urmiya gölü ətrafında  
Təbriz yaxınlığında tədqiq edilmişdir. Eneolit dövründə: 

 
İnsanlar ilk dəfə metalla tanış oldu (Bu metal mis olub, ondan əmək alətləri hazırlanırdı). 

 
Metaldan  istifadə  olunsa  da  daş  alətlər  yenə  də  təsərrüfat  və  məişətdə    üstün  yer  tuturdu.
  Yəni  bu  dövrdə  misdən  geniş 
istifadə olunmamışdır. Çünki mis yumşaq, kövrək olduğundan ondan hazırlanan alətlər tez sıradan çıxırdı. Həm də mis 
az tapılırdı. Ona görə də təsərrüfatda, məişətdə daş alətlər üstün yer tuturdu. 
 

 
Əhali artdı və daha geniş ərazilərdə məskunlaşdı. Yaşayış məskələri çay kənarında, əkinçilik və maldarlıq üçün əlverişli 
yerlərdə  salınırdı.  Yaşayış  binaları  və  təsərrüfat  tikililəri  çiy  kərpicdən  və  möhrədən  dairəvi  planda  inşa  olunurdu. 
Belə 
evlərdə  qoşa  nigaha  əsaslanan  ailələr  yaşayırdılar.  İcma  torpağında  birgə  çalışan  bu  ailələr  ümumi  məhsul  bölgüsündən 
aldıqları pay hesabına dolanırdılar.
 

 
Eneolit  dövründə  toxa  əkinçiliyi  daha  da  inkişaf  etdi.  Taxıl  kəsici  daş  lövhələrdən  hazırlanmış  oraqla  biçilirdi.  Taxıl 
ehtiyatı iri saxsı küplərdə saxlanılırdı.
 

 
 
Əhali əkinçilik, maldarlıq, balıqçılıqla yanaşı, dulusçuluq, daşişləmə, sümükişləmə, toxucululaq məşğul olurdu 

 
Taxıl daş lövhələrdən hazırlanan oraqla biçilir və taxıl ehtiyyatları iri saxsı qablarda saxlanılırdı 

 
Maldarlıq təsərrüfatı xeyli inkişaf etdi, bizə  məlum olan bütün ev heyvanları  əhilləşdirildi.
  Əhali  təsərrüfatlarda  qaramal 
və davar* saxlayırdılar.
 
Azərbaycanda  ilk  dəfə  atın  əhilləşdirilməsinə  başlanıldı  (Cəlilabad  rayonunda  –  Əliköməktəpə 
yaşayış yerindən e.ə V minilliyə aid tapılmış əhilləşdirilmiş at sümükləri bunu sübut edir) 

 
Ovçuluq və balıqçılıq əhalinin ikinci dərəcəli məşğuliyyət sahəsinə çevrildi. 

 
Sənətkarlıq  əhalinin  məşğuliyyətində  mühüüm    yer  tutdu.
  Sənətkarlar  gildən  saxsı  qablar,  daş,  sümük  və  misdən  əmək 
alətləri,  məişət  və  bəzək əşyaları hazırlayırdılar.  Sümükdən hazırlanmış iy* ucluqları qədim əhalinin toxuculuqla  məşğul 
olduğunu göstərir
 

 
İctimai həyatda ana hüququ, qadınların mövqeyi qalmaqda davam etdi (Bunu Eneolit dövrünə aid düşərgələrdən tapılmış 
qadın heykəlləri də sübut edir) 

 
Cəmiyyətin həyatında icma ağsaqqalları şurası mühüm rol oynayırdı 

 
Dəfn adətlərində dəyişikliklər baş verdi - ölülər yaşayış məskənindəbinaların arasında və evlərin içərisində dəfn olunur, 
onların  üzərində  qan  rəmzi  sayılan  qırmızı  boya  –  orxa  səpilirdi.  Əhalinin    həyatında  müxtəlif  dini  ayinlər,  ovsun 
mərasimləri  müəyyən yer tutmuşdu (Bunu Qobustandakı dini mərasimləri əks etdirən qayaüstü rəsmlər təsdiq edir) 

Каталог: Elaveler
Elaveler -> Stomatologiya ixtisası üzrə nümunəvi test suallarının toplusu Dişin sərt toxumalarının qeyri-karies zədələnmələri
Elaveler -> Sanitar feldşer ixtisası üzrə nümunəvi test suallarının toplusu Epidemiologiya 1 Epidemiologiya elmi nəyi öyrənir?
Elaveler -> Otorinolarinqologiya ixtisası üzrə nümunəvi test suallarının toplusu Burun və burunətrafı ciblərin kliniki anatomiya və fiziologiyası
Elaveler -> Ümumi kliniki tədqiqatlar 1 Kəskin bronxit zamanı bəlğəmdə nə aşkar olunur?
Elaveler -> Cərrahiyyə yardımın təşkili və sosial gigiyena 1 Xəstəlik ilə əlaqədər məzuniyyət kim tərəfindən verilir?
Elaveler -> Bölmə Anesteziologiya-reanimatologiyanın qanunvericiliyi 1 Ölkəmizdə həkimlərin hüquqi, etik, iqtisadi, elmi və s məsələləri əks etdirən əsas qanunudur
Elaveler -> Ürək-damar cərrahiyyəsi ixtisası üzrə nümunəvi test suallarının toplusu
Elaveler -> Səhiyyənin təşkili 1 Səhiyyənin müasir mərhələdə əsas məsələsi hansı hesab olunur?
Elaveler -> Oftalmologiya ixtisası üzrə nümunəvi test suallarının toplusu Görmə üzvünün inkişafı, normal anatomiyası və histologiyası 1 Orbitanın ən nazik divarı hansıdır?
Elaveler -> Bölmə Travmatologiya və ortopediyadan ümumi suallar 1 Periferiyalardakı qanda gemoqlobinin miqdarı göstərilən intervalda normada hansı sayılır?


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə