E n s I k L o p e d I y a L a r



Yüklə 12.14 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/33
tarix26.05.2017
ölçüsü12.14 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33
18539

L Ü Ğ e t  
v e  
E N S İ K L O P E D İ Y A L A R

AZƏRBAYCAN
DİLİNİN
SİNONIMLƏR
LÜĞƏTİ
A-Z
Ş Ə R Q - Q Ə R B
B A K I  2007

Tonıb cdənı:
.Nəriman Scyidoliycv
fitologiya elmfori namizzdi
Rcdaktoru: 
İsmayıl Məmmədov
fıhlogıya clmhri doktoru. pro/essor
IS B N  978-9952-34-109-6
494.3613 l-dc22
Azərbavcan dıiı 
Sinonımİor - Lüğoılor
Azərbaycan dilinin sinnniml.ır lügofi
öak». “ Şərq-Qərb*\ 2(X)T,  424 soh.
Lüğoido  11  mıno qodor 
cvtii 
voyaxın monalan oks ctdiron sinonim soz vo ifado 
\cn!mı>dır  kı. bunlardan 4  mını  dominant w'jzdür  Sınonımlor  lugotinin  tonibindo 
odobı dılrmızm ö/  lü^orfytH^dan/(^ ı^ ^ n ie n fc 'n  alınmalardan. danışıqda  işlo- 
non  sözlordon.  o cümloldon mohəJlj.vö dıalckı w^jüonııdon  vo  bozı  tcrminlordon 
:>tifado  cdılmışdır  Sınonım  soa$rm  oki»əriyy$>ti  Azorbaycan  yazıçılannın  osor- 
i«»nndon  gotürülmü> nürmmnlrmJn for ök*imtapmtçdır.
«;  "Şorq-0orb,\ 2007
ÖN  S Ö Z
Sinoniınlik gcniş anlayışdır vo dilçiliyin bir sıra bölmolorindo - lcksikologiyada, 
üslubiyyatda, scmasiologiyada  vo s.-do todqiq olunur.  Sinonimlor dilin  lüğot tor- 
kibini zonginloşdirmoklo digor dil vahidlorinin bir-birino yaxın variantlarını rcal- 
laşdıran,  scmasiologiyada  iso  yaxın,  inco  mona  çalarlan  yaradan,  cyni  zamanda 
sözün scmantik nüvosinin parçalanması vo gcnişlonmosi proscsino xidmot cdon bir 
vasito kimi öyronilir.
Sinonimlor dil valıidi kimi dilimizin mona zonginliyini oks ctdirir.  Istor ana dili- 
mizdo,  istorso  də  ocnobi  dillordo  sinonimlorin  xidmoti  homin  dillorin  bilavasito 
foaliyyotini  aktivloşdirir.
Sinonimlor  lcksik-scmantik  katcqoriya  olub:  a)  danışıq  dilini  zonginloşdirir; 
b) dili  incəloşdirir,  c)  monanı  qüvvətlondirir;  ç)  dildə  cmosiya  yaradır;  d)  nitq 
modəniyyotindo hollcdici rol oynayır; c) flkri ifado ctmok üçün onu daha da aydın- 
iaşdıraraq doqiqloşdirir; o) ycrsiz tokrarın qarşısını alır;  0 tosirliliyi anırır vo s.
Dilimizdo  işlonon  bütün  sinonimlor  mona  vo  üslubca  da  forqlonirlor.  Ilor  bir 
sinonim  söz müoyyon  ınona çalarlanna  malikdir.  Bozi  sözlor cyni  məfhumu  ifado 
cdir, bozilori  iso cyni mofhumlan dcyil, bir-birino yaxın  monanı  bildirir ayrılıq - 
hicran -fəraq, qış - zimistan, yaz - bahar. eynak-gözliik - çeşmak vo s. kimi sino- 
nim sözJər cyni mofhumu ifado ctdiyi halda, kiilək - melı -yel, baş  -  kalfo - qafa, 
soyuq - şaxta, nəm  - sulıt - höyüş - yaş vo s. bu kimi sinonimlor bir-birino yaxın 
mənalan  ifado cdirlor.
Mohz dildo işlonon bütün sinonim sözlor mona vo üslubca bir-birindon forqlon- 
diyino göro iki qrupa bölünür:  1) idcoqrafık sinonimlor (yoni scmantik sinonimlor); 
2) üslubi sinonimlor.
İdcoqrafık sinonimlorin işlodilmosindo moqsod dildo fıkri doqiq ifadə ctmokdir. 
Onlar aşağıdakı  monaları  ifado cdirlor:  a)  ifadonin olamot  dorəcosini;  b) sözlorin 
gcniş, yaxud dar monada işlonmosini; c) müconodliyi, yaxud konkrctliyi vo s.
Üslubi  sinonimlor digor  sinonimlordon  yalnız  öz  üslubi  xüsusiyyotlorino  göro 
fərqlonir. Mosolon, i'tz  çölırə - sima - rüxsar - camal,  həüiyyo - ərməğan - peş- 
kəş - töhfə sinonım corgolorin birinci torofi üslubi ncytral, sonrakı sözlor ıso müx- 
tolif üslubi  yaradıcılıqla bağlıdır.  Öz, sinıu. çölırə sözlori odobi dildo vo danışıqda 
işlondiyi halda, rüxsar vo camul sözlori iso yalnız poctik üslubda işlonir. Ərməğun, 
peşkəş vo tölıfə sözlori do üslubi söz kimi odobi dildo işlonir.
Ümumiyyotlo, üslubi sinonimlor dilçilikdo aşağıdakı kimi qruplaşdırılır: a) üslubi 
çalarlanna göro müxtolif sözlor:  hamı torofındon işlodilon sözlor. odobi dil, danı- 
>ıq dili, loru sözlor, yaxud da vulqarizmlor; b) dilin tarixon mövcud olduğu vaxtdan 
müxtolif olaqolordo olan sözlor: köhno vo ycni sözlor; c) ümumxalq damşıq dilindo
5

no
  dialcktbrdə  olan  sözlor.  sonoi-pcşo  ilo  olaqodar  olan  sözlor, jarqon  sözlor; 
C) onıolo golmosıno göro müxıolifsözlor: orob. fars. rus. Avropa vo başqa dillordon 
alınma sözlor: d) oşyanm >fado ctdiyi hoqiqi nıonalı sözlor vo cvfcmizmlor: c) söz 
vo thızcologizm.
Lüğotdo sinonim sozlorin bir-birino daha yaxm vo cyni mona kosb ctmosini doqiq 
göstormok  Oçün  hor  bir  sözo  aid  misallar  vcrilmişdir.  Nümunolər  l.Nosimidon 
başlamış müasır 
dö\TO 
qodor -  150-yo yaxın şair vo yazıçmm osorlorindon. atalar 
sözlonndon.  aşıq  yaradıcılıcından.  qozct  vo  jumallardan.  bozilori  iso  dördcildlik 
“ Azorbaycan  dilınin  ızahlı  Iüğəti"ndən  götünilmüşdür.  Lakin  bununla  borabər, 
bozı sözloro aıd nümunolor vcrmoyə chtiyac duyulmadı.
.-Vzorbaycan dilındokı sınonimlor müxtolif saholordo işlonir vo hor bir sözün mona 
v*alarlan  vardır. coğrafı adlar bıldiron sinonimlor: bitki  adlan  bildiron sinonimlor: 
hcy\an  adlan  bildıron  sinonimlər;  quş  adlan  bildiron  sinonimlor;  ycmok  adlan 
bıldıron sınommlər; mcv^ə-torəvoz adlan bildirən sinommlər; oşya adlan bildiron 
sınommlor. rong adlan bildirən sinonimlor; iş-hərəkot bildiron sınommlər; əlamot 
vo kcyfıyyoto görə əməlo gələn  sinonimlər;  yaraq-oslohə vo alot adlan  bildiron 
smonimlər bodon üzvləri bildirən smonımlər; dini ayinlo bağlı əmolo golon sino- 
nımiər.  gcyim  adlan  bildirən  sinommlər.  adot-ononə  adlan  bildirən  sinonimlər; 
zaman vo məkanla olaqədar olan sinommlər; planct adlan  ilə olaqodar olan sino- 
nimlor vo s.
Bütün  bunlarla  vanaşi.  lüğotdə aşağıdakı  hallar da öz oksini  tapmışdır;  a)  çox- 
monalılıq yolu ılo omolə golon sinonimlər, b) alınma sözlor vo tcrminlor vasitəsilo 
oməlo  golon  sınonimlor.  c)  cvfcmizmlo  olaqodar  düzolon  sinommlor;  ç)  məcazı 
məna  bildiron  sınonimlor.  d)  cmosional-cksprcssiv  sözlərdon  ibarət  sınommlər; 
cı arxaızmlo düzolən sinonimlər. o) omonımlordon ibarət olan sinonimlor; 0 müx- 
tolıf qrup sözlərdən yaranan sinonimlər və s.
f.
L Ü Ğ Ə T İN  Q U R U L U Ş U
1. Lüğotdo vcrilmiş sözlor olifbn sırası  ilo düzülmüşdür.
2.  Lüğətdo çox  işlonon sözlor daha gcniş ycr tutur.
3. Sözlor tək şəkildə vcrilmişdir.
4. Baş sözlor (dominant) osas götürülınüşdür.
5.  Lüğətdə həm osli, hom do nisbi sinonimlər əhatə oluıımuşdur.
6. Lüğot tortib olunarkon ədobi dildo işlonon sözlordon, alınma sözlordon, dam- 
şıq  dilindo  işlənon  sözlordon,  moholli  vo  dialckt  sözlordon  vo  s.  istifado  olun- 
muşdur.
7. Qcyri-əsas söz dominant sözə bax ilo yönoldilir: 
zülf bax saç
bürkü bax isti
8. Çoxmənalı sözlərin sinonimliyində I-ci vo yaxud 2-ci mona osas götürülorsə, 
digor monalar uyğun goldiyi osas sözo yönəldilir:
1.  K Ö K . Y O Ğ U N , D O l.U B Ə D Ə N L İ, D O I.Ğ U N
2. kök hax rişo
1.  K Ö L C Ə , S A Y Ə ,  K Ö L G Ə L İK
2. kölga bax kabus, xəyal
9.  Lüğotdo vcrilnıiş sözlorin qarşısında mölurizodo lıomin sözün ışlonmo sahosi 
göslorilir:
A N A , C İC İ (d ia l ). M A D Ə R  (u»x)
A R V A D , Ö V R Ə T  (kolw.), Z Ö V C Ə  (köhn.)
G Ö Z Ə L , D İL B Ə R  (kl.od.. şair.) vo s.
10. Lüğotdə sözlərin yalnız müstoqil mənalan dcyil. bəzilorinin mocazi mənaları 
da vcrilmişdir; bozi sözlərin iso yalnız mocazi monalan göstorilmişdir:
I I İ Y L Ə G Ə R ,  T Ü L K Ü  {m əc.)
İG İD , Q O Ç  (məc.), D Ə L İ (məc.) 
acılıq (m əc.) bax folakot vo s.
ll.S ö zlo rin   şəkilçi  ilə  işloııon  variantlarında  şokilçi  mötorizo  içorisino  alın- 
mışdır:
A L Ç A Q B O V (L U ), B Ə S T Ə B O Y ( L U )
7

12. Osas 
m
nımıW corgo tojkil cdon dominant sözo yönoldılır:
1. çalnıaq  />
j
.
x
  o£urlamaq
2. 
çalmaq 
K tx  
biçmok
I  s.»rf hax  xorc
II  sorf K
ia
 morfologiyiı
13. (,'oxmonalı so/lonn bütiın monası dcyil, on çox işlonon bir. bozon do iki. üç... 
monası götürülmüşdür
14.  Irıhocmlı  cümtəlor tam  ya/ılmavaraq  orada  olan  ixtisarlar  ıki  nöqto  [..)  ilo 
o v.v cdilmtşdır
15.  k la s s ık   .H İob ışyatd a 
ı>lonon sözlor do osas sozo sınonım kımı vcrilmişdir.
16. Sınonımik rabıto yalnız sözlordo dcyil. sözlor vo frazcoloji vahidlor arasında 
da  mövcuddur
A ^ L A M  \
q

g ö z
. \  AJ>I 
a x i t m a q
/
t ö k m ə k
Ö I.M O K . C A M M   T A P.Ş IR M  AQ. Ö M R Ü N Ü   B İ T İ R M Ə K
17. StiKınımlon daha doqıq anlayışda izah ctmok  üçün hor bir söz bodii odobiy- 
>atdan goturulınu> sitatlarda vcrilmışdir.
IX. Omtmım H>/lor 
b ıı 
qayda olaraq 
a\Ti-a>Tilıqda 
Roma roqomlori ilo göstorilir:
I  K Ö K .  \ O Ğ L N
II  K Ö K . \ E R K Ö K L
19. Stnonımlor ö/ corgolonndo bi>yük horflorlo vcnlmoklo bir-birindon vcrgül [,J, 
numuno!i»rdi» nöqtolı  vcrgül  |:j vasıtosi ılo ayrılır
20. Sözlonn  aıd  oldugu  sınonım  corgoyo  yönoldilmosi  "b ax"  sözündon  sonra 
\cnlmı> r;»qomlord;» göstanlir
aralanmaq 
a yrılm a q  
I
dolgun  t>ax  kök  I
21. Bo/ı vözJonn hansi tcmıın sahosıno aıd olduğu mötorizedo vcrilir:
\ Ə B A   [itb  i
T Ə K Ə R   l/ a   ) 
vo s
K
l-Ü Ğ Ə T D Ə  G E D Ə N   İX T İS A R L A R
ADDL - Azorbaycan dilinin dialcktoloji 
lüğoti
A D İL  Azorbaycan dilinin izahlı lüğoti
arx.  -  arxaik söz
aslr.  -  astronomiya
Ata. sözü  atalar sözü
hiol.  - biologiyada
boi.  - botanikada
coğr. 
coğrafıyada
üan.  - damşıqda işlonon söz
ünniz. 
donizçilikdo
(tial. 
dialcktdo
(tilç.  - dilçilikdo
din.  - dini söz
ı>m. 
clnoqrafiyada
v v f - cvfcmizm
.nhh 
odobiyyutşünaslıqda
fıls. 
folsofodo
fiziol. 
fı/.iologiyada
Jiz.  -  fızikada
Jo lk  
lölklorda
fr.v  -  frazcoloji vahid
huq 
hüquqşünaslıqda
idm. 
idmanda
iqt.  - iqtisadiyyatda
istcli.  -  istchza ilo işlonir
kl.ad. 
klassik odobiyyatda işlonon söz
kölın.  - köhııolıniş söz
k.ı.  - kond tosorrüfatında
qəd. 
qodim söz
qratn.  - qramınatikada
ınəc.  - rnocazi ınonada
nıəh.  -  moholli söz
mMb.  - motboodo
mus.  -  musiqido
nifr. - nifrotlo
riyaz.  - riyaziyyatda
şair.  -  şairano
tar. 
tarixdo
lex.  -  tcxnikada
t.ınt. - tontonoli söz
təşb.  - toşbchlordo
tib. - tibdo
vıdq.  -  vulqar söz
zar.  - zarafathı
zool.  - zoologiyada
9

A Z Ə R B A Y C A N  Ə L l F B A S I
A
B
C
ç
D
E
Ə
F
u
be
ce
çe
de
e
ə
fe
G
Ğ
H
X
I
İ
J
K
ge
ğe
lıe
xe
I
i
je
ke,  ka
Q
L
M
N
O
Ö
P
R
qe
el
em
en
0
ö
pe
er
S
Ş
T
U
Ü
V
Y
Z
se
şe
te
u
ü
ve
ye
ze
10
Aa
ah bax su
I  ABA  (müsolntan  ruhanihnmn  iistdən 
gcydikhri qolsuz  və ya gödakqollu,  yaxası 
açıq uzunpaltar, xalat) ..üçüncü günü Molla 
Rocobi  küço ilo qayot  qomgın  vo ayaqlan 
abasuun otoyino Jolaşa-dolaşa gcdon göror- 
son (Talıblt);  L Ə B B A D Ə  (köhn.) |Axuııd] 
qanı kcço hbbadasini chmalca çiynıno salıb, 
dohlizo çıxdı (Mir Colal).
II aba hax ata-baba
ABAD (hamişz tikiııtisi. vaşavış üçiirı hor 
şcyi olan) Şuşantn “ Hamamqabağı"  küçosi 
öz-özlüyündo. cnlı vo ahad küçolordon hc- 
sab cdilirdi (B.Bayramov); ABADAN Aba- 
dan modonlori, işsiz qalan fohlolor, Qollan, 
ayaqları  zoncirli  dustaq  Iran  (M.Rahiın); 
MƏM UR (kl.ad.)Cü mlo nıtmur oldu virano 
(M.O.Sabir). 
abadan hax abad 
ubadanlaşmaq bax abadlaşmaq 
abadanlıq bax  1. abadltq; 2. avadanlıq 
abadıstan hax abadlıq 
A BA D LA ŞD IRM AQ  O. i$ başına gololi 
xcyli tozo bına tikdırib küçolori abadlaşdınb 
(M.Hüscyn);  ABAD  E T M Ə K /C LƏ M Ə K  
Amma  burada  işlor  torsinodir,  yuxarıdan 
aşağı abad edirhr (Ə.Haqvcrdiycv); ABA- 
DANLAŞDIRMAQ.
ABADLAŞM AQ  .Qosobo salınacaq, bu 
ycrlor abadlaşacaq. yol çokilocok.. (B.Bay- 
ramov); ABAD O LM AQ  May ayının birin- 
don scnlyabrın onasınadok şohor şonlik  vo 
ahad  olur  (Ə.llaqvcrdiycv);  M Ə M U R  
OLM AQ (kl ,
m
J.)Q
o
y cahan clm ilo pümur 
olsun; Votun o >ayodo nı.vnur olsun (A.Soh- 
hot), ABADANLAŞMAQ.
A BA D LIQ   {müxtalif manalarda  k.md. 
ş.ıhar,  m.nk.vı,  şcnlik, yaşayış  üçüıı  ş.ıraıt) 
|Ataboy;J  Soıı Şimalı  Azorbaycan  xalqınııı 
soadoti  vo  ınomlokotin  abadlığı  üçün  lıor 
no ki istoyirson hoyata kcçirmok müınküıı-
Ab
dür  (M.S.Ordubadı);  ABADANLIQ  Horo 
birol qoysa ahadanlığa; Kondiıniz böyüyüb 
bir  şohor  olar  (S.Vurğun);  ABADISTAN 
(kölın.).
A B A SB Ə Y İ,  AĞ AC Ö RM ƏZ,  BAL- 
ARMUDU (şiriıı. ?tirli yay armudu növii) 
A BBAT (din.), R A H İB 
A BB A T LIQ  (diıı ), R A H İB L İK  
abco bax pivo 
ahdal hax sorsori; dorviş I 
abdnstxana hax ayaqyolu 
abgordon bax çömço 
abgüst bax bozbaş 
ab-hava hax iqlim  I
A BI  (rjng)  Üstııno  qalın  ahı  kağızdan 
süfro salınmış balaca stolun qırağıııda clck- 
trık  çayniki  paqqıldayırdı  (M.Hüscyn); 
AÇIQ-GÖY. 
abır hax I. hoya; 2. paltar 
abır-hoya bax hoya 
abırlı hax hoyalı 
abırsı/ hax hoyasız 
abırsızlıq hax hoyasızlıq 
abi-bəqa bax abi-hoyat 
abid hux ibadotçı
1. ABİDƏ,  YADİGAR  (diqqjtalayıq  ış. 
əsar)  Gorok  bunun  qabağı  alına,  saraylara 
yığılmış olub-qalan qiymotlı  şcylor, dodo- 
baba yadigarlar, olyazmalan, digor ahıd.ıhr 
buradan çıxmaya (Ə.Colbr/ado).
2. abido hax hcykol  I 
abi-hvyvun bax abi-hoyat 
A B İ- IIƏ Y A T   (kl.vl.)  (Zülmotdə  bir
hulağın  suyıı  olııb  ki.  oıııı  iç.vı  ölmozmış) 
Odur soni  oğul  kimi  cobholordon  kcçiron; 
Odur soni ollorilo ahi-hoyat içiron (M.Ra- 
lıım); ABİ-BƏQA (kl.od.) Bu zülmoti-zül- 
lündo  lobin  - abi-hoqamız.  Yüz çeşmcyi- 
hcyvan ola. könlüm soni istor (S.Ə.Şirvam); 
ABİ-IIEYVAN ' (kl .Kİ ) Ə/ib loli qatıb ahı- 
hcyvana: Qond ilo yoğrulub dil-dodaq çokib 
(Q.Zakir); A Bİ-/.İNDƏGANİ (kl. xi ) Pcy- 
vondi  gül  cylo  orğovani;  Xızro  yctir  ahı- 
zııuhgaııi  (Füzuli).  D İU İLİK   SUYU  Hor 
şcy dirilik suyuııu içib, omro ılk dol’o qodom
_______  
Abi-hoyai
II

atınlt  (Comonzomınli);  SUYİ-HEVVAN 
ı kl.M İ)  Suyt'hryı-an  üçun  /ülınol  iv'indo: 
\»>ia\ı Xo/ni Iskondor g.'lühdür (Xotayi). 
abi-niyıan hux ncv.san 
abi-/indogani hax abı-hoyat 
abqora bax qorasuyu 
ahvtrakt hax mücomnJ 
\B\ E Ş İK  JRüstom ] Bu mc$o ahveşiyi- 
nin  4^/ını  o/on  vaxlım  da  olubdur  (S.Ro- 
hımrn ı.  MF.ŞƏ  C O Z Ə T Ç İSİ  (KE$İK- 
C is i) 
kı'şikçtsintiw  yadıgar  qalmı>
luğu a^dı. is'indoki tozo vı» köhno xntıro- 
lon. mokfublan oxumağa başladı (Ə.Yusıf- 
oğlu),
1. AC <
 
rhtiyan ohın) A kondlilor.
Sohon J ı . ax>amı ac. Qailaşmayın oziyyoto 
\undj v'oxca dan gör (M Ə.Sabır); QARNI- 
BOŞ Otnfda vıgışıb u^ıq. boyük. Qarnıhny 
ol b»>> ıR.R/ai.  NAHARSI7. Soxuldu quy- 
ruğu xcrdon gotür.». Ncço gündü nahurstzdt, 
ı>tur.>  (Q Zakır).  Q \ R M   A t ,  Q LR SA Ğ I 
B« S .
2. ac haı  tamahkar. acgo/(lüj
3. ac haı ybxsul 
ac-acına />ax acqanna 
ac{*ödən hux qarınqıılu
ACGÖ7A LCr)( hcç n.'Jsn  hcç }r\ d*n gözü 
doımavant Acgozdiır  h.*risdır,  başqalann- 
dan pa> umandır(M Rahıını. TAM A HKA R 
Əbülfol  Mır/.min  vo  ümumı>-yotlo  qacar 
vah/ati.»l.ınnın  tumahkar  va  rüşvotxor ol- 
duqlarını  bılırdım  (M.S C)rdubadi).  AC', 
IH>» M A Z .C İÖ Z Ü A C c ö z O d o v m a z , 
O A R I.N Q tl.il ıh aı). L Ə L Ö V t'N  Idan ).
A f l .   T Ə I.X   a i.x t).  z a ilƏ R   Im x.l. 
/.OM1R K IM İ lt oı a rıI. Z 3 (JQ a T O  Içrnc
Uilt.
AC ID IL   (acı  \öz devan)  Ya  da  ki.  çox 
^csırom.  c>qımı/  >ıddotlıdır.  V'o  mon  acı- 
dıljm çox. ya da qı/ hıddotlıdır (M.Rahım); 
i)ZVA>  1 m *  t  Boli. dünyada .rzvuy adam 
4/ dcyıl < Anar). D İL İA C I.
A M Q  m*ı j u  qarjı ovunun fnıxı hır nu- 
ruhatl;q 
1 ( .'wnıl  gul.odo ucif(indan  f uhınn
Abi-niyıan
ollori tıtromoyo başludt (M llüscyn); IIİR S  
Momınod boyin qan bcynino vurdu. hirsin- 
djn  titrodi...  (Comonzominli);  Q Ə Z Ə B  
Mon  hoya vo 
q.Kshd.vt 
İHiğular kimi olub 
süz  hıpa  bılmodiııı  (M.ibrahimov);  QKYZ 
Pası yırgalnııa-yırğalaııa qeyz vo istch/a ilo:

Mon  ncylomişom?! 
dcdı  (S.Rohimov); 
H İK K Ə  Bu gülüş, yamanca doydı hodofo; 
Dala da  haxmadı  o lıikk.ısind.ın  (B.Vahab- 
zado);  KİN   |llomid)  mocrnsına  sığmayan 
çay kimi.kinı. hiddoti coşub-dnştrdı (II.Ab- 
baszado);  IIİD D Ə T  (hax).
1. ACIQLANMAQ IX*dim gözol, birbuso 
vcr o xaldan. Acıqlundı. dcdi, al. sono qıır- 
ban (Aşıq Abbas); Q A BARM AQ  Goyorçin 
Xudavcrdini  görüb  qapıdan  cold  çıxaraq, 
Maroya  qahardı  (S.Rolıimov);  B İK İN İN
Ü ST Ü N Ə  
q i ş q i r m a q

s ə r t
 
s ö z
DKM ƏK. T Ə PİN M Ə K .
2. acıqlanmaq hax hirslonmok 
A C IL A M A Q  (acı sözbr dcmA) fimam-
qulu:]  Adamlarln  hcsablaşmamağım.  yaxşı 
tokliflo  golonlori  acıluyıh  yola  salıııagım.. 
bunun  noticosidir  (M.lbrahimov);  İYNƏ- 
L Ə M Ə K  (m.v.) (Əlyarov:) Əvvoldon vardı 
hüsnü  camalı.  indı  oluh dolı  Bayramıtlı!  - 
dcyo  o  ycno  Xolili  İ
vhs
I
m
Jİ  (M.Hüscyn); 
Q Ə l.B İN Ə  D Ə Y M Ə K  Sallanıb -  sallanıb 
özünü  öymo;  Hlo  süzgün  baxıb  qəlhiııu 
djym?  (Aşıq  Əlosgor);  Q Ə L B İN Ə   TO- 
XUNM AQ Ninanı mohobbotla saxla, unun 
qplhinz  toxunma  (M.S.Ordubadi);  SANC- 
MAQ (m>r.) Llman Rafıqi qızışdırır, Rafiq 
Ədhomi sancır (Ə.Korim). 
acılı hax zohorli 
acılıq (msc ) hax folakot

A C IM A Q  |Zcynal:] Əgor voziyyotiıno 
ucıyırsınızsu,  sözümü  kosınoyin  (B.Bayra- 
mov).  Q Ə L B İ  YANM AQ   (Jr.v.)  Qflhim 
yanar, ona dcyoroın. “ Ay yazıq çocuql Son 
«:vgili  votoncigimin giıl  fıdanısan (A.Soh- 
hot);  R Ə H M İ  C Ə L M Ə K   Kolımin  golsin, 
ay nono.  Rohmın  golsin,  ay nono. Qapıda 
duran oğlana. Hahmin gJİsin. ay nono (Xalq 
rnahnısı).  Y A Z lC l  C Ə L M Ə K  
Balaca
Acıınaq
ı\uifcuty\
2\anıyazığtıı gaforso. analannı burj- 
xarsan.. (S.S.Axundov).
II  ACIM AQ  (xəmir  haqqıııda),  GƏL- 
M Ə K , Q ICQIRM AQ. K Ö PM Ə K
III acıınaq hax hcyfsilonmok 
acışmaq hax göynomok 
acıtmu hax maya 11
aciz hax 1. zoif 1; 2. bacarıqsız 
acizlik bax zoiflik
ACQARINA (achalda, hcç birşeyyem.ı- 
d.yıı) [Gülzar Köniilo:] Ay qız, onu acqarıııa 
iç. sinon üçün do yaxşıdır. bogazın üçün do 
(X.Hnsilova);  AC-ACINA  JSolim:]  Ac- 
acına  yatıblar  (C.Cabbarlı);  AC-SUSUZ 
|Sitaro:] ..monim üçün Porhadın cvindo uc- 
sıısuz dolanmaq, Nosroddin şahın loziz toam- 
lanndan yaxşıdır (C.Ctıbbarlı). 
ac-susuz 
bax ncqanna 
açıq 
bax aşkar 
açıq -aşkar 
bax aşknr 
nçıq flkirli 
hax toroqqiporvor 
açıq-Röy 
bax 
nbı 
açılm aq 
bax çiçoklonmok  I 
açun 
bux dünya
1. AD, İSİM  (kl.od.) (Sorxaıı:] Bağışlayııı 
iwıinizi  hilıniroın.  Cııvad  tc/  adını  dcdi 
(Ə.Voliycv); NAM Koroglu ııttınıııı götüroıı; 
Yurdunda caıt olaıı yoxdu (“ Koroğlu").
2. ad bux ad-san
3. ad bax sorlövho
ADA  (har t.tr.ıfd.vı su //.».ylıulj olıtnnuı} 
quru salıa) [Gcoloq:] Mono clo golir ki, qu- 
nıdu qazılaıı boz.ı quyıılarıtı ncft yataqları bu 
aduya qodor uzanıt (M.llüscyıt); C Ə Z İR Ə  
(köhn.) Çin bohrindo bir eozirj var ıdi; Zi- 
yado basofa olofsar idi (Q.Zakir). 
udax bux nişan  I 
aduxlamuq hax nişanlaınuq  I 
udaxlandırnıaq hax ııişunlumuq  1 
adaxlaıımaq bax nişunlunınaq 
adaxlı bux ıtişanlı 
uduklıha/lıq bıtx nişuıtlıbnzlıq 
adam bax 1. iıısuıt; 2. Ituvudur; 3. oyııuş 
AD AM A YO VU ŞM A Z  (adamlarltı  iin- 
siyyai bu&loınayan) (XchIİco:] Ton* Taltir oti-
Acımaq
acının,  koııoyiıı,  adaıııayovuşmazın  biridir 
(Anar);  QANISOYUQ  Şohoriınizdo  yaxşı 
vo nnmuslıı adantlarla bonıbor, iizüdöniik vo 
qamsoyuq  udumların  da  oldtığuıuı  boynıı- 
muza ulmalıyıq (M.S.Ordııbndi); QARAQA- 
BAQ  Stllh zumaııı qaraqubaq olunlnr bclo 
mchribanlaşır. bir-birino tosolli vcrir (Ə.Əbül- 
lıoson);  ADAMDANQAÇAN,  ADAM- 
SEVM Ə Z, İNSANDANQAÇAN, İNSAN- 
SEVM Ə Z, İNSA NC İRİZ, M ƏRDİM Cİ- 
RİZ, MİZANTROP. 
ndnmdaııquçnn bux udnmuyovuşmuz 
adıııniyyot bax insaıtlıq 
ndnııınynııdnu bax masqumçı 
ndsınısntun bux xnin  I; xoborçi; sntqın 
udanıscvıno/ hax ndumayovuşmaz 
ADAŞ, IIƏ M A İ) (adları cyııiolaıı adam) 
ADDIıM  Agacın  kölgosiııdon bcş  addım 
aralanmaınışnm  ki.  Uldıızıııı  sosini  cşidib 
döndtiın  (M.lbralıimov);  QƏDƏM  (duıı.) 
...ntlı  vo  llucı  Naınazulı  girdilor kondo  vo 
Korbolayı  Mirzoli  düzolib  bir-iki  q.nl.vn 
qabağa ycriyib söylodi: “ Allah axırın xcyiı 
closin!" (C.Moınmodqulıızado).
ADDIM-ADDIM Gozmosom douddtm- 
uddım; Koroçini, Bcnorcsı; I Iıııdlı qardaş. öz 
sosindin Şcrimdokı üsyan sosi (M.Rııhim); 
QƏDƏM-QƏDƏM  Gozocokdir  qndarn- 
q.ıd.ıın  bağımı;  (iörocokdir  üzümlü  çarda- 
ğıını (A.Sohhot); YAVAŞ-YAVAŞ (bux).
AD D IM LAM AQ Alo kişi köynokcok vo 
ayaqynlm  omın  |Gülsoııomin]  arxusınca 
uddımladı (S.Rohimov); ADDIM ATMAQ 
[Əbülhoson  boy:]  O,  ıııono  söykoııorok 
addım  attrdı  (M.S.Ordubudi);  Y E R İM Ə K  
...Korbolayı  Mirzolı  düzolib bir-iki qodom 
qnbnğn yeriylh söylodı: “ Alluh tıxınn  xcyır 
closiıı!" (C.Mommodquluzudo).
I. 
ADƏT, Ə N ƏN Ə Connot dcyil;  Xcyr, 
lıor cl-obnnın; öz jmməsi vnr, öz atfotı vur 
(M.Rnhiın);  DƏB,  QAYDA  Sizin  todbırı- 
nizlo, sizin tolobinizlo; Bu köhno qaydaııızlu. 
bu  kölıno  d.ıbinizh  (M.Rnhım);  RƏSM  
(köhn.) Rosmdir kiın, şahlar viranodon olmnz 
xoruc (S.Ə.Şirvnııi).
Adot
13

Adai
2. adoi hax vordış
3. ndoi bax xasiyyol 
adətkordo hut vordij.li 
adıhilinnıə/ bax namolum
ADINA  (hrft.vını  4-cü  giiniı)  [CavadrJ 
Bu gün lokdir. >abah yo\ biri gün admudtr 
(Ə.VoIiycv);  C ÜM Ə  A XŞAM I  Bir  cüm.t 
axşamı işin axınnda Mirmchdı Hoınidi çağı- 
nb dcdt 
Baloğlan. /onuın. gücüno söz yox- 
dur (H.Abbaszado). PƏNC$ƏNBƏ (Voli:) 
P.mci.vth.ı  günü  qı/nıı>  bir  buğa  bc>-allı 
.ıdam yaraladı  (A.Şaıq). 
adi hax sado 
adil bax odaloıli 
adilik ha\  sadolik 
adlı hax adlı-$anlı
AD LI-SANLI [uä qazanmtş uıtam) Qoca 
Mordana tozo bag qonşusu golnıişdi.  Adlt- 
^anlt bosıokardı (X.llasılova); AD LI |İskon- 
dor:J Dünvada on udlı bir tacidardı, Daglan 
lırrodon  nrduiu  vardı  (A.Şaiq);  MƏŞHUR 
Elo m.t}hur bir ixtısai. sahibimn no uçün sohv 
cıdiymı başa dü>;* bilmirdi') (Y.Ə/imzado), 
Ş Ö H R Ə T L İ (Som;»d ) Onlarvarlı, şöhr.vtt, 
böv,ük adamlardır (C.Cabbarlı); TANINM IŞ 
JForman] ülkonin mo>hur.  tanınmı> qı/.ı  ilo 
yanşa gırmışdı (Ə.Sadıq); ALİŞAN (költn.) 
F.y Hosonboy. ornin-ultfun: Iilmi-hikmoido 
sanıyı-Loğman  (S.Ə.Şirvani);  NA.MDAR 
\kl..yd ) (Q;*rib:) Haqq ^oni dünyada namdar 
eylostn.. ("Aşıq Qorıb") 
adro hax ünvan
AD-SaN.  ŞÖ H R ƏT   Çahşma-vuruşma 
ud-ıan üçün wn: ŞSihr.v.  layiq olsa tapacaq 
»onı (D.Nosıb);  AD  Uymaram şohroto;  No 
ada mon (D.Nosıb). ŞAN Mon nə var-dövlot 
ucün; No }an. no ^öhrot üçün; Hosrot çokmo- 
vırom bıl (M.Rahım), SAN No iso. qardaşı- 
nın adma. santna da layıq dcyildi ki. mcymun 
oynatsm (N.Nonmanov); N C F IZ  (hax).
1. ADSI/.. N A M SIZ  iudı olmayan)
2. advı/ hax imzası/. 
advnkal hax vokıl  I
a d y l t a n t

y a v
 
ə r
aerohus hax loyyaro

AERODROM Budur, bi/. artıq acrodrom- 
daytq  (M.Hüseyn);  A ER O PO R T   fValclı:J 
Aeroportdangp\mY... (I.Əfondiycv); AERO- 
M EYDAN  Küço!  Bayır!  Mcydan!  Dörd 
molorlu ııçaq! Aeromcydun! (R.Rza); TƏY- 
Y A R Ə  M EYD A N I (L İM A N I) Rofiqo qa- 
pıdan çıxdı. Uvlorinin linindoki dayanacaqda 
taksiyo oyloşib şofcrdon tsyyars meydamna 
sürmoyi xalıişctdi (H.Abbaszado); Toyyaro- 
nın ycro cnmoyino bir saat qalmışdı. Təyyaro 
limaıımu gciınoyi qorara aldı (M.Rahim). 
ucromcydan bax acrodrom 
acroplan bax loyyaro 
aeroplunçı hux toyyaruçi 
acroport hux acrodrom 
A FƏ R İN . Ə IIS Ə N  (tarififado edir) Eşq 
olsun, ay  xanım, afarin.  əlısaıı  (M.Rahim); 
B Ə R Ə K A L L A (H ) [Püstobanu boyim:) lla 
qoçaq, ha qoçaq, harukallulı. aforin! (N.Vo- 
zirov); M AŞALLA(H) [Nosnıtla:] Borokalla. 
xanım  qız,  muşallu  xanım  qız (M.S.Ordu- 
badi); M Ə R H Ə BA  Hor torofdon - Mərhəha 
luıanlılar! Əhson turanlılar! Aforın luranlılar!
sosi mcydanı ağzına aldı (M.S.Ordubadi); 
V'AŞA  (Koxa:)  Mollob üsto goldin, aforin. 
yıtfu (S.Rüsloın). 
afət bax folakot 
affiks hux şokitçi  I 
afişa bux clan 
afiynl hux sağlamlıq 
aftah hux günoş
A FTA FA /A FTA BA   (sıt fıçiin tüləkli  və 
qulpltı quh) Nonoxanım suyu golirib, ufta- 
fudu künco qoydu  vo palazlan  gcri qalladı 
(Çomonzominli); L Ü L Ə Y İN  (dan.) [Molla 
Salman:] Nunı, sonin qiyasına göro mon go- 
rok Qarun olaydım; bos mon niyo bir hosir 
vo lüləyindən qcyri bir zada malik dcyilom?! 
(M.F.Axundzado). 
agah hux xobordar 
agcnt hux I. casus; 2. müvokkil 
agcntlik hux  1. casusluq; 2. müvokkiilik
I. 
AĞ (rəng) Ağ köpok, qara köpok, ıkisı 
do köpokdır (Aia. sözü); B Ə Y A Z/BA Y A Z  
(şair.)  Buludlar,  buludlar,  həyuz  buludlar 
(M.Rahım);  SÜ D R Ə N G İ  Qayaııın  böyür-
14
Afc
lorini dcyirdin bos siidrəngi sapla tikmişdi- 
lor (M.Aslan).
2. ag bux kofon
3. ag hax döşokağı
4. afc hax çal
1. AÖA (köhn.) (hukim istismurçı sıııiflərə  I 
mənsııh udtım) Ağamıı dcdiyino gorok din- 
mo/.-söylomoz omol cloyoson (Ə.Voliycv); 
B Ə Y  Bəyin tapşınğını sözsüz-sovsuz ycrino 
yctirorson (Ə.Voliycv); M ÜLKƏDAR (bax)\ 
ZADƏGAN (hax).
2. AĞA Son uğa.  mon uğa.  inoklori kim 
sağa?!  (Ata.  sözü);  B Ə Y  (moc.)  Doro xol- 
vot, tülkü həy (Ata.  sözü); A LLA H   (məc.) 
[Tacir:]  Mon Qacar nosliyom, şahlar şahı- 
yam;  Mon  do  ycr  iizünün  bir  ullalııyam 
(S.Vurğun); IIA K İM , S A IIİB K A R  (hax).
3. afta bax conab
1. AĞAC (kölııı.)(Təxminən 5-7 kilomctrə 
hərubər məsufə ölçiisii) [Korim baba:] Kond
ilo polongin arası loxıninon bir ağac olardı 
(A.Şaiq); FƏ RSƏ N C /FƏ R SƏ X (Odabaşr.) 
Şohordon on-on bcş fərsəng konara sag-sol 
göz işlodikco ağaııın omlakı idi (Ə.Haqvcr- 
diycv).
2. afiac bax osa 
ağacdcşon bux ağacdolon 
AĞ ACD ƏLƏN  (zooi. quş) 1 lardasa taq-
qataqla; Ağucdələn ağac dolir (M.Rzaqulu- 
zado); D Ə LƏ YƏ N  Uşaqhqda ağaclara dır- 
maşıb  dələyəıı  balaları  çıxardığı  irigövdoli 
palıd  ağaclarmm  dövrosindo  dolanacaqdır 
(S.Rohiınov); AÖACDEŞƏN (diul.). 
ağagorməz bux abasboyi 
ağalanmaq bux yiyolonmok 
AĞAPPAQ (tumumilə uğ) Mizo dirsoklo- 
non Davud ovvol qolundakı saaUi, sonra oia- 
ğın qar kirni  ağuppaq divarında  taqqataqla 
işloyon xoruzlu saata baxdı (H.Abbaszado); 
B Ə M B Ə Y A Z   Simaş  bəmhəyaz  olmuşdu, 
gö/Jori dorinliyo düşmüşdü.. (M.lbrahimov); 
DÜMAĞ Soldalın roııgi diimağ oldu (M.llü- 
scyn); Q AR K İM İ Murad cavan bir oğlan- 
dır, gur saçlan qurkimi\ Kcşmokcşdo ağart- 
mışdır aqil atalar kimi (M.Rahim).
Afcca
AĞARANTI (süd məhsulu) Sabah, birisi 
gün uşaqların uğuruntısı da çıxacaqdır (Mir 
Colal); AĞARTI Ana.. homişo bir-iki sağ- 
mal inoyo sahib olmuş, uşaqlarını ağnrtıdun 
korluq çokmoyo qoymamışdı (S.Rohimov).
1. AĞARMAQ, BƏYA ZLA N M A Q  (uğ 
rəııg uhnuq)
2. AĞARM AQ (*«ıç, suqqul və huşa dən 
düşmək) O. indi artıq qocaldığından saçı, saq- 
qalı  uğarmış,  çahşmaq  qabiliyyotini  xcyli 
itirmiş  olduğundan  ağır  işlori  oğlu  Soforo 
buraxmış,  ö/.ü  bir  az  istirahoto  başlamışdı 
(A.Şaiq);  ÇALLAŞM AQ/ÇALLANMAQ 
Indi Rüsıomin qara gur saçlan çoxdan scy- 
roklonmiş  vo  çallaşmışdı  (M.lbrahimov); 
DƏN  DÜŞM ƏK (fr.v.) Saçıına dən diişsə. 
qoy düşsün, no qom (R.Rza).
3. AĞARM AQ Xosrov onun kağız kimi 
ağardığtııı  gördü  vo  özünii  iroli  atdı.. 
(M.lbrahimov); RƏN G İ SOLMAQ (QAÇ- 
MAQ), SO LM A Q  (bux).
ağartı bax  I. ağarantı; 2. pudra 
ağbaş(lı) bux çalbaş(lı) 
ıığhəxt bax xoşboxt 
afchoxtlik bux xoşboxtlik 
A Ğ B Ə N İZ (L İ)  Uzunboy,  uğhəniz,  ala- 
göz Gülbadamı qız ikon konddo çox adam- 
lar  isloyirdi  (N.Norımanov);  Abbas  uzun 
boylu, na/.ik bodon, uğhəııizli.  bir uşaq idi 
(S.S.Axundov); AĞ SİFƏT(Lİ) Yantnda tozo 
koslyum gcyinmiş, qıvrımsaçh, ağsi/ətli, dol- 
ğun bir gonc dururdu (M.l liiscyn); AĞÜZLÜ 
Olya hündiirboylu, uzunsaçlı, ağiizlü, xumar- 
gözlü vo dolu bodonli bir qız idi (Q.ilkin).
1. A Ğ B İR Ç Ə K (L İ)  (yaşlı  qadııı  lıaq- 
qıııdu) [Fatma:] Elo clomo ki. bu uğbirçək 
vaxtımda küçoloro düşüm, ona-buna ol açıb, 
dilonim (II.Abbaszado); QOCA O [FalmaJ 
..düşünürdü  ki.  Bakıda,  Ali  Mohkomodoıı 
hakimin qoca anaya üroyi yanacaq (I I.Abbas- 
zado).
2. a C B İR Ç Ə K ,  AĞ C AN ƏN Ə  ((evin,  ailəniıı  ən yaşlı  və  lıörmətli qadınt)
I  F.vin ağhirçəyi Nubar..  lündmocaz, dargöz 
vo dcyingon bır qarı idi (S.Rohimov). 
ağca hux I. pul; 2. pulcuq
15

\& c»q«nad
A Q \ N A D  (Mvtıxlan  1 H u riü c o h iu ı- 
rv«nv* 
afcc*itfivuut
 gvv 
qovmurdu
Lı  (X  H üıkn*l  O IT D ltJ IJu ! (Owvnm) 
Ci*ı 
d tiJu ı
  \i*  mıU'ok  olan  \rr»Jır  ( ü  Haq- 
vcrdıvrv I.  H f  A (   Arvuq 
hijiıu
  mılvokionn 
w * \ ı n .   B u   Makutu  |x»/ur 
(A.SohhuH. 
M I ^ M I Ğ A  
»  N\»  otın  ıncıd.u.  sonın 
ınsAn.  M%»  »k*nn 
r*ı£mı£a 
sım»kdı*n  qaç 
ı 
M  
Ə  
M ıVU7 
ı
a C C A Q A M N  
\ b o t ),
 İS K O N D A N . Q A -
\
i n
.
q a m n
\ C
a c
  I
■ğcaoənə 
bat
 
a£bırçok 2 
*tci\ *r huı qı*n.aq
.fcXUDİU 
ha*
  xo>ho\t 
agS’w a lä iik  
bux
  xo>K>xtlık
I .  
A Ğ I  'ö/v 
usrünJ ' srivl.'n.'ti  wjntqlı sä :- 
..«'•»  \£i\* d j h»*rdi*m \amqh hıı u£; dcdıkdo 
c\".  honkünu  göuınnüydu  ıComon/om mlu. 
N Ö \  H Ə  Mdhocr.unın hını»di*n ba'.layaraq. 
onun  qod«*f  davam  cık*n  ımaın  lo/ıw osı. 
moTMyo.  m/in^  dovio  topmo.  mohollolor 
araMnda  ad«*t  s*klı  almı>  dalaşmalardan 
w<ıra  butün  bu  hongarm*  a>ura  buvaiı  ıl(* 
N tırd ı mon/.*mınlı»
2-  afcı  /*
uli
  7oh**r
I  a £ | L   l-akın  ın u n  
ağlının
  mohdudlu- 
gunu  duyaraq  y».*fın>d»*n  k»*d**rlomrdım 
(C^m on/w nınln.  K A M A L   \'aqıf.  ovoınmo 
kı. 
LtmuUmiZ
 var.  M iah a yukur  kı. 
ia m jl
 da
»M .P  \ aqıfı.  D C ş C  N'C Ə  
l>uşütu
 .» 
tw»rt*ıy**.  roka  zınotı.  Budur  q«diıılıi*ın 
nwmco.  qıynwHi  (S V u rğ u n ).  D Ə R K A K Ə  
\*nfv*n  ındı  har  t*ı 
dsrrakj 
ılu  g«»rurdü 
ı Ə   \ *4 ryo  ı  / Ə K A   |M o h w tı  j  Nı/amını 
«1aftuj  q>*d»«r .♦/^KTvotlı gi»%ii>r.*n d.* onun 
;*■ 
äMMUt'
  !uk.*»ımj>  ^ f a n m   konlm ı*.  Huvurn. 
.Hjltm 
ı ^ n u v   uvqum ç«*kılmı*



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə